Нега куз-қиш мавсумида шаҳарлар ҳавоси кескин бузилади?

Экология қўмитаси томонидан олиб борилган таҳлиллар ва соҳа олимларининг хулосалари вазиятнинг келиб чиқиш сабабларини очиқлаб берди.

26 октябрь куни нима юз берди?

Халқаро ва миллий мониторинг тармоқлари, жумладан IQAir маълумотларига кўра, жорий йилнинг 26 октябрь куни Марказий Осиёнинг кузатув олиб борилган 8 та йирик шаҳридан 6 тасида ҳаво сифати индекси 100 дан юқори, яъни зарарли даражага кўтарилди.

Ўша куни Бишкек ҳавонинг ифлосланиш даражаси бўйича дунёда 4-ўринга чиқиб кетди ва кўрсаткич 160 ни ташкил этди. Тошкентда мазкур рақам 157, Чимкентда 149, Душанбе ва Қарағандада эса 134 бўлди. Қозоғистонда эса ноқулай метеорологик шароитлар бўйича огоҳлантириш берилган шаҳарлар сони бир неча кун ичида 4 тадан 10 тага етди.

Тошкент шаҳри мисолида олинса, 21 октябрда 93 бўлган суткалик ўртача кўрсаткич 26 октябрга келиб 164 га етди, яъни атиги беш кун ичида 76 фоизга ошди. Ифлосланиш айниқса кечки ва тунги пайтларда кучаймоқда: пойтахтда сўнгги 30 кун давомида ўртача кўрсаткич соат 17:00 да 82 бўлган бўлса, соат 23:00 га келиб 119 га етган.

Бир-биридан юзлаб чақирим узоқликдаги шаҳарларда бир вақтнинг ўзида ҳавонинг бирдек бузилиши мазкур муаммо фақат маҳаллий омилларга эмас, балки умумий атмосфера ҳодисаларига боғлиқлигини кўрсатади.

Ҳарорат инверсияси: Ҳавони қамаб қўйган кўринмас қопқоқ

Октябрь ойининг сўнгги ўн кунлигида Марказий Осиёда кучли антициклон ҳукмронлик қилди, шамол тўхтади ва ёғингарчилик бўлмади. Натижада минтақа куз ва қиш мавсумига хос ҳарорат инверсияси ҳодисаси қуршовида қолди.

Бу жараённинг моҳияти шундаки, куз ва қишда совиган ер юзаси устида илиқ ҳаво қатлами жойлашиб олади ҳамда ҳавонинг вертикал йўналишда алмашинишини тўсиб қўяди. Атмосфера барқарорлашиб, шамол сусайганда, чиқиндилар юқорига тарқалмай, ер юзасига яқин қатламда тўпланади.

Оқибатда шаҳарда транспорт ёки корхоналар ташламалари ҳажми ошмаган тақдирда ҳам, бир неча кун шамол бўлмаслигининг ўзи майда чанг заррачалари (PM2.5) концентрациясининг кескин ортишига олиб келади.

Табиий чангми ёки инсон омили?

Марказий Осиё Қорақум, Қизилқум ва Оролнинг қуриган туби бўлмиш Оролқумни ўз ичига олган улкан табиий чанг белбоғида жойлашган. Шу сабабли чанг ҳудуд ҳавосига доимий таъсир этувчи табиий омил ҳисобланади.

Қўмита томонидан Тошкентнинг Олмазор, Юнусобод ва Мирзо Улуғбек туманларида ўтказилган PM2.5 намуналарининг лаборатория таҳлили қуйидаги нисбатни кўрсатди:

• 39,7 фоиз улуш табиий чўл чангига тўғри келади;

• 42,6 фоиз улуш эса саноат, транспорт ва энергетикадаги ёниш жараёнларидан ҳосил бўлган чиқиндилар ҳиссасидир.

Чанг бўронлари фаол бўлган кунларда, масалан 28 сентябрь ва 6 октябрь оралиғида табиий чангнинг майда зарралар таркибидаги улуши ўртача 64 фоизни, айрим намуналарда эса 78 фоизни ташкил этган.

Олимлар таъкидлаганидек, чанг зарралари чегара билмайди, улар ҳаво оқимлари орқали узоқ масофаларга, давлатлар чегарасидан ошиб тарқалади. Шу боис чанг муаммосини фақат битта шаҳар ёки мамлакат доирасидаги чекловлар билан тўлиқ ҳал этиб бўлмайди. Айни пайтда, лаборатория кўрсатган 43 фоизлик инсон фаолияти улуши шаҳар ичидаги ташламаларни камайтириш ҳам кечиктириб бўлмас вазифа эканини исботлайди.

Йиллик кўрсаткичлар ва миллий мониторинг

Қўмита тақдим этган маълумотларга кўра, 2026 йилнинг январь ва 19 октябрь оралиғида Тошкент ҳавосида PM2.5 миқдори ўтган даврга нисбатан 28 фоизга, PM10 эса 32 фоизга камайган. Октябрь ойининг ўртача ҳаво сифати индекси ҳам 124 дан 104 гача пасайган.

Халқаро IQAir ҳисоботида ҳам йиллик ўртача кўрсаткич Тошкентда 39,0 мкг/м³ бўлиб, Душанбедаги 57,3 мкг/м³ ҳамда Қарағандадаги 72,6 мкг/м³ кўрсаткичларига қараганда ижобийроқ бўлгани қайд этилган.

Бу маълумотлар Тошкентдаги қисқа муддатли ифлосланишни йил давомидаги умумий ҳолатдан алоҳида баҳолаш кераклигини кўрсатади. Бироқ умумий кўрсаткичларнинг яхшиланиши муаммо батамом ҳал этилганини англатмайди, чунки ноқулай метеорологик шароит туғилиши билан шаҳар ҳавоси яна хавфли даражага тушиб қолмоқда.

Иқлим ўзгаришининг таъсири

Иқлим исиши Марказий Осиёда қурғоқчиликни кучайтириб, тупроқ намлигининг камайишига сабаб бўлмоқда. Бу эса чанг бўронларининг янада кўпроқ ва узоқроқ кўтарилиши учун шароит яратади.

Глобал исиш ёғингарчилик тартибини ва атмосфера циркуляциясини ўзгартириб, ҳавонинг ҳаракатсиз қолишига сабаб бўлувчи аномалияларнинг тез-тез такрорланишига туртки бермоқда. Шу сабабли муайян кунлардаги ифлосланишда метеорологик шароит, чанг тарқалиши ва инсон фаолияти ташламаларини биргаликда баҳолаш лозим бўлади.

Қандай чоралар кўрилмоқда ва нималар қилиниши зарур?

Бугунги кунда Ўзбекистонда ҳаво сифатини кузатиш инфратузилмаси сезиларли даражада кенгайтирилди. Ҳозирда миллий платформага уланган қарийб 28 та автоматлаштирилган станция ишламоқда ва маълумотлар жамоатчилик ҳамда тадқиқотчилар учун онлайн тарзда очиқ тақдим этилмоқда.

Шу билан бирга, мутахассислар қуйидаги устувор йўналишларни кўрсатмоқда:

1. Минтақавий ҳамкорлик: Қўшни давлатлар гидрометхизматлари ўртасида реал вақт режимида маълумот алмашиш ва чанг кўчишини биргаликда прогноз қилиш зарур.

2. Аниқ манбаларни жиловлаш: Транспорт, саноат ва иситиш тизимлари ташламаларини қисқартириш, муқобил энергия ва энергия самарадорлигини ошириш лозим.

3. Чанг назорати: Қурилиш майдонлари устидан назоратни кучайтириш ҳамда очиқ, ўсимлик қоплами бўлмаган ерларни кўкаламзорлаштириш орқали чанг кўтарилишининг олдини олиш керак.

4. Шаҳарсозлик ва прогноз: Шаҳарсозликни ҳаво йўлакларини инобатга олган ҳолда режалаштириш ҳамда атмосферада инверсия ҳосил бўлишини олдиндан аниқ прогноз қилиб, аҳолини барвақт огоҳлантириш тизимини такомиллаштириш муҳимдир.

Асосий хулоса шуки, об-ҳаво шароитлари ҳавонинг ифлосланишини кучайтириб юбориши мумкин. Аммо табиат инжиқликларига қарамай, инсон омилига боғлиқ бўлган 43 фоизлик ифлосланиш устидан назоратни кучайтириш ва минтақавий саъй-ҳаракатларни бирлаштириш энг муҳим вазифа бўлиб қолмоқда.