Кўп йиллик адоватнинг интиҳоси: Туркияда мафия ҳокимияти

Туркиянинг Анқара шаҳрида оддий жиноят дея баҳоланишдан кўра каттароқ таъсирга эга воқеа содир бўлди. Миллатчи ҳаракат партияси — MHP бош қароргоҳида унинг раҳбари Девлет Баҳчели ўнлаб йиллар давомида бир-бирига душман бўлиб келган, Туркияда «Шаҳинлар» ва «Сараллар» номи билан танилган икки гуруҳнинг оммавий майдондаги вакиллари - Седат Шаҳин ва Бурҳонеттин Сарални қабул қилди. MHP учрашув суратларини ўзи тарқатиб, уларни «мамлакатимизнинг икки қадрли оиласи», воқеани эса «тарихий қучоқлашув» деб атади. Бу фақат хусусий қасос занжирини тўхтатишга уриниш эмас эди. Сиёсий нуқтаи назардан, мазкур учрашув нуфузли партия полиция, прокуратура ва суд ваколатига кириши лозим бўлган соҳада ҳам воситачи бўла олишини кўрсатди.

Очиқ манбаларда айтилишича, икки томон, халқ орасида айтилганидек, икки мафия оиласи ўртасидаги адоват тахминан 22 йилдан бери давом этиб келаётганди.

Можаро қурбонлари

Суд ишларига таянган материалларда 2004–2017 йилларда камида 13 киши ҳалок бўлгани кўпроқ қайд этилади; бундан юқори рақамлар эса можарога алоқадор бошқа ҳодисалар ва учинчи гуруҳлар ҳам ҳисобга киритилганда пайдо бўлади. «Ярашув якунида 4000 кишилик тантанали зиёфат ўтказилди» деган маълумот ҳам кенг тарқалган. Бироқ текширилган хабарларга кўра, қарийб тўрт минг киши Анқара музокараларидан олдин, Трабзон вилоятининг Сюрмене туманида Сарал оиласининг алоҳида йиғинига тўпланган. Демак, буни икки кланнинг тўрт минг кишилик умумий ярашув зиёфати эмас, балки сулҳ арафасидаги йирик оилавий-сиёсий бирлик намойиши деб таърифлаш тўғрироқ бўлади.

Можаро тарихи

Ушбу можаронинг илдизи 2004 йилга бориб тақалади. Турк матбуоти ва суд хроникасига кўра, дастлабки зиддият қарз масаласи ва қарздорлардан бирига ким ҳомийлик қилиши устида чиққан низодан бошланган. Бу икки томонга алоқадор кишилар ўртасида тўқнашувга олиб келган. 2005 йилда Италияда Сарал оиласининг муҳим фигураларидан бири Ҳусейн Сарал ўлдирилди ва шундан кейин рақобат узоқ муддатли қасос тусини олди. 2014 йил декабрида эса Истанбулда Седат Шаҳиннинг ака-укаси Ведат Шаҳин ҳалок бўлди. Кейинги йилларда полиция ҳар икки тузилмага қарши операциялар ўтказди, 2017 йилда эса ўнлаб айбланувчилар қатнашган йирик суд жараёни бошланди. 2020 йилда суд Седат Шаҳин ва Бурҳонеттин Сарални муайян иш доирасида жиноий ташкилот тузиш ва қотилликка оид айрим айбловлар бўйича оқлади, бироқ бошқа эпизодлар бўйича жазо тайинлади.

Ярашувнинг бевосита олдидан юз берган воқеалар янада муҳим. 2026 йил 10 сентябрда, Баҳчели ҳузуридаги учрашувдан атиги ўн олти кун олдин, Истанбул прокуратураси Седат Шаҳинга қарши ҳужум тайёрлаш гумони билан 19 киши ҳибсга олинганини маълум қилди. Тергов уларни «Сараллар» билан боғлаган эди. Демак, дастлаб давлат аппарати классик ҳуқуқий усулда — полиция, разведка, прокуратура ва ҳибс чоралари орқали ҳаракат қилди. Орадан икки ҳафта ўтиб эса ҳокимиятнинг сиёсий иттифоқчиси бўлган партия раҳбари бошқа механизмни — сиёсий воситачилик ва оммавий ярашувни таклиф қилди. Ҳуқуқий ва норасмий-патронаж моделларининг айнан шу тарзда бир вақтда мавжудлиги воқеани замонавий Туркия учун жуда муҳим ҳодисага айлантиради.

Можарода MHP қандай ўрин тутади?

Миллатчи ҳаракат партияси — миллатчи ўнг сиёсий куч ҳамда президент Ражаб Тоййиб Эрдоғаннинг Адолат ва тараққиёт партияси билан тузилган «Жумҳур иттифоқи»нинг асосий шерикларидан бири. Унинг таъсирини парламентдаги ўринлар сони билангина ўлчаб бўлмайди. Президентлик тизимида Баҳчели стратегик қарорларга сезиларли таъсир кўрсата оладиган сиёсий ҳамкор бўлиб қолмоқда. Масалан, 2026 йил 6 октябрда у парламентга тегишли вақтда сайловларни янгилаш тўғрисида қарор қабул қилишни очиқ таклиф қилди; конституциявий шартлар бажарилса, бу Эрдоғаннинг яна президентликка номзод бўлиши учун йўл очиши мумкин. Шу сабаб Шаҳин ва Саралнинг Баҳчели кабинетига кириб, бир кадрда кўриниши оддий ҳурматли оқсоқол ҳузуридаги учрашув эмас, балки сиёсий ҳокимият марказига жуда яқин жойдаги рамзий ҳаракатдир.

Сиёсат ва мафия: чирмашган ришталар

Миллатчи сиёсат билан Туркия жиноий дунёсининг айрим тармоқлари ўртасидаги муносабат анча узоқ тарихга эга. Бунда 1996 йилги Сусурлук можароси бурилиш нуқтаси ҳисобланади. Автомобил ҳалокатидан кейин бир машина ичида юқори лавозимли полиция ходими, парламент депутати ва ультрамиллатчи фаол ҳамда жиноий муҳит билан боғланган Абдулла Чатлининг бирга бўлгани жамоатчилик эътиборини тортди. Кейинги текширувлар давлатнинг PKK билан кескин қарама-қаршилиги даврида айрим ҳуқуқни муҳофаза қилувчи тузилмалар, сиёсатчилар, ультрамиллатчи тармоқлар ва ноқонуний воситачилар ўртасидаги яқин алоқаларни кўрсатди.

Туркиядаги «чуқур давлат» феноменини тадқиқ қилувчи олимлар буни ягона махфий марказ мавжудлигининг оддий исботи сифатида эмас, балки расмий ва норасмий кучлар ўртасида вазиятга қараб тузиладиган иттифоқлар намунаси сифатида кўрадилар. Шу сабаб MHPнинг ҳозирги ролини икки содда формула билан тушунтириш нотўғри: «партия мафияни бошқаради» дейиш ҳам, «бу оддий тинчликпарвар миссия» дейиш ҳам етарли эмас. MHP ташкилот сифатида Сарал ёки Шаҳин тузилмаларига буйруқ бериши ҳақида оммавий ва ишончли далиллар йўқ. Аммо Баҳчелининг турк матбуоти ва суд материалларида уюшган жиноятчилик билан боғланган шахслар билан ҳужжатлаштирилган сиёсий мулоқотлари мавжуд.

2023 йил июлида қамоқдан чиққан Седат Шаҳин MHP бош қароргоҳида Баҳчелини зиёрат қилди; партия амалдори Семих Ялчин уни очиқча «бизнинг биродаримиз Седат Шаҳин» деб атади. 2024 йилда Баҳчели Туркия жиноий муҳитининг яна бир машҳур фигураси Алааттин Чақижини ҳам қабул қилди. Бундай учрашувлар ўзаро тан олишнинг ўзига хос сиёсий тилини шакллантиради: партия элитаси арбитрлик мақомини олади, ерости дунёси вакиллари эса қонуний сиёсий майдонга рамзий кириш имконига эга бўлади.

Бироқ «Туркия давлати мафияга шунчаки ёрдам беради» деган хулоса ҳам фактларга тўлиқ мос келмайди. Туркия Ички ишлар вазирлиги маълумотига кўра, 2026 йил сентябрь охирига қадар 599 уюшган жиноий гуруҳга қарши 1675 операция ўтказилган, тахминан 14 минг киши ушланган ва етти мингга яқини ҳибсга олинган. Ҳукумат Интерпол ва хорижий идоралар билан ҳамкорлик, қидирувдагиларни экстрадиция қилиш ва молиявий текширувларни ҳам кенгайтирмоқда. Демак, муаммо уюшган жиноятчиликка қарши кураш умуман мавжуд эмаслигида эмас; муаммо қаттиқ жиноий таъқиб билан сиёсий норасмий воситачиликнинг бир вақтда яшашидадир.

Халқаро муносабат

2025 йилги Global Organized Crime Indexда Туркия умумий жиноийлик даражаси бўйича 10 баллдан 7,20 балл олиб, ўрганилган 193 давлат орасида ўнинчи ўринни эгаллади. «Мафия услубидаги гуруҳлар» 8,0 балл, «давлат тузилмалари ичига сингиб кетган акторлар» эса 9,0 балл билан баҳоланган. Айни пайтда уюшган жиноятчиликка қарши бардошлилик кўрсаткичи 3,96 балл бўлган. Бу рақамлар суд ҳукми эмас ва эксперт методологияси асосида шакллантирилган. Аммо улар муҳим тизимли парадоксни кўрсатади: мамлакат кучли хавфсизлик аппаратига эга бўлиши билан бир вақтда шаффофлик, ҳисобдорлик ва эҳтимолий сиёсий-жиноий алоқалар соҳасида жиддий заифликларга ҳам эга.

Нима учун бундай сулҳ сиёсий ҳокимият учун фойдали бўлиши мумкин? Биринчидан, кланлараро зўравонликнинг тўхташи янги йирик ҳужумлар ва қасос занжирлари хавфини камайтиради. Иккинчидан, Баҳчели аввал муросасизлик ҳукм сурган муҳитларда ҳам келишувга эриша оладиган арбитр образини кучайтиради. Учинчидан, бу MHPнинг кенгроқ сиёсий трансформацияси билан ҳамоҳанг: 2025–2026 йилларда PKKнинг қуролсизланиши ва тарқатилишига оид жараёнда ҳам айнан Баҳчели кутилмаган даражада муҳим роль ўйнади, кейин эса парламент махсус ҳуқуқий чораларни қабул қилди. Бундай сиёсий муҳитда «муросасизларни яраштирувчи» мақоми мустақил сиёсий капиталга айланади.

Стандартлар ноаниқлиги

Лекин ҳуқуқий давлат учун принципиал савол туғилади. Агар жиноий терговларда номи ўтган тузилмалар ўртасидаги низо фақат суд жараёнлари ва уларнинг иқтисодий асосларини йўқ қилиш орқали эмас, балки партия раҳбарининг кабинетига кириб “беш ташлаш” орқали ҳам якунланса, жамият икки хил сигнал олади. Яъни сиёсий мақом низоларни ҳал қилишнинг муқобил манбаига айланиши мумкин. MHPнинг уларни «икки қадрли оила» деб атагани айниқса рамзий аҳамиятга эга. Бу ҳолат масалани жиноят ҳуқуқи тилидан шараф, оила, миллий бирлик ва патронаж тилига кўчиради. Натижада жиноий тармоқлар рамзий равишда «маишийлаштирилиб», фақат жиноий таъқиб объекти эмас, балки сиёсий тарзда ташкил этилган ярашув иштирокчилари сифатида ҳам намоён бўлади.

Шунинг учун асосий масала фақат 26 сентябрдан кейин зўравонлик камаядими, деган савол эмас. Агар сулҳ барқарор бўлса, одамлар учун тўғридан-тўғри хавфнинг пасайиши, шубҳасиз, ижобий натижадир. Аммо уюшган жиноятчилик билан турли даврларда боғланган ноқонуний молиявий оқимлар, товламачилик ва таъсир тармоқлари билан нима бўлиши муҳимроқ. Рақиблар ўртасидаги тинчлик эски тизимнинг ҳақиқий парчаланишини англатиши мумкин. Назарий жиҳатдан эса очиқ низо тугаб, соя иқтисодиёти инфратузилмаси сақланиб қолиши ҳам мумкин. Ҳозирча ушбу икки сценарийдан бирини ишончли исботлайдиган оммавий маълумотлар йўқ.

Яна бир омил — уюшган жиноятчиликнинг ўзи ўзгармоқда. Турк уюшган жиноятчилик гуруҳлари аллақачон ягона қаттиқ вертикалга қурилган классик «оила» моделидан ташқарига чиқмоқда. Global Organized Crime Index мамлакатда ярим мустақил бўлинмалардан ташкил топган, қонуний бизнес, трансмиллий жиноий бозорлар ва рақамли муҳитни бирлаштира оладиган марказлашмаган тармоқлар кучаяётганини таъкидлайди. Шу нуқтаи назардан икки эски кланнинг сулҳи авлодлар алмашинуви билан ҳам боғлиқ: 1990–2000-йилларнинг машҳур авторитетлари аста-секин рамз ва воситачига айланиши, реал жиноий бозорлар эса ҳаракатчанроқ тармоқлар ўртасида бўлиниши мумкин. Демак, Анқарадаги учрашув Туркия уюшган жиноятчилигининг умумий бирлашувидан кўра, эски номларнинг сиёсий аҳамияти ҳали ҳам сақланаётганини кўрсатади.

Фақат Туркиянинг муаммоси эмас...

Туркиянинг ташқи ҳамкорлари учун ҳам бу фақат ички масала эмас. Мамлакат Европа, Кавказ, Қора денгиз ва Яқин Шарқ туташган нуқтада жойлашган йирик транспорт ва молиявий марказдир. Шу сабаб Анқаранинг трансмиллий уюшган жиноятчиликни назорат қилиш қобилияти Европа хавфсизлигига ҳам бевосита таъсир қилади. Халқаро ҳамкорлар учун операциялар ва ҳибслар сонидан ташқари, жиноий активларни мусодара қилишнинг шаффофлиги, молиявий назорат, ҳуқуқни қўллаш тизимининг мустақиллиги ҳамда сиёсий алоқалари бор гуруҳларга нисбатан танлаб муносабатда бўлмаслик муҳимдир. Туркиянинг ўзи эса Интерпол, Европа ва қўшни давлатларнинг ҳуқуқни муҳофаза қилувчи идоралари билан ҳамкорликни кучайтиришда давом этмоқда.

Шу маънода учрашув атрофидаги баҳсни «ярашувнинг ўзи ёмон» деган қарашга қисқартириш мумкин эмас. Кўп йиллик вендеттанинг тўхташи жамият манфаатига хизмат қилади. Муаммо — институционал саҳнада: нима учун бундай тинчлик партия раҳбарининг кабинети орқали расмийлаштирилмоқда? Ҳуқуқий давлатда воситачилик жиноий адлияни тўлдириши мумкин, аммо унинг ўрнини босмаслиги керак. «Тарихий қучоқлашув»нинг ҳақиқий маъноси суратлар билан эмас, кейинги давлат сиёсати билан ўлчанади: терговлар, молиявий назорат ва суд жараёнлари ҳар икки томонга нисбатан бир хил давом этадими?

Энг эҳтимолий сценарий — «турк мафиясининг тугаши» эмас, балки унинг сиёсат билан муносабат шаклининг ўзгаришидир. Эски оилавий тузилмалар полиция, молиявий назорат ва янги авлод тармоқ жиноятчиларининг босими остида қолади. Айни вақтда шахсий келишувлар институционал жараёнлардан тезроқ ишлайдиган муҳитларда нуфузли норасмий воситачиларга эҳтиёж сақланиб қолади. Агар ярашувдан кейин ҳам давлат терговларни, жиноий даромадларни мусодара қилишни ва мустақил суд таъқибини давом эттирса, Баҳчели ҳузуридаги учрашувни прагматик деэскалация деб баҳолаш мумкин. Агар сиёсий сулҳ иштирокчиларга нисбатан ҳуқуқий босимнинг пасайишига олиб келса, бу давлатнинг айрим арбитраж вазифалари «хусусийлаштирилаётгани» ҳақидаги қарашларни янада кучайтиради.

Хулоса

Сараллар ва Шаҳинлар тарихи Туркия ерости дунёсига оид экзотик хроника эмас. У замонавий сиёсатда уч хил куч манбаи — қонун, партиявий ҳомийлик ва норасмий авторитет — қандай туташишини кўрсатади. Туркия давлати жиноий тармоқларга қарши минглаб операциялар ўтказишга етарлича қудратли. Бироқ MHP бош қароргоҳидаги учрашувнинг очиқ ва намойишкорона бўлгани сиёсий ҳокимият баъзан бундай тузилмаларни фақат таъқиб қилишни эмас, балки уларнинг вакиллари билан мустақил ижтимоий субъектлар сингари музокара қилишни ҳам маъқул кўришини кўрсатади. Мафиянинг ҳақиқий сиёсий кучи ҳам айнан шу парадоксда — «чўқинтирган оталар» романтикасида эмас, балки қонуний сиёсий тизимни ўз мавжудлигини ҳисобга олишга мажбур қила олишидадир.

Абулфайз Сайидасқаров