Solfy можароси: Миллий банк ва инвесторлар зиддияти

Сўнгги кунларда Solfy финтех-компанияси атрофидаги кўп йиллик низо яна ахборот майдони марказига чиқди. Хорижий медиа-ресурсларда ҳам бу можарога баҳо бериш, сабаб-оқибат боғлиқлигини таҳлил қилишга уринишларни кузатиш мумкин.

Жумладан, 4 август куни asiais.ru нашрида мазкур вазиятга бағишланган мақола чоп этилди. “Товарищ детства главы Нацбанка Алишера Мирсоатова и арест Хасанова разрушают инвестклимат Узбекистана” сарлавҳали мақолада асосан, Solfy компанияси ва Ўзбекистон Миллий банки ўртасидаги зиддият жиддий тус олаётгани, бу каби можаролар республикадаги инвестицион муҳит ҳақидаги тасаввурларни ёмонлаштириши мумкинлиги айтилган.

Ушба мақолада бир вақтнинг ўзида бир нечта воқеа - компаниянинг собиқ бош директори Ўктам Ҳасановга нисбатан қўзғатилган жиноят иши, инвесторлар билан Ўзбекистон Миллий банки (ЎзМБ) ўртасидаги тижорат низоси ҳамда банк раҳбарияти атрофидаги шахсларга бағишланган журналистик суриштирув ўзаро уйғунлаштирилган.

Дарҳол таъкидлаш лозимки, қуйида келтирилган воқеалар, томонларнинг ўзаро айбловлари, эҳтимолий босим ҳақидаги фикрлар мазкур нашрда баён қилинган маълумотлар ва низо иштирокчиларининг оммавий баёнотларига асосланган. Улар суд томонидан тасдиқланган фактлар ёки ушбу мақола муаллифининг шахсий нуқтаи назари эмас. Зеро, кўплаб ҳолатлар ҳозир ҳам суд ва тергов жараёнларида кўриб чиқилмоқда, айрим айбловлар эса ҳали мустақил суд баҳосини олмаган.

Бу мавзу нега яна кун тартибига чиқди?

Охирги кунларда бир вақтнинг ўзида икки йўналишдаги ахборотлар эълон қилинди.

Биринчиси — Uzinvest лойиҳасига оид янги жиноят эпизоди ҳақида. Унда бир гуруҳ тадбиркорлар Ўктам Ҳасановга нисбатан даъволарини билдириб, ўзларига тахминан 1,8 миллион доллар миқдорида зарар етказилганини маълум қилди.

Иккинчи йўналиш эса тадбиркор Шуҳрат Изроилбековнинг Москвадаги қимматбаҳо кўчмас мулки ҳақидаги журналистик суриштирув билан боғлиқ. Мақолада у Ўзбекистон Миллий банки раисига яқин инсонлардан бири ҳамда Solfy лойиҳаси иштирокчиси сифатида тилга олинган.

Мақола муаллифлари ушбу икки ахборот деярли бир вақтнинг ўзида пайдо бўлганини қайд этиб, улар ўзаро боғлиқ бўлиши мумкинлигини тахмин қилади. Бироқ бу каби мувофиқлаштирилган ҳаракат бўлганини тасдиқловчи расмий далиллар келтирилмаган, давлат органлари ҳам бундай баёнот бермаган.

Шунинг учун бу ерда тасдиқланган фактлар билан тахминлар ва талқинларни бир-биридан ажратиб қараш муҳим.

Solfy нима?

Можарони тушуниш учун аввало Solfy қандай лойиҳа бўлганини англаш лозим.

Solfy — 2020 йилда ишга туширилган финтех-платформа бўлиб, у товарларни бўлиб-бўлиб тўлаш (Buy Now, Pay Later — BNPL) тизимини ривожлантириш учун яратилган.

Бундай хизматлар бугунги кунда дунёнинг кўплаб мамлакатларида қўлланилади. Уларнинг асосий вазифаси — харидорга маҳсулотни дарҳол олиш, унинг қийматини эса маълум муддат давомида қисмларга бўлиб тўлаш имконини беришдан иборат. Яъни Solfy банк эмас, балки банк ҳамкори билан яқин ҳамкорликда ишлайдиган технологик платформа ҳисобланган.

Низо қандай бошланган?

Оммавий манбалардаги маълумотларга асосланиб, воқеалар ривожини қуйидагича тиклаш мумкин:

2020 йилда Solfy қўшма лойиҳаси ташкил этилади. Мақолада келтирилишича, мулкдорлик тузилмаси қуйидагича бўлган:

• 75 фоиз улуш — инвестор Максим Полетаевга;

• 20 фоиз — Шухрат Изроилбеков билан боғлиқ Full Stack Solution компаниясига;

• 5 фоиз — Ўзбекистон Миллий банкига.

Шунингдек, Миллий банк лойиҳага 1 миллион доллар миқдорида кредит ажратгани ҳам қайд этилади.

2023 йил охирини эса ушбу можаронинг бошланиш нуқтаси сифатида қайд этиш мумкин. Мақолага кўра, Миллий банк кредитни муаммоли (дефолт) деб эълон қилиб, қарз бўйича талабларни илгари суради. Solfy вакиллари эса аксинча, банк карталар чиқарилишини тўхтатиб, ўз мажбуриятларини бажармагани туфайли лойиҳа ишдан чиққанини таъкидлайди. Яъни ҳар икки томон бир-бирини шартнома шартларини бузганликда айблайди.

Суд жараёнлари

Ўзаро ҳамкорлик ва ишончга путур етганидан кейин низо суд босқичига ўтади.

Мақолада келтирилишича, суд томонлар ўртасидаги шартномани бекор қилади, Solfyдан 17 миллиард сўмдан ортиқ қарз ундирилади. Кейинчалик яна қўшимча қарз ва пеня ҳам ундирилган. Қизиқ жиҳати, Solfy томони эса ушбу қарзлар банкнинг ўз ҳаракатлари натижасида юзага келганини таъкидлаб келади.

Шундай қилиб, дастлаб тижорат низоси сифатида бошланган жараён кейинчалик жиноят-ҳуқуқий тус олган.

Ўктам Ҳасановнинг ҳибсга олиниши

Энг катта резонансга сабаб бўлган воқеалардан бири — 2026 йил 27 март куни компания бош директори Ўктам Ҳасановнинг ҳибсга олиниши бўлди. Тергов уни Миллий банк маблағларини ўзлаштириш ва шартнома бўйича тўланиши лозим бўлган ҳақни тўламаганликда айбламоқда. Ҳимоя томони эса мутлақо бошқача нуқтаи назарни илгари сурмоқда.

Ҳасанов вакилларининг таъкидлашича, ўтказилган аудит маблағларни ноқонуний чиқариш ҳолатларини аниқламаган, барча молиявий операциялар ҳужжатлар билан тасдиқланган. Шу сабабли суднинг якуний қарори чиқмагунча, бирор шахснинг айбдорлиги ҳақида хулоса чиқариш ҳуқуқий жиҳатдан тўғри эмас.

Нега инвесторлар буни инвестициявий низо деб ҳисоблаяпти?

Бу ишнинг муҳим жиҳатларидан бири — унда хорижий инвестор иштирок этаётганидир.

Россиянинг йирик банк тизимида раҳбарлик лавозимларида ишлаган Максим Полетаев бир неча марта ушбу низо жиноят ишидан кўра кўпроқ корпоратив ва инвестициявий низо эканини таъкидлаган.

Унинг фикрича, жиноий таъқиб тижорат можаросининг давоми ҳисобланади.

Ўзбекистон Миллий банки эса бу каби баҳоларни расман тасдиқламаган.

Шу боис бугунги кунда воқеаларга нисбатан икки хил ёндашув мавжуд:

• ҳуқуқни муҳофаза қилувчи органлар буни эҳтимолий жиноят сифатида кўрмоқда;

• инвесторлар эса корпоратив низо жиноят ишига айлантирилганини айтмоқда.

Шуҳрат Изроилбеков нима учун тилга олинди?

Зикр этилган мақолада тадбиркор Шуҳрат Изроилбековга алоҳида эътибор қаратилган. Нашр маълумотига кўра, у Full Stack Solution орқали Solfy лойиҳасининг 20 фоиз улушига эга бўлган.

Шунингдек, мақолада унинг Москвада қимматбаҳо квартира сотиб олгани ҳақидаги журналистик суриштирув ҳам тилга олинади. Бироқ журналистик суриштирувнинг ўзи қонун бузилганини англатмайди, мазкур ҳолат юзасидан суд қарорлари ҳақида мақолада маълумот келтирилмаган.

Нега бу иш халқаро майдонга чиқди?

Вақт ўтиши билан можаро Ўзбекистон чегарасидан ташқарида ҳам муҳокама қилина бошлади.

Бунинг бир нечта сабаблари бор.

Биринчидан, лойиҳада хорижий капитал иштирок этган. Иккинчидан, Solfy манфаатларини халқаро миқёсда таниқли адвокат Роберт Амстердам ҳимоя қилмоқда. Учинчидан, ушбу иш халқаро инвесторлар ҳамжамияти эътиборига ҳам тушган.

Жумладан, 2026 йил май ойида Лондонда Ўзбекистон Миллий инвестиция жамғармасининг IPO тадбири ўтказилган куни биржа биноси олдида Ўктам Ҳасановни қўллаб-қувватлаш акцияси бўлиб ўтган.

Хорижий инвесторлар учун бу каби воқеалар, энг аввало, мамлакатда инвестициялар ҳимояси ва ҳуқуқий кафолатлар қай даражада таъминланиши ҳақидаги саволларни кун тартибига чиқаради.

Бу воқеа нега муҳим?

Мақолада айтилишича, қайси томоннинг позицияси судда ўз тасдиғини топишидан қатъи назар, Solfy тарихи битта компания тақдири билан чекланмайди. У бир вақтнинг ўзида бир нечта муҳим масалаларга дахл қилади.

Жумладан, давлат ва хусусий инвесторлар ўртасидаги муносабатлар, давлат-хусусий шериклик лойиҳаларида шартномавий мажбуриятларнинг бажарилиш ҳолати, тижорат низолари билан жиноят таъқиби ўртасидаги чегара, мамлакат инвестиция муҳитининг халқаро ҳамжамият томонидан қандай қабул қилиниши борасидаги фикр ва хулосаларга таъсир қилиши мумкин. Шунинг учун ҳам бу иш жамоатчилик ва бизнес доиралари эътиборида қолмоқда.

Ҳозирча ноаниқ масалалар

Юқорида келтирилган можаро юзасидан кўплаб материаллар чоп этилганига қарамай, ушбу ишда ҳали ҳам жавобсиз саволлар талайгина.

Ўктам Ҳасановга нисбатан қўйилган айбловлар юзасидан якуний суд қарори ҳали чиқмаган. Шунингдек, янги чиққан мақолалар тижорат можароси билан боғлиқ ҳолда мувофиқлаштирилган тарзда эълон қилингани ҳақидаги даъволар ҳам мустақил суд баҳосини олмаган. Лойиҳада иштирок этган айрим шахсларнинг роли ва масъулияти ҳақидаги фикрлар ҳам ҳозирча томонларнинг баёнотлари даражасида қолмоқда.

Шу боис мазкур воқеаларга баҳо беришда суд қарорлари билан тасдиқланган фактлар, давлат органларининг расмий позицияси, инвесторларнинг баёнотлари ва журналистик суриштирувларда билдирилган хулосаларни бир-биридан ажратиб қараш муҳимдир. Фақат барча суд жараёнлари якунланганидан кейингина бу шов-шувли ишнинг ҳуқуқий жиҳатларига тўлиқ ва якуний баҳо бериш мумкин бўлади.