АҚШнинг глобал етакчилиги яна қайтадими, сайлов натижалари Трамп ҳокимиятига қандай таъсир қилади?
Демократларнинг АҚШдаги оралиқ сайловлардаги ғалабаси Дональд Трамп маъмуриятининг ташқи сиёсатига муайян таъсир кўрсатиши мумкин. Аммо, таҳлилчилар фикрича, бу АҚШнинг халқаро майдондаги аввалги етакчилигини тиклайди, дегани эмас.
АҚШда 3 ноябрь куни бўлиб ўтган оралиқ сайловларда Демократик партиянинг Конгресснинг ҳар икки палатасида устунликни қўлга киритиши мамлакат ташқи сиёсатининг келажаги борасидаги муҳокамаларни кучайтирди. Сайлов натижаларидан кўп ўтмай, Вакиллар палатасидаги демократлар етакчиси Ҳейким Жеффрис «Америка яна қайтди», дея баёнот берди. Сиёсатшунос, Eurasia Group асосчиси ва президенти Иан Бреммер «Project Syndicate» нашрида АҚШ ҳақида янги таҳлилий мақоласини эълон қилди.
Унинг фикрича, демократларнинг сайловдаги ғалабаси Трамп маъмуриятининг ташқи сиёсатига айрим чекловлар қўйиши мумкин, аммо бу АҚШнинг аввалги глобал етакчилик мавқеини тиклаш учун етарли эмас.
АҚШ халқаро етакчиликдан нега чекинмоқда?
Сўнгги йилларда халқаро муносабатларда «G-Zero дунёси» деб аталадиган янги геосиёсий тушунча тобора кўпроқ муҳокама қилинмоқда. Бу атама глобал тартибни бошқаришга қодир ёки тайёр ягона етакчи давлат ёхуд давлатлар коалицияси мавжуд бўлмаган халқаро вазиятни англатади.
Иан Бреммернинг таъкидлашича, АҚШ ўзи яратган халқаро тартибдан босқичма-босқич чекинмоқда. Россиянинг халқаро меъёрларни бузувчи ҳаракатлари ва Хитойнинг сиёсий тизими ҳамда иқтисодиётини либераллаштиришдан бош тортиши ҳам бу жараёнга таъсир кўрсатган. Бироқ халқаро тизимнинг заифлашувида Американинг глобал етакчиликдан чекиниши муҳим омиллардан бири бўлиб қолмоқда.
Муаллиф бу жараённи Дональд Трампнинг икки президентлик даврида тезлашган онгли сиёсий танлов сифатида баҳолайди.
Бунга АҚШ жамиятида мамлакатнинг ташқи сиёсатдаги фаол иштирокига нисбатан норозилик кучайгани ҳам замин яратди. Глобаллашув натижасида иқтисодий имкониятлардан четда қолган аҳолининг айрим қатламлари, Яқин Шарқдаги узоқ давом этган ва катта харажат талаб қилган ҳарбий кампаниялардан чарчаган америкаликлар Вашингтоннинг халқаро мажбуриятларини тобора кўпроқ шубҳа остига қўя бошлади.
Айнан шу кайфият Дональд Трампнинг «Америка — биринчи ўринда» (America First) сиёсий қарашлари ва MAGA ҳаракатининг кучайишига ёрдам берди.
Вашингтон сиёсатидаги беқарорлик иттифоқчиларни хавотирга солмоқда
АҚШнинг халқаро майдондаги таъсири заифлашишига фақат изоляционистик қарашларнинг кучайиши сабаб бўлаётгани йўқ. Мамлакат ичидаги сиёсий қутблашув ва ҳокимиятнинг бир партиядан бошқасига тез-тез ўтиши ҳам ташқи сиёсат изчиллигига жиддий путур етказмоқда.
Бреммер келтирган маълумотларга кўра, сўнгги 26 йил ичида АҚШда ўтказилган 14 та миллий сайловнинг 12 тасида ҳокимиятнинг ижро этувчи ёки қонун чиқарувчи тармоқларидан камида бири бошқа партия назоратига ўтган. Таққослаш учун, бундан олдинги 40 йиллик даврда ўтказилган 20 та сайловнинг атиги еттитасида шундай ҳолат кузатилган.
Икки партия ўртасидаги сиёсий қарама-қаршиликнинг кучайиши ва ташқи сиёсатдаги анъанавий икки партиявий келишувнинг емирилиши Вашингтон қарорларида кескин бурилишларга олиб келмоқда.
Бунга АҚШнинг Париж иқлим келишуви ва БМТ Инсон ҳуқуқлари кенгашидаги иштироки бўйича қарорларининг бир неча бор ўзгариши, шунингдек, Трампнинг Барак Обама даврида Эрон билан имзоланган Ядро дастури бўйича қўшма кенг қамровли ҳаракатлар режасидан (JCPOA) бир томонлама чиқиши мисол бўла олади.
Натижада, айниқса, Европа давлатлари АҚШ билан муносабатларда узоқ муддатли ишонч ва барқарорлик масаласига қайта қарашга мажбур бўлди.
Жо Байден президентлиги даврида Вашингтоннинг халқаро ҳамкорлар билан муносабатларини тиклашга уринган эди. У хорижий давлат раҳбарлари билан учрашувларида «Америка қайтди», дея таъкидлаган. Бироқ унинг суҳбатдошлари бу баёнотга кўпинча бир савол билан жавоб қайтарган: «Аммо қанча муддатга?»
Трампнинг Оқ уйга қайтиши, НАТОнинг АҚШ учун аҳамиятини шубҳа остига қўйиши, Гренландияни эгаллаш билан боғлиқ таҳдидлари ва Россия президенти Владимир Путин билан музокаралар олиб боришга интилиши Европа давлатларининг хавотирларини янада кучайтирди.
Европа ва Яқин Шарқ АҚШга қарамликни камайтирмоқда
Америка иттифоқчиларининг жавоби Вашингтон билан алоқаларни узиш эмас, балки унга ҳаддан ташқари қарамликдан келиб чиқадиган хавфларни камайтириш бўлди. Халқаро сиёсатда бу ёндашув «дерискинг», яъни хавфларни камайтириш деб аталади.
АҚШнинг хавфсизлик кафолатларига ишончи сусайиб бораётган Европа давлатлари мудофаа салоҳиятини мустаҳкамлашга киришди. Масалан, Германия армиясини қайта қуроллантириш ва ҳарбий харажатларни ошириш мақсадида давлат қарзи бўйича амалдаги чекловларни қайта кўриб чиқди.
Шунга ўхшаш жараён Яқин Шарқда ҳам кузатилмоқда. АҚШнинг Эрон билан уруши ортидан минтақа давлатлари хавфсизликни таъминлашнинг муқобил механизмларини излай бошлади. Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон ўртасида Макка қўшма мудофаа келишуви тузилиши ҳам шу жараённинг бир кўриниши сифатида баҳоланмоқда.
Иқтисодий йўналишда ҳам Америка иттифоқчилари янги ҳамкорларни изламоқда.
Масалан, АҚШ босими остида қолган Канада Европа Иттифоқи билан муносабатларини мустаҳкамлаш ва Хитой билан иқтисодий ҳамкорликни чуқурлаштиришга интилмоқда. Европа Иттифоқи эса Жанубий Америка умумий бозори — MERCOSUR таркибидаги Аргентина, Бразилия, Парагвай ва Уругвай, шунингдек, Ҳиндистон билан савдо алоқаларини кенгайтиришга қаратилган келишувларни ривожлантирмоқда.
Бу жараёнлар АҚШнинг анъанавий иттифоқчилари халқаро сиёсат ва иқтисодиётда ўз манфаатларини Вашингтон позициясига тўлиқ боғлаб қўймасликка ҳаракат қилаётганини кўрсатади.
Демократларнинг ғалабаси Трамп сиёсатини ўзгартира оладими?
Демократларнинг Конгрессдаги муваффақияти АҚШ иттифоқчилари учун маълум даражада ижобий сигнал бўлди. Чунки Демократик партия халқаро институтлар ва кўп томонлама дипломатик ҳамкорликни республикачиларга қараганда кўпроқ қўллаб-қувватлайди.
Сенатнинг Халқаро алоқалар қўмитаси ва Вакиллар палатасининг Ташқи ишлар қўмитасида демократларнинг етакчиликни қўлга киритиши Трамп маъмурияти қарорлари устидан қонунчилик назоратини кучайтириши мумкин.
Шунга қарамай, бу Вашингтоннинг Эрон, Куба ва Венесуэлага нисбатан кескин сиёсати ўзгаришини англатмайди. АҚШ иттифоқчилари кўп томонлама дипломатияга қайтишдан умид қилаётган бўлса, бундай ўзгаришларни камида 2028 йилдан кейин кутишига тўғри келиши мумкин.
Бундан ташқари, Трампдан кейин ҳокимиятга нисбатан мўътадил ташқи сиёсат юритадиган президент келган тақдирда ҳам, АҚШнинг аввалги глобал етакчилик мавқеини тўлиқ тиклаши осон бўлмайди.
Бунга мамлакат ичидаги сиёсий бўлинишлар, давлат молиясига тушаётган босим ва халқаро майдонда Хитой таъсирининг ортиб бораётгани сабаб бўлмоқда.
Оралиқ сайловлардан кейинги воқеалар ҳам Вашингтон сиёсатидаги беқарорликни кўрсатди. АҚШ вице-президенти Жей Ди Вэнс республикачиларнинг сайловдаги мағлубиятига Эрон билан уруш сабаб бўлганини таъкидлади. Бу эса Вашингтон келгусида ҳарбий зарбаларни камайтириб, дипломатик музокараларга устувор аҳамият бериши мумкинлиги ҳақидаги тахминларни кучайтирди.
G-Zero дунёси сақланиб қоладими?
Иан Бреммернинг таҳлилига кўра, демократларнинг сайловдаги ғалабаси Трамп маъмуриятининг «Америка — биринчи ўринда» тамойилига асосланган ташқи сиёсатига муайян чекловлар қўйиши мумкин. Аммо бу АҚШнинг изчил, барқарор ва олдиндан тахмин қилиш мумкин бўлган ташқи сиёсатга қайтишини англатмайди.
Бугунги кунда Вашингтоннинг уруш ва дипломатия борасидаги қарорлари тобора тез ва олдиндан башорат қилиш қийин бўлган шароитда қабул қилинмоқда. Бундай вазиятда АҚШ иттифоқчилари ўз хавфсизлиги, иқтисодий манфаатлари ва халқаро мавқеини ҳимоя қилиш учун муқобил ҳамкорлик механизмларини шакллантиришга мажбур бўлмоқда.
Шу нуқтаи назардан, демократларнинг Конгрессдаги ғалабасини АҚШ глобал етакчилигининг тикланиши сифатида баҳолашга ҳали эрта.
Аксинча, халқаро майдонда куч марказлари кўпайиб, анъанавий иттифоқлар қайта шаклланаётган бир пайтда дунё янги геосиёсий босқичга кириб бормоқда. АҚШ эса бу жараёнда аввалгидек ягона ва шубҳасиз етакчи бўлиб қолиш имкониятини тобора йўқотмоқда.
