БМТнинг 81-сессияси: ишонч инқирози, кучлар мувозанати ва янги изланишлар

Иккинчи жаҳон урушидан кейин инсоният ўзига тегишли хулоса чиқарган ва бундай халқаро келишмовчиликка чек қўйиш учун янги халқаро муносабатлар тизимини шакллантирган эди. Бу тизим 1945 йилда БМТ ташкил этилиши ва унинг Устави кучга кириши билан замонавий халқаро-ҳуқуқий шаклга эга бўлди. Унинг асосига давлатларнинг суверен тенглиги, ҳудудий яхлитлиги, куч ишлатмаслик ёки куч билан таҳдид қилмаслик, низоларни тинч йўл билан ҳал этиш каби тамойиллар қўйилди. Бироқ бу тартиб кейинги саксон йил давомида мутлақо барқарор ишлаган, деб бўлмайди: совуқ уруш давридаги қарама-қаршиликлар, кейинги ўн йилликлардаги бир қатор ҳарбий можаролар ва БМТ Хавфсизлик Кенгашидаги келишмовчиликлар унинг чекловларини бир неча бор намоён этган.

БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси ана шундай зиддиятлар фонида ўтказилмоқда. 2026 йил 22-26 сентябр ва 28 сентябр кунлари Нью-Йоркда ўтаётган умумсиёсий муҳокамалар одатдаги дипломатик маросимдан кўра кенгроқ маъно касб этади. Бугун халқаро тизим бир вақтнинг ўзида бир неча босимга дуч келган: Украинадаги уруш давом этмоқда, Яқин Шарқда хавфсизлик инқирози чуқурлашган, Ғазо ва Фаластин масаласи глобал дипломатияни турли оқимларга бўлиб турибди, Эрон атрофидаги кескинлик энергетика ва транспорт хавфсизлигига таъсир кўрсатяпти, сунъий интеллект эса технологик рақобатдан халқаро хавфсизлик масаласига айланган. Айни пайтда эса БМТнинг ўзи молиявий танқислик, институционал самарадорлик ва ваколатларининг амалий таъсири борасида жиддий синовдан ўтмоқда.

Улуғвор мақсадлар ва чекланган имкониятлар

«Ишончни тиклаш, ўзгаришларни бошқариш: барча учун натижа берадиган Бирлашган Миллатлар Ташкилоти» - 81-сессиянинг расмий шиори. Бу шиорнинг ўзиёқ асосий муаммони кўрсатиб турибди. Мақсад - янги глобал институт яратиш эмас, балки мавжуд институтларга нисбатан сусайган ишончни тиклашдан иборат. Умумсиёсий мунозаралар 22–26 сентябрь ва 28 сентябрга белгиланган; юқори даражадаги ҳафтада иқлим, ривожланиш ҳуқуқи, денгиз сатҳининг кўтарилиши, пандемияларга тайёргарлик, ирқчиликка қарши кураш ва ядровий қуролсизланиш бўйича алоҳида учрашувлар ўтказилмоқда.

81-сессиянинг асосий сиёсий парадокси шундаки, давлатлар БМТни тобора кўпроқ танқид қилаётган бир пайтда, унинг ўрнини босадиган универсал майдон ҳали пайдо бўлгани йўқ. Бош Ассамблеяда 193 давлат тенг овозга эга. Катта ва кичик давлатлар, ядровий қудратга эга ва орол мамлакатлар ҳам битта маконда ўз позициясини расман баён қилиши мумкин бўлган бошқа шундай глобал сиёсий институт мавжуд эмас.

Аммо вакилликнинг универсаллиги қарорларнинг автоматик равишда бажарилишини англатмайди. Бош Ассамблея резолюцияларининг аксарият қисми тавсиявий тусга эга. Хавфсизлик Кенгашида эса тинчлик ва хавфсизликка оид асосий қарорлар беш доимий аъзонинг сиёсий муносабатларидан ажралмас ҳолда қабул қилинади. Шу сабабли Украина, Ғазо, Эрон ёки бошқа йирик можароларда БМТ дипломатик, гуманитар ва ҳуқуқий майдон сифатида фаол қолса-да, куч ишлатишни тўхтатиш масаласида унинг институционал имконияти кўп ҳолларда давлатлар ўртасидаги келишув даражаси билан чекланади.

Бу ҳолатни «БМТ кераксиз бўлиб қолди» деган содда хулоса билан изоҳлаш тўғри эмас. Аксинча, муаммо унинг давлатлардан ташқарида турган «жаҳон ҳукумати» эмаслигидадир. БМТ — давлатларнинг ўзи келишган даражада ишлайдиган механизм. Халқаро муносабатлар кескинлашса, ташкилотда ҳам шу зиддиятлар намоён бўлади.

Шу маънода 81-сессия БМТ инқирозидан кўра, замонавий давлатлараро тизимдаги ишонч инқирозининг ойнасига айланмоқда.

Хавфсизлик Кенгаши: ислоҳот зарурати ва сиёсий тўсиқ

Осиё, Африка, Лотин Америкаси ва Глобал Жанубнинг бир қатор давлатлари Хавфсизлик Кенгашида замонавий кучлар ва демографик нисбатлар етарлича акс этмаётганини таъкидлаб келади. 2026 йилги мунозаралар ҳам бу масалани яна кун тартибига чиқарди. Туркия президенти Ражаб Таййиб Эрдоған ҳам 81-сессияда Кенгаш тузилмасини кенгайтириш ва ислоҳ қилиш зарурлигини яна кўтарди. Туркия етакчиси халқаро хавфсизлик архитектураси тузилмасини танқид остига олди. У 190 дан ортиқ давлат иродаси амалда Хавфсизлик Кенгашининг беш доимий аъзоси позициясига боғлиқ бўлиб қолаётганини адолатсиз деб атади ва Кенгашни ислоҳ қилишга чақирди.

Бироқ ислоҳотнинг ҳуқуқий механизми унинг нега ўнлаб йиллардан бери секин кетаётганини тушунтиради. БМТ Уставининг 108-моддасига мувофиқ, Уставга ўзгартиш Бош Ассамблея аъзоларининг учдан икки қисми томонидан қабул қилиниши ва кейин аъзоларнинг учдан икки қисми, шу жумладан Хавфсизлик Кенгашининг барча доимий аъзолари томонидан ратификация қилиниши керак.

Прадокс шундаки, бугун халқаро келишувларни бузган агрессор давлатнинг ўзи – масалан Россия, Хавфсизлик кенгашининг доимий аъзоси. таюиийки у ўзини тийишга қаратилган ҳар қандай резолюцияга вето қўйиб чиқаради.

Демак, ислоҳотнинг асосий зиддияти аниқ: ўзгаришдан энг кўп манфаатдор бўлган давлатлар тизимни ўзгартиришни хоҳлайди, аммо амалдаги тизимда энг катта ваколатга эга давлатларнинг розилигисиз фундаментал ўзгариш амалга ошмайди. Шу сабабли яқин истиқболда «вето ҳуқуқини бекор қилиш» сингари кескин институционал ўзгаришдан кўра, Кенгаш аъзолигини кенгайтириш формуласи, минтақавий вакиллик, иш усулларининг шаффофлиги ва доимий аъзоларнинг вето қўллаш амалиётини сиёсий жиҳатдан чеклаш атрофидаги музокараларнинг давом этиши эҳтимоли юқори. Бу сайлов натижаси ҳақидаги прогноз эмас, балки БМТ Устави белгилаган ҳуқуқий чекловлардан келиб чиқадиган институционал мантиқдир.

Молиявий инқироз: сиёсий ироданинг бюджетдаги инъикоси

БМТ олдидаги иккинчи катта синов — молиявий қийинчиликлар. UN80 ташаббуси бюрократик тартибларни қисқартириш, мандатларни қайта кўриб чиқиш ва ташкилот тузилмасини самаралироқ қилишга қаратилган. Қисқа қилиб айтганда молиявий танқислик, харажатларни камайтириш, штатларни қисқартириш ва 81-сессиянинг институционал ўтиш даври бўлиши мумкинлиги қайд этилган.

(Маълумот учун, UN80 — бу БМТнинг тарихий 80 йиллиги билан боғлиқ равишда номланган ислоҳот ташаббуси бўлиб, ташкилотнинг «жорий версияси рақами» эмас. UN80 ташаббуси Бош Ассамблеянинг ҳозирги сессияси рақамига қараб эмас, балки БМТнинг 2025 йилда нишонланган 80 йиллиги муносабати билан шундай ном олган. Антониу Гутерриш томонидан 2025 йил март ойида бошланган ушбу ислоҳотлар дастури Бош Ассамблеянинг 81-сессияси даврида ҳам амалга оширилмоқда. Унинг мақсади — БМТ тизимининг самарадорлигини ошириш, ташкилот мандатларини амалга ошириш механизмларини қайта кўриб чиқиш ҳамда БМТ тузилмасини қайта ташкил этиш имкониятларини ўрганишдан иборат).

Бироқ БМТнинг ўзи UN80 молиявий муаммонинг тўлиқ ечими эмаслигини очиқ тан олмоқда. Асосий муаммо — аъзо давлатларнинг мажбурий бадалларни кечиктириши ёки тўлиқ тўламаслиги натижасида юзага келган ликвидлик танқислиги. UN80 маълумотларига кўра, БМТ тизимидаги мажбурий тўловлар бўйича қарздорлик 2022 йилдаги 3,4 миллиард доллардан 2026 йил апрелида 6,6 миллиард долларга етган.

Бу рақамлар ташкилий ислоҳот билан сиёсий масъулиятнинг фарқини кўрсатади. Агар давлатлар БМТга кўпроқ вазифа юкласа, аммо қабул қилинган бюджетни молиялаштирмаса, ташкилотдан бир вақтнинг ўзида кўпроқ натижа ва камроқ ресурс билан ишлаш талаб қилинади.

2026 йил июнида Бош Ассамблея молиявий қоидаларни ўзгартириб, ликвидлик босимини юмшатувчи қарор қабул қилди. Бироқ Бош Ассамблея раҳбариятининг ўзи ҳам бу чора давлатларнинг бадалларни ўз вақтида ва тўлиқ тўламаслиги билан боғлиқ асосий муаммони бартараф этмаслигини таъкидлаган.

Шунинг учун UN80 муваффақияти ходимлар сони қанча қисқаргани билан эмас, балки БМТ камроқ ресурс сарфлаб, асосий вазифалар — тинчлик, гуманитар ёрдам, тараққиёт ва инсон ҳуқуқлари бўйича қобилиятини сақлаб қололиши билан ўлчанади.

Украина: Хавфсизлик Кенгашининг чекланган имконияти

23 сентябрь куни Хавфсизлик Кенгаши Украинадаги вазиятни юқори даражада муҳокама қилди. БМТ бош котиби ўринбосари Розмари ДиКарло уруш «хавфли янги босқич»га киргани, ҳужумлар ва тинч аҳоли орасидаги қурбонлар кўпайиб, можаронинг минтақавий тарқалиш хавфи кучайганини билдирди. БМТ маълумотларига кўра, 2026 йилнинг дастлабки саккиз ойида Украинадаги тинч аҳоли орасида ҳалок бўлган ва жароҳатланганлар сони 2025 йилнинг бутун давридаги кўрсаткичдан юқори бўлган.

Бу ерда БМТнинг роли икки қисмга ажралади. Биринчиси — Устав тамойиллари, суверенитет, ҳудудий яхлитлик ва тинч аҳолини ҳимоя қилиш масаласида халқаро ҳуқуқий позицияни сақлаш. Иккинчиси — гуманитар тизим, атом объектлари хавфсизлиги, озиқ-овқат ва энергетика хавфсизлиги каби соҳаларда амалий каналларни очиқ қолдириш.

Бироқ Хавфсизлик Кенгашида Россия доимий аъзо ва вето ҳуқуқига эга экани сиёсий мажбурлаш имкониятини тузилмавий равишда чеклайди. Шу боис Украина масаласида БМТнинг аҳамияти «урушни ўзи тўхтатадими?» деган мезон билан эмас, балки можаро кенгайишининг олдини олиш, ҳуқуқий меъёрларни сақлаш ва музокара учун халқаро инфратузилмани йўқотмаслик қобилияти билан баҳоланади.

Хусусан, Украина президенти Владимир Зеленский ўз чиқишида Россияни урушни тугатишга мажбур қилиш учун халқаро босимни кучайтириш зарурлигини таъкидлади. У Украина денгизда ўзаро ўт очмаслик режимига тайёрлигини билдирди, бироқ энергетика соҳасида келишув бўлмаса, Россия ҳам жиддий оқибатларга дуч келиши мумкинлиги ҳақида огоҳлантирди.

Бу чиқишда икки йўналиш бирлашди: бир томондан, дипломатик форматларни сақлаб қолишга тайёрлик; иккинчи томондан, Россияга босим ўтказиш учун Украинанинг ҳарбий ва энергетик имкониятларини ишлатиш мумкинлиги ҳақида сигнал воситасидир.

Ғазо ва Фаластин масаласи: дипломатиядаги легитимлик синови

Фаластин масаласи 81-сессияда сиёсий ва рамзий жиҳатдан энг кескин мавзулардан бирига айланди. АҚШ ҳукумати Халқаро суд томонидан инсониятларга қарши жиноятларда айбланиб ҳибсга олиш учун ордер берилган халқаро жиноятчи – Исроил бош вазирига виза бергани ҳолда, Фаластин маъмурияти президенти Маҳмуд Аббосга иккинчи йил кетма-кет Нью-Йоркка келиш учун виза бермади. Бош Ассамблеяда унинг видеомурожаат орқали иштирок этиши масаласи кўтарилди.

Вашингтон бу қарорни Фаластин раҳбариятининг халқаро институтлар орқали Исроилга босим ўтказиш ҳаракатлари билан изоҳлади, Фаластин томони эса уни сиёсий ва дипломатик чеклов сифатида баҳолади.

Фаластин президенти Маҳмуд Аббос Бош Ассамблеяга олдиндан ёзилган видеомурожаат орқали чиқди. Сиз тақдим этган материалда ҳам унинг Ғазо, Ғарбий Соҳил ва Шарқий Қуддусдаги вазиятни бир-бири билан боғлиқ сиёсий жараён сифатида тасвирлади.

Аббос Исроил сиёсатини Фаластин давлатини барпо этиш истиқболига ва фаластинликларнинг ўз заминидаги мавжудлигига таҳдид деб баҳолади. У Ғазодаги воқеаларни «геноцид уруши» сифатида таърифлади.

Шу билан бирга, Аббос 28 ноябрда Фаластин парламент сайловларини ўтказиш режасини тасдиқлади. Агар амалга ошса, бу йигирма йил ичидаги биринчи парламент сайлови бўлади.

Аббоснинг залда жисмонан ҳозир бўлмаслиги ҳам сиёсий рамзга айланди: БМТ универсал дипломатик майдон бўлишга интилаётган бир вақтда, қабул қилувчи давлатнинг виза сиёсати кимнинг минбарга шахсан чиқиши масаласига таъсир кўрсатиши яна баҳс марказига қайтди.

Исроил бош вазири Биньямин Нетаньяху эса БМТ минбаридан Исроилнинг ҳарбий ҳаракатларини ҳимоя қилиш ниятини билдирди. У минбарга чиққанида 75 мамлакат делегатлари (маълумотларга кўра улар орасида Ўзбекистон ва Қирғизистон делегацияси ҳам бўлган) залдан чиқиб кетиб, ўз норозиликларини ифода қилишди. Reuters бу воқеани Исроилнинг Ғазодаги уруш ва минтақадаги ҳарбий сиёсати туфайли кучайган халқаро танқидининг намойиши сифатида тасвирлади.

Ғазодаги геноцид, гуманитар аҳвол ва Исроил сиёсати бўйича давлатлар ўртасида чуқур келишмовчилик сақланиб қолаётган бир пайтда Исроил халқаро танқидларнинг бир қисмини рад этиб, ҳарбий операцияларини хавфсизлик ва ҲАМАСга қарши кураш билан асослади.

Нетаньяху ўз нутқида Ғазода геноцид содир этилгани ҳақидаги айбловларни рад этди ва зални тарк этган дипломатларни кескин танқид қилди. У Туркия ва Қатар раҳбариятини ҳам Исроил ҳақида ёлғон маълумот тарқатишда айблади. Бундан ташқари, Нью-Йорк мэри Зохран Мамданини Исроил сиёсати ва Нетаньяхунинг ўзига нисбатан билдирган айбловлари учун танқид қилди.

Туркия президенти Ражаб Таййиб Эрдоған чиқишида ҳам Ғазодаги вазият асосий сиёсий мавзулардан бири бўлди; Эрдоған Фаластин давлатини кенгроқ тан олиш ва Исроилга халқаро босимни кучайтириш тарафдори эканини билдирди.

Сурия президенти Аҳмад аш-Шараа эса Исроилни Сурия ҳудудига зарбалар ва кириб келишларда айблаб, Жўлон тепаликлари Сурия ҳудуди бўлиб қолаверишини таъкидлади. У Исроил кучларини халқаро тан олинган Сурия ҳудудларидан чиқишга ва 1974 йилги кучларни ажратиш битимига амал қилишга чақирди.

Эрон ва Яқин Шарқ: маҳаллий можародан глобал инфратузилма хавфига

2026 йилги умумий мунозараларнинг яна бир хусусияти — Эрон, Исроил ва АҚШ ўртасидаги кескинликнинг минтақа чегарасидан чиқиб, жаҳон иқтисодиёти учун стратегик хавфга айланишидир. 81-сессия арафасида Яқин Шарқдаги урушлар, Эрон билан қарама-қаршилик ва Ҳусийлар фаоллигини глобал энергетика нархлари ҳамда денгиз коммуникациялари учун муҳим омиллар қаторига қўшилгани бежиз эмас.

Бунда Ҳўрмуз ва Боб ал-Мандиб каби бўғозлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Эрон ва у қўллаб-қувватлаётган прокси кучлар – шиа жангарилари ҳозирда жаҳон иқтисодиётига салбий таъсир қилувчи хавфли қадамлар қўймоқда.

Таъкидлаш керак, ҳарбий ҳаракат бир мамлакат ҳудудида бўлиши, аммо унинг оқибати нефть нархи, суғурта харажатлари, контейнер ташиш ва инфляция орқали бошқа қитъаларга етиб бориши мумкин. Шу сабабли Яқин Шарқ масаласида БМТ олдида фақат сулҳ ҳақида баёнот қабул қилиш эмас, балки можароларни бир-биридан ажратиб туриш вазифаси ҳам бор. Агар Ғазо, Эрон, Яман ва денгиз йўллари хавфсизлиги ягона эскалация занжирига айланса, кейинги ҳар бир инқирознинг нархи анча юқори бўлади.

АҚШ президенти Дональд Трампнинг 22 сентябрдаги чиқиши мунозаралар биринчи кунининг энг кўп халқаро реакция уйғотган нутқларидан бири бўлди. У АҚШ ташқи сиёсатининг кучга таянувчи йўналишини ҳимоя қилди ва Эрон билан келишувга эришилмаса, Вашингтон ўта кескин ҳарбий чораларга қодир экани ҳақида огоҳлантирди. Шу билан бир вақтда Трамп кейинчалик дипломатик келишувга эришиш имконияти мавжудлигини ҳам айтди. Трамп, шунингдек, Халқаро жиноят судини ҳам кескин танқид қилиб, унга аъзо давлатларни ташкилотни тарк этишга чақирди. Бироқ ушбу чақириқ кенг қўллаб-қувватланмади.

Эрон президенти Масъуд Пезешкианнинг 23 сентябрдаги нутқи Трампнинг бир кун олдинги огоҳлантиришларига бевосита сиёсий жавоб сифатида қабул қилинди. У АҚШ президентининг ёндашувини «босим ўтказиш менталитети» деб танқид қилди ва Теҳрон таслим бўлмаслигини билдирди. Шу билан бирга, Пезешкиан дипломатик ечим имкониятини инкор қилмади.

Сунъий интеллект: янги хавфсизлик кун тартибининг шаклланиши

81-сессиянинг энг муҳим янгиликларидан бири — сунъий интеллект масаласининг иқтисодий ёки технологик форумлардан чиқиб, Хавфсизлик Кенгаши даражасига кўтарилишидир.

23 сентябрда Кенгаш «Сунъий интеллект ва халқаро хавфсизлик» мавзусида махсус йиғилиш ўтказди. Унда OpenAI ва Anthropic вакиллари, Hugging Face раҳбарияти ва сунъий интеллект соҳасидаги етакчи олимлар иштирок этди. Муҳокама марказида назоратдан чиқиши мумкин бўлган илғор тизимлар, автоном қарор қабул қилиш, хавфсизлик ва глобал бошқарув механизмлари турган.

Бу ҳолат тарихий тенденцияни кўрсатади: ядровий технология XX асрда қандай қилиб халқаро хавфсизлик архитектурасини ўзгартирган бўлса, сунъий интеллект XXI асрда ахборот, ҳарбий режалаштириш, киберхавфсизлик, иқтисодиёт ва сиёсий жараёнларни бир вақтнинг ўзида ўзгартириши мумкин.

Бироқ глобал тартибга солиш осон бўлмайди. АҚШ ва Хитой сингари технологик марказлар бир вақтнинг ўзида хавфсизликдан манфаатдор ва стратегик устунлик учун рақобатчи ҳисобланади. Шунинг учун яқин йилларда ягона «жаҳон AI қонуни»дан кўра, хавфли тизимларни баҳолаш, шаффофлик, инсон назорати, ҳарбий қўлланиш ва масъулият бўйича босқичма-босқич умумий стандартлар пайдо бўлиши реалроқ сценарийдир.

23 сентябрда сунъий интеллект ва халқаро хавфсизлик масалаларига бағишланган БМТ Хавфсизлик Кенгашининг махсус йиғилишида OpenAI бош директори Сэм Альтман ҳам сўзга чиқди. ChatGPT, DALL-E, Whisper каби СИ маҳсулотлари билан машҳур OpenAI раҳбари Альтманнинг фикрича, инсоният сунъий интеллект тараққиётида ҳал қилувчи чорраҳага келиб қолган: бу технология янги ижодий ва илмий юксалиш даврини бошлаб бериши ҳам, аксинча, кенг кўламли иқтисодий ва ижтимоий беқарорликка олиб келиши ҳам мумкин.

OpenAI раҳбари сунъий интеллектнинг келажаги фақат йирик технологик лабораториялар томонидан белгилаб қўйилмаслиги кераклигини таъкидлади. Унингча, стратегик қарорлар жамият олдида ҳисобдор ҳукуматлар ва демократик институтлар иштирокида қабул қилиниши лозим. Альтман давлатларни сунъий интеллект имкониятлари ва хавфларини баҳолаш учун умумий халқаро стандартлар, фавқулодда ҳодисалар ҳақида тезкор ахборот алмашиш протоколлари ва давлатлар ҳамда экспертлар ўртасида хавфсиз мулоқот каналларини яратишга чақирди.

Альтман, шунингдек, технологик рақобат хавфсизлик талабларини четга суриш учун баҳона бўла олмаслигини таъкидлади. Унинг айтишича, агар янги моделлар инсон назорати остида қолиши ишончли тарзда кафолатланмаса, OpenAI уларни ўқитиш ва жорий этиш суръатини атайлаб секинлаштиришга тайёр.

Йиғилишда Claude СИ асосидаги маҳсулотлари билан машҳур Anthropic компанияси раҳбари Дарио Амодеи ҳам СИни халқаро тартибга солиш зарурлигини таъкидлади. Айни пайтда АҚШ маъмурияти глобал назорат механизмларига анча эҳтиёткор ёндашиб, президент Доналд Трамп Бош Ассамблеядаги нутқида сунъий интеллект устидан кенг халқаро назорат ғояларини танқид қилди.

Янги Бош котиб: янги раҳбар эмас, янги фаолият модели танланмоқда

Антониу Гутерришнинг ваколати 2026 йил 31 декабрда тугайди. Шу сабабли 81-сессия янги Бош котибни танлаш жараёни билан ҳам боғлиқ. Расмий тартиб бўйича номзодлар давлатлар томонидан кўрсатилади, Бош Ассамблеяда очиқ мулоқотлар ўтказилади, аммо якуний номзодни Хавфсизлик Кенгаши тавсия қилади.

Сентябрь ойида ўтказилган норасмий сўровлар номзодлар ўртасида рақобат давом этаётганини кўрсатди; Мишель Бачелет кейинчалик номзодини қайтариб олди.

Бироқ бу жараённи фақат «ким Бош котиб бўлади?» деган саволга қисқартириш нотўғри. Аслида давлатлар қандай БМТни хоҳлаётгани ҳам ҳал қилинмоқда: катта давлатлар ўртасида воситачи бўла оладиган сиёсий фигурами, кучли маъмурий ислоҳотчими ёки Глобал Жануб манфаатларини кўпроқ ифода этувчи раҳбарми?

Натижа ҳақида олдиндан хулоса қилиш учун асос йўқ. Аммо бир нарса аниқ: янги Бош котиб 2027 йилда БМТни молиявий босим, UN80 ислоҳоти, Хавфсизлик Кенгаши бўйича баҳслар, сунъий интеллект бошқаруви ва бир нечта йирик можаролар бир вақтда давом этаётган шароитда қабул қилиб олади.

Ўзбекистоннинг позицияси

Ўзбекистон номидан 81-сессия умумий мунозараларида Президент Администрацияси раҳбари Саида Мирзиёева сўзга чиқди. Тошкентнинг асосий сиёсий формуласи очиқлик, яхши қўшничилик, мулоқот ва «инсон қадр-қиммати» концепцияси орқали ифодалангани қайд этилди. Шунингдек, нутқда БМТ, сунъий интеллект, Марказий Осиё ва мамлакатдаги ўзгаришларга эътибор қаратилган.

Бу ёндашув Ўзбекистон ташқи сиёсатининг кенгроқ мантиғи билан уйғун: ўзини йирик геосиёсий блоклар қарама-қаршилигининг қисми сифатида эмас, минтақавий ҳамкорлик, иқтисодий боғлиқлик ва мулоқотдан манфаатдор давлат сифатида кўрсатиш.

Нутқда БМТ қарор қабул қилиш билан чекланмасдан, уларни амалга ошира оладиган институт бўлиши кераклиги айтилди; Ўзбекистон Хавфсизлик Кенгашини кенгайтиришни қўллаб-қувватлади ва 2035–2036 йилларга нодоимий аъзоликка номзодини илгари сурганини такрорлади. Мамлакат 2027 йилдан Қўшилмаслик ҳаракатига раисликни қабул қилиши ҳам режалаштирилган.

Қайд этиш жоиз, бу Тошкент учун дипломатик имконият билан бирга масъулият ҳам яратади. Қўшилмаслик ҳаракатига раислик, Марказий Осиёдаги минтақавий мулоқот ва БМТда фаоллик Ўзбекистонга Глобал Жануб, Евроосиё ва ривожланган давлатлар ўртасида муайян мулоқот платформаларини таклиф қилиш имконини беради. Аммо бундай ролнинг таъсири декларациялар эмас, аниқ дипломатик ташаббуслар, коалициялар ва амалий натижалар билан ўлчанади.

Экологик кун тартиби ҳам шу стратегиянинг бир қисми. Саида Мирзиёева Орол денгизи фожиасини инсон қарорларининг узоқ муддатли оқибати сифатида кўрсатиб, сув тежовчи технологиялар ва 2030 йилга қадар қайта тикланадиган энергия улушини 54 фоизга етказиш мақсадини тилга олди. Ўзбекистон ташаббуси билан 2027–2036 йиллар ўрмонзорлаштириш ва ўрмонларни тиклаш бўйича ҳаракатлар ўн йиллиги деб эълон қилинган. Бу позициянинг ташқи сиёсий қиймати шундаки, Орол муаммоси миллий фожиадан глобал иқлим ва экологик бошқарув мавзусига ўтказилмоқда.

81-сессиядан сўнг: қандай тенденциялар шаклланиши мумкин?

2026 йилги Бош Ассамблея тезкор дипломатик «катта келишув» яратади, деб кутиш учун асос кам. Украина ва Яқин Шарқдаги можароларнинг фундаментал сиёсий сабаблари Нью-Йоркдаги бир ҳафталик музокаралар билан йўқолмайди. Хавфсизлик Кенгаши ислоҳоти ҳам тез ҳал қилинадиган масала эмас.

Бироқ сессиянинг аҳамияти бошқа жойда. Биринчидан, давлатлар ўртасида умумий қоидалар масаласи яна марказий мавзуға айланди. Геосиёсий рақобат кучайган сари «халқаро ҳуқуқ барча учун бир хил ишлайдими?» деган савол БМТ легитимлигининг асосий мезони бўлиб боради.

Иккинчидан, хавфсизлик тушунчаси кенгаймоқда. Уруш ва ядровий қуроллар билан бир қаторда сунъий интеллект, иқлим, пандемия, денгиз сатҳи, энергетика йўллари ва ахборот муҳити Хавфсизлик Кенгаши ҳамда Бош Ассамблея кун тартибига кириб келмоқда. Демак, XXI аср хавфсизлиги ҳарбий ва ноҳарбий таҳдидларни ажратиб қарашга тобора камроқ имкон беради.

Учинчидан, Глобал Жанубнинг сиёсий вазни ошиб бормоқда. Африка, Осиё ва Лотин Америкаси давлатлари фақат қарорларни қабул қилувчи марказларни кузатувчи эмас, балки вакиллик, молия, тараққиёт ва халқаро институтларни қайта қуриш бўйича музокараларнинг фаол иштирокчиларига айланмоқда.

Тўртинчидан, БМТдаги асосий кураш «ташкилот керакми ёки йўқми?» деган масала атрофида эмас. Реал баҳс — қандай БМТ керак? Катта давлатлар келишувига таянган чекланган хавфсизлик механизми, глобал нормалар ишлаб чиқадиган майдон ёки инқирозларнинг олдини олишга қодир кучлироқ ташкилотми?

Хулоса

БМТ Бош Ассамблеясининг 81-сессияси дунё тартибининг ўтиш даврини намоён этмоқда. 1945 йилда яратилган институционал архитектура XXI асрнинг кўп марказли, технологик ва иқтисодий жиҳатдан ўзаро боғлиқ муҳитига мослашишга мажбур.

Ташкилотнинг заиф томонлари аён: вето туфайли сиёсий тўсиқлар, бажариш механизмларининг чекланганлиги, молиявий қарамлик ва давлатлар ўртасидаги ишончсизлик. Лекин унинг ўрнини босадиган универсал механизм ҳам йўқ.

Шу сабабли асосий эҳтимолий йўналиш БМТнинг йўқолиши эмас, балки унинг роли қайта шаклланишидир. У барча урушларни тўхтатишга қодир марказлашган ҳокимиятга айланмайди. Бироқ дипломатик мулоқот, халқаро ҳуқуқ, гуманитар ҳаракатлар, глобал стандартлар ва янги таҳдидлар — айниқса сунъий интеллект, иқлим ҳамда пандемиялар — бўйича умумий қоидаларни ишлаб чиқишда унинг аҳамияти сақланиши мумкин.

Нью-Йоркдаги баҳсларнинг тарихий аҳамияти ҳам эҳтимол шу ерда: 81-сессия дунёдаги зиддиятларни ҳал қилиб бермаслиги мумкин, аммо давлатлар келгуси халқаро тартибда қайси қоидаларни, қайси институтларни ва қандай мулоқот механизмларини сақлаб қолишга тайёр эканини кўрсатмоқда. БМТнинг келажаги эса, охир-оқибат, унинг бинолари ёки резолюцияларидан кўра аъзо давлатларнинг умумий қоидаларга қанчалик сиёсий ирода билан амал қилишига боғлиқ.

Абулфайз Сайидасқаров