Қозоғистон Ғазо секторига ўз ҳарбийларини юборишга тайёр: Остона ташқи сиёсатининг янги босқичи

АҚШнинг БМТдаги доимий вакили Майк Уолтцнинг яқинда берган баёноти Қозоғистоннинг Ғазодаги можародан кейинги тартибни шакллантиришдаги роли янги босқичга ўтаётганини кўрсатди. 26 август куни Уолтц БМТ Хавфсизлик Кенгашида Уганда, Марокаш ва Қозоғистон Ғазода тинчликни таъминлаш учун минглаб ҳарбий хизматчиларни таклиф қилганини айтди. Унинг сўзларига кўра, контингентларни жойлаштириш режадагидан секинроқ кечаётган бўлса-да, жараён олға силжимоқда.

Бу ерда муҳим бир жиҳатни аниқлаш лозим. Қозоғистон айнан неча нафар ҳарбий хизматчисини Ғазога юбориши ҳозирча расман очиқланмаган. Шунинг учун «Қозоғистон минглаб аскар юборади» деган қатъий хулоса қилишга эрта. Бироқ Остона Ғазо учун тузилаётган Халқаро барқарорлаштириш кучларига ўз ҳарбийларини тақдим этиш ниятини расман билдирган.

2026 йил февраль ойида ушбу кучлар қўмондони генерал-майор Жаспер Жефферс Индонезия, Марокаш, Қозоғистон, Косово ва Албания қўшинлар тақдим этишга рози бўлганини маълум қилган эди. Май ойида БМТга тақдим этилган «Тинчлик кенгаши» ҳисоботида ҳам Қозоғистон Халқаро барқарорлаштириш кучларига ҳарбий хизматчилар юбориш ниятини билдирган беш давлатдан бири сифатида қайд этилди. Демак, Вашингтоннинг август ойидаги баёноти янги қарор эмас, балки бир неча ойдан бери шаклланаётган жараённинг амалий босқичга ўтаётганини англатади.

Халқаро барқарорлаштириш кучлари нима?

Ғазодаги Халқаро барқарорлаштириш кучлари янги хавфсизлик архитектурасининг асосий ҳарбий элементи ҳисобланади.

БМТ Хавфсизлик Кенгаши 2025 йил 17 ноябрда 2803-сонли резолюцияни қабул қилиб, АҚШ президенти Дональд Трамп томонидан илгари сурилган Ғазо можаросини тугатиш режасини маъқуллади, «Тинчлик кенгаши» тузилишини олқишлади ва вақтинчалик Халқаро барқарорлаштириш кучларини ташкил этишга рухсат берди. Резолюцияни 13 давлат қўллаб-қувватлади, Хитой ва Россия бетараф қолди.

Резолюцияга кўра, кучлар ягона қўмондонлик остида ҳаракат қилиши, Миср ва Исроил билан ҳамкорлик қилиши, ўт очишни тўхтатиш режимини назорат қилиши, тинч аҳолини ва гуманитар операцияларни ҳимоя қилиши, Фаластин полициясини тайёрлашга кўмаклашиши ҳамда Ғазони қуролсизлантириш жараёнини қўллаб-қувватлаши керак.

Режа узоқ муддатда 20 минггача ҳарбий хизматчидан иборат куч тузиш ва 12 минг нафар Фаластин полициячисини тайёрлашни назарда тутади. Дастлабки жойлаштириш Ғазонинг жанубидаги Рафаҳ ҳудудидан бошланиши, кейин эса секторлар бўйича кенгайтирилиши режалаштирилган. Бу анъанавий тинчликпарварлик миссиясидан фарқ қилади. Чунки ISF нафақат ўт очишни кузатиши, балки янги хавфсизлик тизимини шакллантиришга ҳам ёрдам бериши керак.

Қозоғистоннинг Яқин Шарқдаги тажрибаси

Расмий Остона бундай миссияга биринчи марта киришаётгани йўқ. 2024 йил февраль ойида Қозоғистон БМТнинг Яқин Шарқдаги UNDOF миссияси таркибига мустақил ҳарбий контингент юбориш бўйича келишув тузди. Март ойидан бошлаб 139 нафар қозоғистонлик тинчликпарвар, жумладан етти нафар аёл ҳарбий хизматчи миссияга йўл олди. БМТ маълумотларига кўра, 2024 йил ноябрь ҳолатида UNDOF таркибида Қозоғистоннинг 140 нафар ҳарбий хизматчиси бор эди.

Бу Қозоғистон учун муҳим дипломатик тажриба. Қозоғистонлик ҳарбийлар мураккаб Яқин Шарқ муҳитида халқаро мандат асосида хизмат қилиш, турли томонлар билан ҳамкорлик қилиш ва кескинликни кучайтирмаслик вазифаларини бажариб келмоқда.

Бироқ Жўлон тепаликлари билан Ғазони тенглаштириб бўлмайди. UNDOF асосан Исроил ва Сурия ўртасидаги ўт очишни тўхтатиш ва кучларни ажратиш келишувига риоя этилишини кузатади. Ғазодаги ISF эса ҳудуднинг ички хавфсизлигини таъминлаш ва қуролсизлантириш жараёнига кўмаклашиши керак. Шу сабабли Ғазодаги миссия Қозоғистон учун сиёсий жиҳатдан анча мураккаб бўлади.

Нега айнан Қозоғистон?

Вашингтон учун Қозоғистоннинг асосий устунлиги — унинг кўпвекторли ташқи сиёсатидир. Остона бир вақтнинг ўзида АҚШ, Россия, Хитой, Исроил ва мусулмон давлатлари билан муносабатларни сақлашга ҳаракат қилади. Қозоғистон Исроил билан муносабатларни ривожлантириб келаётган бўлса, Фаластин халқи ҳуқуқларини ва икки давлат тамойилига асосланган ечимни ҳам қўллаб-қувватлайди. Қолаверса, Қозоғистон 2025 йил 7 ноябрда Исроил билан муносабатларни яхшилашни кўзловчи “Иброҳим келишувлари”га қўшилган.

Президент Қосим-Жўмарт Тўқаев ҳам Остонанинг позицияси айнан шу мувозанатга асосланганини таъкидлаган: Қозоғистон Исроил билан муносабатларни қўллаб-қувватлайди, бир вақтнинг ўзида Фаластин халқини қўллаб-қувватлаб, икки давлат ечимини ёқлайди. Бундай ёндашув Қозоғистонни халқаро миссия учун нисбатан нейтрал иштирокчи сифатида кўрсатиши мумкин.

«Тинчлик кенгаши» билан боғлиқлик

Қозоғистоннинг эҳтимолий ҳарбий иштироки унинг «Тинчлик кенгаши»даги сиёсий иштироки билан бевосита боғлиқ.

БМТга тақдим этилган расмий ҳисоботда Қозоғистон «Тинчлик кенгаши»нинг 28 аъзо давлати қаторида кўрсатилган. 19 февраль куни эса Албания, Индонезия, Қозоғистон, Косово ва Марокаш ISF учун ҳарбий контингент тақдим этиш ниятини тасдиқлаган декларацияни имзолаган. Шу тариқа Остона Ғазо бўйича бир вақтнинг ўзида уч йўналишда иштирок этмоқда: сиёсий жиҳатдан — «Тинчлик кенгаши» орқали, иқтисодий жиҳатдан — тикланиш лойиҳаларини қўллаб-қувватлаш орқали ва хавфсизлик соҳасида — ISFга ҳарбий хизматчилар тақдим этиш орқали. Бу энди рамзий дипломатия эмас. Қозоғистон можародан кейинги тартибни шакллантириш жараёнида бевосита иштирок этувчи давлатлар қаторига киришга ҳаракат қилмоқда.

Қарорнинг хавфлари

Бундай сиёсат билан бирга жиддий хавфлар ҳам пайдо бўлади.

Биринчиси — ҳарбий хизматчилар хавфсизлиги. Ғазо оддий тинчликпарварлик ҳудуди эмас. Бу ерда ҳар қандай ҳодиса Қозоғистон учун жиддий дипломатик муаммога айланиши мумкин.

Иккинчиси — сиёсий жараённинг ноаниқлиги. Хавфсизликни таъминлаш билан бирга Ғазода легитим Фаластин бошқарув тизимини шакллантириш талаб этилади. «Тинчлик кенгаши»нинг ўзи ҳам май ойидаги ҳисоботида йўл харитаси бўйича музокаралар ҳали тўлиқ якунланмаганини тан олган.

Учинчи хавф — Исроил билан муносабатлар. ISF Исроил ва Миср билан яқин ҳамкорликда ҳаракат қилиши режалаштирилган. Демак, Қозоғистон ҳарбийлари бир вақтнинг ўзида Исроил, Фаластин томони, АҚШ, Миср ва бошқа халқаро иштирокчилар манфаатлари кесишган ҳудудда ишлайди. Бу Остонанинг анъанавий эҳтиёткор дипломатияси учун жиддий синов бўлади.

Нега қўшинларни жойлаштириш секин кечмоқда?

Сиёсий розилик билан ҳақиқий ҳарбий жойлаштириш ўртасида катта фарқ бор.

Февраль ойида беш давлат ISFга қўшин беришга тайёрлигини маълум қилган эди. Бироқ май ойига келиб, халқаро контингентнинг сезиларли қисми ҳали шаклланмагани ҳақида хабарлар тарқалди. Сабаб тушунарли: кўплаб давлатлар тинчлик ташаббусини қўллаб-қувватлашга тайёр, аммо ҳарбий хизматчиларини можаронинг энг хавфли ҳудудларидан бирига юборишга келганда анча эҳтиёткорлик қилади. Шу нуқтаи назардан Майк Уолтцнинг 26 августдаги баёноти Вашингтоннинг ISFни қоғоздаги режадан амалий кучга айлантириш жараёнини тезлаштиришга интилаётганини кўрсатади.

Қозоғистон нимага эришади?

Остона учун иштирок бир қатор стратегик афзалликлар бериши мумкин.

Аввало, Қозоғистоннинг халқаро нуфузи ошади. Тинчликка чақириш билан бирга тинчликпарвар контингент тақдим эта оладиган давлатнинг дипломатик таъсири юқорироқ бўлади.

Иккинчидан, АҚШ билан муносабатлар мустаҳкамланади. Вашингтон халқаро барқарорлаштириш миссияси фақат АҚШ лойиҳаси сифатида кўринишини истамайди.

Учинчидан, Қозоғистоннинг Яқин Шарқ давлатлари билан алоқалари кенгайиши мумкин.

Энг муҳими, Остона ўзини турли сиёсий лагерлар ўртасида мулоқот олиб бора оладиган мустақил халқаро ўйинчи сифатида намоён этиш имконига эга бўлади.

Асосий масала — қозоғистонлик ҳарбийлар қандай қабул қилинади?

Миссиянинг муваффақияти фақат БМТ мандатига боғлиқ эмас. Ғазо аҳолисининг ишончи ҳам ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Агар қозоғистонлик ҳарбийлар тинч аҳолини ҳимоя қилувчи, гуманитар операцияларни таъминловчи ва нейтрал куч сифатида қабул қилинса, бу Остона учун катта дипломатик ютуқ бўлади.

Агар ISF бир томоннинг манфаатларини таъминловчи ёки мажбурий қуролсизлантириш воситаси сифатида қабул қилинса, хавфлар кескин ошади.

Шунинг учун Қозоғистон учун аниқ мандат, халқаро легитимлик, куч ишлатиш қоидалари, қўмондонлик тизимининг шаффофлиги ва ҳарбий хизматчилар хавфсизлиги бўйича кафолатлар ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Хулоса

Қозоғистоннинг Ғазога ҳарбий хизматчилар юбориш эҳтимоли Остонанинг ташқи сиёсатда оддий дипломатик баёнотлардан амалий халқаро иштирок босқичига ўтаётганини кўрсатади. Қозоғистон Жўлон тепаликларида тинчликпарварлик тажрибасига эга, «Тинчлик кенгаши» аъзоси ҳисобланади ва Халқаро барқарорлаштириш кучларига контингент тақдим этиш ниятини расман билдирган. БМТ Хавфсизлик Кенгаши эса ISFни ташкил этишга халқаро мандат берган.

Шунинг учун бугунги асосий масала — иштирокнинг ҳажми ва шартларида. Остона учун бу сўнгги йиллардаги энг муҳим ташқи сиёсий қадамлардан бирига айланиши мумкин. Қозоғистон мустақил халқаро ўйинчи сифатидаги мавқеини кучайтириш имкониятига эга, аммо бунинг эвазига жиддий сиёсий ва хавфсизлик таваккалчилигини ҳам ўз зиммасига олади.

Агар халқаро миссия зўравонликни ва геноцидни тўхтатиш, Ғазони тиклаш ва бошқарувни фаластинликларга қайтаришга олиб келса, Қозоғистоннинг иштироки кўпвекторли дипломатиянинг муваффақиятли намунаси бўлади.

Агар сиёсий жараён барбод бўлса, Остона олдида анча мураккаб вазифа - замонавий дунёдаги энг зиддиятли можаролардан бирининг ичида туриб, қандай қилиб нейтрал тинчликпарвар давлат имижини сақлаб қолиш вазифаси пайдо бўлади.

Абулфайз Сайидасқаров