Гегемонлар нимани истайди?

Украинада беш йилдан бери давом этаётган можаро якунига етишига янги умид пайдо бўлди. Аммо бу умид рўёбга чиқса, украинлар учун ўта аламли бўлиши мумкин.

Давлат тепасига келганидан бери 7 та урушни тўхтатгани ва Украинадаги эҳтимолий муваффаққият саккизинчиси бўлишини даъво қилаётган Доналд Трамп Россия президенти Владимир Путин ва Хитой раиси Си Цзиньпин билан учрашиб, бу тўқнашувни муҳокама қилмоқчи. The Wall Street Journal нашрининг маълум қилишича, Россия президенти 9 октябрь куни Доналд Трамп билан телефон орқали суҳбат чоғида Си Цзиньпин иштирокида уч томонлама саммит ўтказишни таклиф қилган. Учрашувни 18–19 ноябрь кунлари Шенчженда бўлиб ўтадиган Осиё-Тинч океани иқтисодий ҳамкорлиги (APEC) саммити доирасида ташкил этиш назарда тутилган.

Нашрнинг ёзишича, Кремлнинг асосий мақсади — учта супердавлат ўртасида таъсир доираларининг янги тақсимотини мустаҳкамлаш ҳамда Украинани ва АҚШнинг Европадаги иттифоқчиларини музокаралар жараёнидан бутунлай четлаштиришдан иборат.

Гарчи расмий баёнотларда урушни тўхтатиш, стратегик барқарорлик ва ядровий қуролларни назорат қилиш масалалари тез-тез тилга олинсада, ушбу дипломатик фаоллик ортида иқтисодий манфаатлар, таъсир доираларини тақсимлаш ва халқаро муносабатлар архитектурасини қайта қуриш мақсадлари ётган бўлиши мумкин.

Хўш, АҚШ президенти, Владимир Путин ва Си Цзиньпин аслида нимага эришмоқчи? Украина етакчиси Владимир Зеленский нега кутилмаган дипломатик «сюрпризлар»дан хавотирга тушяпти? Буюк давлатлар ўртасидаги келишув барқарор тинчликка олиб келадими? Ёки кичик давлатларнинг тақдирини уларнинг ўзларидан сўрамасдан ҳал қилиш норма бўлган янги геосиёсий тартиб шаклланяптими?

Дипломатиянинг бурилиш нуқтаси

Бугун халқаро муносабатлар тизими чуқур эврилишларга учраётганига гувоҳ бўляпмиз. Иккинчи жаҳон урушидан кейин шаклланган хавфсизлик механизмлари тобора самарасиз бўлиб қоляпти, гегемон давлатлар мавжуд кучлар мувозанатини қайта кўриб чиқишга интилмоқда.

Эҳтимолий учрашувнинг эҳтимолий кун тартибига Украинадаги урушни Россия учун мақбул шартларда тугатиш масаласи ҳам кириши мумкин. Трамп эса учрашувга тайёрлигини билдириб, унда ядровий қуролсизланиш масаласини муҳокама қилишга қизиқиш билдирган.

Нега Трамп Путин ва Си билан муроса қилмоқчи?

Доналд Трамп юритаётган ташқи сиёсатнинг энг ёрқин хусусияти — халқаро муносабатларга ўзаро манфаатли битимлар ракурсидан қараш ҳисобланади. АҚШ етакчисининг сиёсий мантиғига кўра, дипломатик муроса муайян иқтисодий, сиёсий ёки стратегик натижа бериши шарт. Ҳозирда Вашингтон бир вақтнинг ўзида учта мураккаб вазифа - ташқи мажбуриятлар ва ёрдам харажатларини чеклаш, Хитойнинг кучайишини тийиб туриш ва Россия билан бевосита зиддият хавфини бартараф этиш зарурияти олдида турибди. Украина масаласи ушбу стратегиянинг муҳим қисми ҳисобланади, бироқ у Америка ташқи сиёсатининг ягона устувор йўналиши эмас.

Трампнинг асосий мақсади — узоқ давом этаётган урушни дипломатик воситалар орқали тугатишга қодир сиёсий етакчи сифатида намоён бўлиш. Трамп аввалига “президент бўлсам 24 соатда Украина урушини тинчитаман” деган эди. Кейинчалик бу муддат 1, 3, 6 ойга “чўзилди”. Трампнинг тоқати тоқ бўляпти. У бизнесмен сифатида халқаро ҳуқуқ ва адолат тушунчаларидан кўра, манфаат ва обрў масаласига кўпроқ эътибор қаратади. Бунинг учун аҳамияти ва кучи камроқ бирор майда-чуйдани, айталик Зеленский ва Украинани қурбон қилиш Трамп виждонига азоб бермаслиги тайин. Трамп нима қилиб бўлса ҳам урушни тўхтатса, АҚШ ичидаги сиёсий мавқеини мустаҳкамлаши ҳамда халқаро майдонда музокарачи сифатидаги нуфузини ошириши мумкин.

АҚШ президентининг иккинчи мақсади - иқтисодий манфаатлар билан боғлиқ. Вашингтон энергия бозорларини барқарорлаштириш, халқаро зиддиятларнинг иқтисодий харажатларини камайтириш ва янги савдо келишувларига эришишдан манфаатдор. Россия нефть маҳсулотларига нисбатан айрим чекловларнинг юмшатилиши ана шу ёндашувнинг намуналаридан бири бўлди, албатта. Қолаверса, ёқилғи, демакки логистика ва алал-оқибат товарларнинг нархи кескин ошгани америкаликларнинг Трампга ишончини кескин пасайтирди. Шу боис Трамп ҳар қандай истиҳола ва халқаро ҳуқуқ қоидаларини четга суриб қўйган ҳолда, ўз сиёсий “жони”ни омон қолдириш учун курашяпти. Табиийки, мазкур қарорлар АҚШ сиёсий доираларида танқидларга, Киевда эса жиддий хавотирларга сабаб бўлган.

Трампнинг яна бир мақсади стратегик хусусиятга эга. Вашингтоннинг узоқ муддатли асосий рақиби Хитой ҳисобланади. Россия ва Хитой билан бир вақтнинг ўзида кескин қарама-қаршиликка киришиш АҚШнинг иқтисодий, дипломатик ва ҳарбий ресурсларига катта юк бўлур эди. Шу нуқтаи назардан, Вашингтон Москва билан чекланган яқинлашув орқали Россиянинг Хитойга стратегик боғлиқлигини камайтиришга интилиши мумкин.

Путин қандай мақсадларни кўзлаяпти?

Россия раҳбарияти учун Вашингтон билан музокаралар бир вақтнинг ўзида бир нечта стратегик мақсадга эришиш имкониятини яратади.

Биринчи мақсад — Россияни глобал қарорлар қабул қилишда иштирок этувчи мустақил куч маркази сифатида мустаҳкамлаш. 2022 йил февраль ойида Украинага бостириб киргач, Россия Ғарбнинг жиддий санкциялари ва дипломатик чекловларига дуч келган эди. АҚШ президенти билан бевосита мулоқот Кремлга Россияни халқаро сиёсатдан тўлиқ ажратиб қўйиш мумкин эмаслигини намойиш этиш имконини беради.

Иккинчи мақсад - Украинадаги уруш натижалари билан боғлиқ. Москва ҳудудий назорат, Украинанинг хавфсизлик тизимидаги ўрни ва НАТО билан муносабатлари бўйича ўз талабларига мос келадиган келишувга эришмоқчи. Масалан, босиб олган ерларини легитимлаштирмоқчи. Бироқ муайян ҳудуд устидан амалда назорат ўрнатиш ва ушбу ҳудудга нисбатан халқаро ҳуқуқда тан олинган суверенитет - бир хил тушунча эмас. Чунки БМТ Бош Ассамблеяси 2022 йил 12 октябрда қабул қилган резолюциясида Украинанинг тўрт вилоятини Россияга қўшиб олишга уринишларни қоралаган ва мамлакатнинг халқаро тан олинган чегаралари доирасидаги ҳудудий яхлитлигини тасдиқлаган эди.

Трампнинг учинчи мақсади — Россияга санкциялар босимини камайтириш, АҚШ билан алоқаларини тиклаш ва Хитой билан зимдан курашда Москва-Пекин иттифоқига йўл қўймасликдан иборат. Россия халқаро бозорлар, молиявий механизмлар ва замонавий технологиялардан фойдаланиш имкониятларини кенгайтиришга ўта қарам. Бироқ Кремль Ғарб томонидан таклиф этилиши мумкин бўлган иқтисодий енгилликларни асосий сиёсий талабларидан воз кечиш шарти сифатида эмас, балки музокараларнинг қўшимча натижаси сифатида кўриши эҳтимол.

Шу вазиятда АҚШ ва Россия ёндашувлари ўртасида жиддий фарқ юзага келади. Вашингтон иқтисодий имтиёзлар эвазига сиёсий муроса кутиши мумкин. Москва эса иқтисодий афзалликларни қўлга киритган ҳолда асосий геосиёсий позицияларини сақлаб қолишга ҳаракат қилади.

Си Цзиньпин мазкур жараёндан нима кутмоқда?

Россиядан фарқли равишда, Пекин Украинага қарши урушда бевосита ҳарбий томон сифатида иштирок этмаяпти. Гарчи Россияга билвосита ёрдам бераётгани ҳақида маълумотлар мавжуд бўлсада. Бироқ бу уруш Хитой манфаатларига иқтисодий ва стратегик зарба беряпти. Шу ўринда Пекин манфаатлари ҳам Трампникига ўхшаш – Хитой жаҳон савдосининг барқарорлиги, энергетика ресурсларидан фойдаланиш имкониятлари ва ядровий давлатлар ўртасида кенг кўламли қарама-қаршиликнинг олдини олишдан манфаатдор. Лекин, Хитой раҳбарияти Москва ва Вашингтон ўртасида Пекин манфаатларига қарши йўналтирилиши мумкин бўлган стратегик яқинлашув шаклланишини ҳам истамайди.

Шу сабабли Си Цзиньпиннинг эҳтимолий саммитда иштирок этиши бир нечта вазифани бажариши мумкин. Аввало, Хитой жаҳон хавфсизлиги масалаларида тенг ҳуқуқли иштирокчи мақомини мустаҳкамлашдан манфаатдор. Шунингдек, янги стратегик келишувларни шакллантириш жараёнига бевосита таъсир ўтказишга уриниши табиий. Қолавреса, Пекин АҚШ ва Россиянинг Хитой манфаатларини чеклайдиган келишувларга эришишига ҳам йўл қўя олмайди.

Лекин дарҳол қайд этиш зарур, Пекиннинг учрашувда иштирок этишга қизиқиши ядровий қуролларни чеклаш бўйича мажбуриятларни қабул қилишга тайёрлигини англатмайди. Хитой ўз ядровий салоҳияти АҚШ ва Россияникидан анча кичик эканини мунтазам таъкидлаб келяпти. Шу йил февраль ойида Хитой Ташқи ишлар вазирлиги “Пекин ҳозирча АҚШ ва Россия ўртасидаги каби ядровий қуролсизланиш музокараларига қўшилиш ниятида эмаслигини” яна бир бор маълум қилди. Демак, Хитой учун истиқболдаги эҳтимолий уч томонлама учрашув халқаро мавқесини мустаҳкамлаш ва хавфли зиддиятларни юмшатиш воситаси бўлиши мумкин холос. Такрорлаш бўлса ҳам айтиш лозим, Пекин бошқа қудратли давлатларнинг стратегик устунлигини мустаҳкамлайдиган шартларга рози бўлмайди.

Ядровий қуролсизланиш: ҳақиқий мақсадми ёки дипломатик воситами?

Гарчи ОАВ эҳтимолий учтомонлама учрашувда Украина масаласи кўриб чиқилишига эътибор қаратаётган бўлсада, асосий урғу – ядро урушининг олдини олиш ва шу йўлда ядровий каллакларни ҳамда бошқа вайронкор қуролларни қисқартиришга берилиши мумкин. Айниқса Трампнинг Россия ва Хитой раҳбарлари билан ядровий қуролсизланиш масаласини муҳокама қилиш ҳақидаги баёноти алоҳида эътиборга молик. Бу масаланинг объектив асослари эса аллақачон шаклланган. Чунки жорий йилнинг 5 февралида АҚШ ва Россия ўртасидаги стратегик ҳужум қуролларини чеклаш бўйича СНВ-III, яъни New START шартномасининг амал қилиш муддати тугади. Мазкур шартнома ҳар бир томон учун жойлаштирилган стратегик ядровий каллаклар сонини 1550 та билан чеклаган эди. Унинг амал қилиши тугаши халқаро қурол-яроғ назорати тизимида жиддий ноаниқлик келтириб чиқаради.

Стокгольм халқаро тинчлик тадқиқотлари институти — SIPRI таҳлилларига кўра, жаҳондаги ядровий қуролларнинг асосий қисми АҚШ ва Россия ҳиссасига тўғри келади. Айни пайтда Хитой ўз ядровий салоҳиятини кенгайтирмоқда. Бу ҳолат аввалги икки қутбли ядровий мувозанатни мураккаброқ стратегик тизимга айлантиряпти. Шу сабабли уч давлат ўртасидаги мулоқот зарурлиги шубҳасиз.

Шак-шубҳасиз, стратегик барқарорлик бўйича мулоқот мустақил аҳамиятга эга. Шу билан бирга, у Украина, санкциялар, савдо муносабатлари ва минтақавий зиддиятлар ҳақида музокара ўтказиш учун ҳам имконият яратади. Асосий хавф эса ўзаро боғлиқ бўлмаган масалаларнинг катта сиёсий савдолашувга айланиб кетишидир. Бир мамлакатнинг хавфсизлиги бошқа соҳадаги келишувлар эвазига қурбон қилинмаслиги керак.

Зеленский нимадан хавотирда?

Украина президенти жаҳон етакчиларининг учрашувидан эмас, балки Украина келажагига оид қарорлар усиз қабул қилиниши эҳтимолидан ташвишланмоқда. Зеленский 20 октябрь куни Corriere della Sera газетасида эълон қилинган интервьюсида эҳтимолий дипломатик «сюрпризлар»дан хавотир билдирган. У Путиннинг халқаро сиёсий яккаланишдан босқичма-босқич чиқаётганини таъкидлаб, агар Украина масаласи муҳокама қилинса, мамлакатнинг ўз фикри ҳам инобатга олиниши зарурлигини айтган.

Нафсиламбирин айтганда, мазкур хавотирлар асосли. Масалан, ташқи босим натижасида Украинани ўзи учун номақбул ҳудудий ёки сиёсий ён беришларга мажбурлаш хавфи яққол намоён бўлмоқда. Бундан ташқари, келгусида бериладиган хавфсизлик кафолатлари ҳам ноаниқ ва ишончсиз. Зеро Украинанинг мудофаа қобилияти Ғарбнинг ҳарбий, разведка ва технологик ёрдамисиз кескин пасайиб кетади.

Зеленский ўз интервьюсида разведка маълумотлари алмашинуви ва сунъий йўлдош алоқасига оид чекловлар ҳақида ҳам куйиниб гапирган. Ослодаги музокаралардан кейин эса у АҚШ разведка ёрдамининг муҳим йўналиши тикланганини билдирган эди. Бироқ бу маълумотлар барча чекловлар тўлиқ бекор қилинганини англатмайди.

Киев учун НАТОнинг бешинчи моддасига ўхшаш хавфсизлик кафолатлари масаласи ҳам катта аҳамиятга эга. Бироқ НАТОнинг бешинчи моддаси альянс аъзоларига нисбатан қўлланадиган жамоавий мудофаа механизмини белгилайди. Украина НАТО аъзоси бўлмаган шароитда бундай кафолатлар автоматик тарзда ишга тушмайди. Шунинг учун улар алоҳида ҳуқуқий мажбуриятлар ва аниқ ижро механизмлари билан мустаҳкамланиши зарур.

Энг муҳим масала – бошқалар “қулоқ тинчиши” учун шоша-пиша мазкур урушни тўхтатишга уринаётганида эмас, балки сулҳ шартномасида белгиланадиган талабларни ким ва қандай таъминлашида кўриляпти. Айтайлик, Россия босиб олган ерларини “қонунийлаштириб” олгач, бунинг устига санкциялардан ва урушда Украина ҳудуди ва аҳолисига етказган улкан зарари учун халқаро жавобгарликдан қутулиб қолгач, яна Украинага ғузум ўтказиши, янада кўпроқ ерларини босиб олишга уринса, ҳеч ким унга қаршилик қила олмайди. Бу борадаги “қизил чизиқлар” ва кафолатлар аниқлаштириб олиниши лозим. Аксинча бўлса, ўт очишни тўхтатиш янги инқироз олдидан вақтинчалик танаффусга айланади холос.

Европа нега катта геосиёсий келишувдан хавфсираяпти?

Трамп манфаатлари ва иззат-нафси ўз йўлига, аммо Европа давлатлари учун Украинадаги уруш узоқдаги геосиёсий муаммо эмас, балки ўз хавфсизлигига бевосита таъсир кўрсатадиган инқироздир. Шу сабабли Норвегия, Финляндия ва бошқа Европа мамлакатлари дипломатик музокараларда фаол иштирок этишга интилмоқда.

Шу боис, Европа урушнинг янада кенгайишига йўл қўймаслик, халқаро тан олинган чегараларни ҳурмат қилиш, мудофаа имкониятларини мустаҳкамлаш ва барқарор хавфсизлик механизмларини яратишдан иборат. Украинадаги қилмишлари жавобсиз қолган, бу ҳам етмагандек катта енгиллик ва бонуслар олган Россия худди шу услубини Европа давлатлари учун ҳам қўллаб кўришига ҳеч ким кафолат бермайди ва истисно қилмайди. Зеро, Украинадан сўнг Путиннинг империявий иштаҳаси Шарқий Европа, Озарбайжон ёки Қозоғистонда ҳам “тартиб ўрнатишни” истаб қолиши мумкин. Сценарий эса тайёр – Путин уруш очади, Европа ёрдам берган бўлади, Трамп эса тинчликпарвар етакчи сифатида Москва босиб олган ерларни қонунийлаштириб беради ва камида Путиннинг елкасига қоқиб, раҳмат ҳам айтади.

Бироқ Европа билан АҚШ манфаатлари барча масалаларда тўла мос келмайди. Расмий Вашингтон Украина инқирозини Хитой, Россия ва глобал иқтисодиёт билан боғлиқ кенг стратегия доирасида кўриши мумкин. Лекин Европа учун эҳтьимолий “мажбурий” келишувнинг хавфсизликка оид оқибатлари яқин ёки узоқ истиқболда бўй кўрсатиши тайин.

Европа ҳукуматлари АҚШ ёрдамининг қисқаришидан қанчалик кўп хавотирланса, ўз мудофаа имкониятларини мустақил равишда ривожлантиришга шунчалик кўпроқ аҳамият қаратади. Натижада Украинага тезроқ келишувга эришиш учун босим ўтказиш Европа хавфсизлигини мустаҳкамлаш ўрнига трансатлантик ҳамкорликда ишончсизликни кучайтириши ва табиийки қуролланиш пойгасига куч бериши мумкин.

Энди нима бўлади?

Бир қарашда, Киевни ўта талофотли сулҳга мажбурлашлари аниқдек. Чунки Трамп матбуот анжуманида “агар Украина тинчлик келишувини тузмаса, мамлакатдаги вазият янада ёмонлашади. Украинанинг ўзи келишувга эришишни исташи керак. Чунки АҚШ бунинг учун жуда катта маблағ сарфлади. Европа ҳам шундай қилди ва ҳозир бу вазиятдан чарчаган. Агар томонлар келишувга эриша олмаса, менимча, охир-оқибат вазият янада ёмонлашади, ҳатто анча оғирлашади” деган фикрни билдирди. У шунингдек, агар Украина президенти Владимир Зеленский келишувга эришишни истамаса, «бу жуда салбий оқибатларга олиб келиши» ҳақида огоҳлантирди. Трамп Россияни «тўхтовсиз олдинга силжишда давом этаётган улкан машина»га қиёслади.

Зеленскийнинг ўзи ҳам 2024 йил апрелда PBS телеканалига берган интервьюсида Америка ёрдами бўлмаса Украинада ғалаб учун икмон қолмайди деган эди. Лекин мавжуд геосиёсий вазият ва томонлар манфаатларидан келиб чиқсак, яқин ойларда жараёнлар ривожининг учта асосий сценарийсидан бири амалга ошиши мумкин:

Биринчи сценарий — чекланган дипломатик яқинлашувда кўринади. Вашингтон, Москва ва Киев Европа давлатлари иштирокида ҳарбий ҳаракатлар шиддатини босқичма-босқич пасайтириш, ўзаро мажбуриятлар ва музокараларни давом эттириш бўйича келишувларга эришади. Шу билан бирга, АҚШ, Россия ва Хитой стратегик барқарорлик масалаларини алоҳида муҳокама қила бошлайди. Бу нисбатан мақбул вариант. Чунки у Украинадаги тинчлик жараёни билан ядровий давлатларнинг глобал мулоқотини бир-биридан ажратиш имконини беради.

Иккинчи сценарий — катта геосиёсий битим шаклида бўлади. АҚШ ва Россия иқтисодий ҳамда сиёсий масалалар бўйича дастлабки келишувга эришиб, Украинадаги урушни тезроқ тугатишга ҳаракат қилади. Бироқ Украина ва Европа давлатлари ушбу жараёнда етарлича иштирок этмаса, келишувнинг қонунийлиги, мақбуллиги ва амалда бажарилиши билан боғлиқ жиддий муаммолар келиб чиқиши мумкин. Воситачилар учун қулай бўлган битим ҳар доим ҳам урушнинг бевосита иштирокчилари учун мақбул бўлавермайди.

Учинчи сценарий — дипломатик боши берк кўча ва қарама-қаршиликнинг давом этиши тарзида бўлади. Яъни, Москва ўзининг асосий талабларидан воз кечмайди, Киев эса ўз суверенитетига таҳдид солувчи шартларни рад этади. Вашингтон томонлар позицияларини яқинлаштиришнинг самарали механизмини топа олмайди. Натижада музокаралар давом этса-да, ҳарбий ҳаракатлар тўхтамайди. Санкциялар сиёсатида ноаниқлик кучаяди, Ғарб иттифоқчилари ўртасида ишонч пасаяди ва минтақавий хавфсизликка таҳдидлар сақланиб қолади.

Энг эҳтимолий йўналиш — қисман келишувлар, даврий инқирозлар ва узоқ давом этадиган музокаралар тўлқини тарзида бўлиши ҳам ммукин. Нима бўлганда ҳам, яқин истиқболда барча томонлар манфаатига мос келадиган сулҳ битимига эришиш осон бўлмайди.

Қолаверса, уч йирик давлат раҳбарларининг учрашиши Украинадаги уруш албатта тугашига кафолат бермайди. Халқаро муносабатлар тарихи шуни кўрсатадики, буюк давлатлар ўртасидаги келишувлар маълум муддат жаҳон сиёсатини барқарорлаштира олади холос. Аммо бошқа мамлакатларнинг, бу ўринда Украинанинг қонуний манфаатлари ва суверен ҳуқуқлари инобатга олинмаса, бундай барқарорлик узоқ давом этмайди. Зеро, буюк давлатнинг ҳақиқий қудрати бошқа халқлар тақдирини уларнинг истакларини инобатга олмасдан ҳал қила олиши билан эмас, балки кучлиларнинг хавфсизлиги заифларнинг мустақиллиги ҳисобига таъминланмайдиган халқаро тартибни барпо этишга тайёрлиги билан белгиланади.

Абулфайз Сайидасқаров