Европада демократик институтлар парчаланиши мумкин
Иқтисодий муаммолар, ижтимоий тенгсизлик ва анъанавий партияларга ишончнинг пасайиши Европада сиёсий кучлар мувозанатини ўзгартирмоқда. Ёшлар ва ишчилар тобора кўпроқ ўта ўнг ҳамда ўта сўл популистик партияларга қўшилмоқда
Европанинг етакчи давлатларида марказчи сиёсий кучлар жиддий босим остида қолмоқда. Иқтисодий ўсишнинг сустлиги, юқори инфляция, давлат қарзининг ортиши ва ёшлар учун иқтисодий истиқболларнинг чеклангани аҳолининг анъанавий партиялардан норозилигини кучайтирмоқда. Натижада сиёсий тизимдан кескин ўзгаришларни талаб қилаётган кучлар учун имкониятлар кенгаймоқда.
Бу жараён, айниқса, Франция ва Германияда яққол намоён бўлмоқда. Францияда Марин Ле Пен бошчилигидаги ўта ўнг «Миллий бирлашув» партияси, Германияда эса «Германия учун муқобил» (AfD) партиясининг кучайиши сиёсий марказнинг заифлашаётганини кўрсатади. Ҳозирги вақтда Европада пайдо содир бўлаётган намойишлар фақат радикал партияларнинг оммалашувида эмас. The New York Times нашрига бунинг асосий сабаб анъанавий сиёсий кучларнинг фуқаролар кутган иқтисодий ва ижтимоий натижаларни таъминлай олмаётганлиги билан изоҳлади.
Pew Research Center маълумотларига кўра, демократия фаолиятидан Францияда аҳолининг 69 фоизи, Испанияда 68 фоизи, Италияда 62 фоизи ва Польшада 47 фоизи норози. АҚШда ҳам бу кўрсаткич 69 фоизни ташкил этади. Бу рақамлар турли мамлакатларда демократик институтларнинг фаолиятига нисбатан жиддий норозилик мавжудлигини кўрсатади.
Иқтисодиёт бўйича Нобель мукофоти лауреати Дарон Ажемўғли либерал демократиянинг асосий камчиликларидан бири умумий фаровонликни таъминлай олмагани эканини таъкидлайди. Глобаллашув, автоматлаштириш ва иқтисодий тенгсизликнинг кучайиши ишчилар қатламининг мавқейига салбий таъсир кўрсатди. Эндиликда сунъий интеллектнинг меҳнат бозорига эҳтимолий таъсири ҳам хавотирларни кучайтирмоқда.
Муаммонинг яна бир жиҳати — сиёсий элита ва оддий фуқаролар ўртасидаги тафовут. Анъанавий партиялар кўплаб сайловчилар назарида кундалик ҳаётдаги муаммолардан узоқлашган. Иш ҳақи, бандлик, таълим, соғлиқни сақлаш ва хавфсизлик каби масалалар бўйича кутилган натижаларнинг йўқлиги эса сиёсий норозиликни кучайтирмоқда.
Германиядаги вазият бу тенденцияни яққолўзида намоён қилмоқда. The New York Times таҳлилида келтирилган сўровномаларнинг ўртача натижаларига кўра, “Германия учун муқобил” партияси 28 фоиз қўллаб-қувватлаш билан етакчилик қилмоқда. Христиан-демократик иттифоқ ва Христиан-ижтимоий иттифоқнинг умумий кўрсаткичи 19,8 фоиз, «Яшиллар»ники 15 фоиз, Социал-демократик партияники 13,1 фоиз, «Die Линке»ники эса 11,3 фоизни ташкил этади. Бу натижалар анъанавий партиялар учун сайловчиларни бирлаштириш ва барқарор коалициялар тузиш тобора қийинлашаётганини кўрсатади.
Келгуси сайловлар Европанинг сиёсий йўналишига таъсир қилиши мумкин. 2027 йилда Испания, Франция, Италия ва Польшада кутилаётган муҳим сайловлар популистик кучларнинг сиёсий таъсирини янада ошириши эҳтимоли бор. Айниқса, Франциядаги президентлик сайлови муҳим аҳамиятга эга. Марин Ле Пеннинг ғалабаси Европа Иттифоқи, евро, НАТО ва Европанинг Украинани қўллаб-қувватлаш сиёсатига жиддий таъсир кўрсатиши мумкин.
Нашр журналистининг ёзишича, популизмнинг кучайишини фақат сайловчиларнинг радикал қарашларга мойиллиги билан изоҳлаш етарли эмас. Бу жараён, аввало, мавжуд сиёсий тизимга нисбатан ишонч инқирозини акс эттиради. Фуқаролар иқтисодий ўсишнинг самарасини ҳис қилмаса, ижтимоий тенгсизлик кучайса ва анъанавий партиялар уларнинг муаммоларига ечим таклиф қила олмаса, кескин ўзгаришларни ваъда қилаётган сиёсий кучлар учун имконият пайдо бўлади.
Шу сабабли Европадаги марказчи партиялар олдида турган асосий вазифа намойишчиоларнинг риторикасини такрорлаш эмас, балки сайловчилар ишончини амалий натижалар орқали қайта қозониши керак бўлади. Бунинг учун янги иш ўринларини яратиш, иш ҳақи ўсишини таъминлаш, таълим ва соғлиқни сақлаш тизимларини яхшилаш ҳамда олий маълумотга эга бўлмаган фуқаролар учун касбий ривожланиш имкониятларини кенгайтириш зарур.
Европадаги сиёсий силжишлар иқтисодий ва ижтимоий муаммолар билан чамбарчас боғлиқ. Популистик партияларнинг кучайиши анъанавий сиёсий марказга берилаётган огоҳлантиришдир демократиянинг барқарорлиги нафақат сиёсий институтларга, балки фуқароларнинг кундалик ҳаётида сезиладиган фаровонлик, адолат ва келажакка ишончга ҳам боғлиқ.
