Россиядаги Яндекс хизматларида узилишлар Ўзбекистондаги компанияларга ҳам таъсир қилдими?

​Украинанинг Россиядаги Яндекс маълумотлар марказларига камида уч марта берган зарбалари оқибатида компаниянинг бир қанча дастурлари ишдан чиққани айтилмоқда. 11 октябрь куни Ўзбекистондаги Yandex Go фойдаланувчилари ҳам илованинг айрим функциялари ишламаётганидан шикоят қилишгани акс этган постлар ижтимоий тармоқларда кенг тарқалди. Yandex Market сотувчиларга айрим чекловлар киритди, Yandex Disk’да эса файлларни оммавий юклаб олиш имконияти вақтинча ўчирилди. Бу ҳолат йирик рақамли платформалардаги техник муаммолар турли хизматлар ва уларга боғланган бизнесларга қандай таъсир қилиши мумкинлигини кўрсатади.

​“Интерфакс” агентлиги хабарига кўра, 11 октябрь куни Владимир вилоятидаги маълумотлар маркази Украинадан берилган зарбалардан кейин фаолиятини тўхтатган. Россия ОАВлари шундан сўнг Yandex Go, Yandex Pay, Kinopoisk ва бошқа хизматларда ҳам носозликлар кузатилганини ёзди.​

Муаммолар Россиядан ташқарида ҳам қайд этилган. ОАВ хабарларига кўра, Қирғизистон, Беларусь ва Қозоғистондаги айрим фойдаланувчилар Яндекс хизматларида узилишларга дуч келган. Ўзбекистонда эса Yandex Go’нинг айрим функциялари ишлашидаги муаммолар ҳақида хабарлар тарқалди. Бироқ барча хизматлар бир хил даражада ишламаётгани ёки узилишлар бутун мамлакат бўйлаб давом этаётгани ҳақида хулоса қилиш учун етарли тасдиқланган маълумот йўқ.

​Reuters агентлигининг 9 октябрдаги хабари ва 11 октябрдаги материали ҳужумлар кетма-кетлигини ҳамда компания инфратузилмасига етган зарарни ёритди. BBC ҳам 11 октябрь куни Яндекс маълумотлар марказига учинчи ҳужум ҳақида хабар берди.

​Ўзбекистонда ҳам 11 октябрь куни Yandex Go’нинг айрим функцияларида носозликлар кузатилди. Бироқ бу ҳолат Россиядаги ҳужумлар билан бевосита боғлиқ эканини тасдиқлаш учун алоҳида далиллар ҳозирча мавжуд эмас.

​Учта маълумотлар марказига зарба

​Reuters маълумотларига кўра, Яндекснинг Россиядаги маълумотлар марказлари кетма-кет кунларда ҳужумларга учраган.

​8 октябрь куни Москванинг жануби-шарқида жойлашган Рязань вилоятидаги Сасово марказига зарба берилган. 9 октябрь куни эса пойтахтнинг жануби-ғарбидаги Калуга вилоятидаги объект шикастланган. 11 октябрь куни Владимир вилоятидаги маълумотлар марказига ҳужум қилингани ва унинг фаолияти тўлиқ тўхтатилгани маълум бўлди.

​Владимир марказидаги ҳодиса юзасидан Яндекс ҳеч ким жабрланмаганини билдирган. Компания инфратузилмага етган зарарни баҳолаш ва хизматларни тиклаш имкониятларини кўриб чиқаётганини маълум қилган.

​Калуга вилоятидаги ҳужумда эса маълумотлар марказининг айрим модуллари ишдан чиққани хабар қилинган. Вилоят губернатори тўққиз киши жароҳатланганини, улардан беш нафари шифохонада даволанаётганини билдирган. Бироқ бу рақамлар Яндекс объектига етган зарар кўламини бевосита ифодаламайди.

​Яндекс Россияда қидирув тизими, такси чақириш, электрон тўловлар, булутли ҳисоблаш, маълумотларни сақлаш ва сунъий интеллект хизматларини таклиф қиладиган йирик технологик компаниялардан бири. Шу сабабли унинг инфратузилмасидаги узилишлар битта илова доирасидан ташқарига чиқиши мумкин.

​Бир марказдаги узилиш бошқа компанияларга қандай таъсир қилади?

​Яндекс инфратузилмасидаги муаммоларнинг иқтисодий оқибатлари Reuters материалида келтирилган Pulse танишув иловаси мисолида кўринади.

​8 минг фойдаланувчига эга илова асосчиси Александр Савицкий Reuters агентлигига 8 октябрь атрофида бошланган узилишлардан кейин фойдаланувчилар хизматга кира олмаётганини айтган. Унинг сўзларига кўра, компания Yandex Cloud тизимидаги захира маълумотлар базасига ҳам улана олмаган ва маълумотларни бошқа жойда тиклашга уринишда техник хатоларга дуч келган.

​Савицкий маълумотлар ҳақиқатан йўқолганини тасдиқловчи далил йўқлигини таъкидлаган. Шунга қарамай, у хизматнинг ишламай қолиши фойдаланувчилар ишончига путур етказиши мумкинлигидан хавотир билдирган.

​Бу мисол булутли хизматлардан фойдаланадиган компаниялар учун муҳим муаммони кўрсатади. Ташкилот ўз серверларини мустақил бошқармаслиги мумкин, бироқ инфратузилма провайдеридаги носозлик унинг мижозларига хизмат кўрсатишига бевосита таъсир қилади.

​Reuters маълумотига кўра, Калуга вилоятидаги ҳужум ҳақидаги хабардан кейин Яндекс акциялари Москва биржасида 4 фоиздан кўпроққа пасайган. Бу бозор иштирокчиларининг компания фаолиятидаги узилишлар ва мижозлар билан муносабатларга оид хавфларни ҳисобга олаётганини кўрсатади. Бироқ акциялар нархининг пасайишини фақат ҳужумлар билан изоҳлаш учун бошқа бозор омилларини ҳам текшириш лозим.

​Сунъий интеллект инфратузилмаси ҳам хавф остида

​Яндекс маълумотлар марказларига берилган зарбалар компаниянинг сунъий интеллект йўналишига ҳам эътиборни кучайтирди.

​Reuters хабарига кўра, компания 2021 йилда Сасово марказида Nvidia A100 чипларига асосланган учта суперкомпьютердан иккитаси жойлашганини маълум қилган эди. Ушбу тизимлар Яндекснинг YandexGPT йирик тил моделини ўқитишда ишлатилади.

​Яндекс ҳужум оқибатида суперкомпьютерлар зарар кўрган-кўрмагани ҳақида маълумот бермаган. Шу сабабли сунъий интеллект тизимлари бевосита шикастланган, деб хулоса қилишга ҳозирча асос йўқ.

​Бироқ бу ҳодиса замонавий сунъий интеллектнинг моддий инфратузилмага боғлиқлигини кўрсатади. Катта тил моделларини ўқитиш ва ишлатиш юқори ҳисоблаш қуввати, махсус процессорлар, узлуксиз электр таъминоти ва барқарор тармоқ алоқасини талаб қилади.

​Демак, сунъий интеллект соҳасидаги рақобат фақат алгоритмлар ва дастурчилар билан белгиланмайди. Ҳисоблаш қувватлари, маълумотлар марказларининг географик тақсимоти, захира тизимлари ва техник узилишлардан кейин хизматларни тиклаш имконияти ҳам муҳим омиллардир.

​Ўзбекистон: Yandex Go’даги узилишлар нимани кўрсатди?

​11 октябрь куни Ўзбекистондаги Yandex Go фойдаланувчилари хизматнинг айрим функцияларида носозликларга дуч келгани ҳақида хабарлар тарқалди.

​UzDaily нашри ёзишича, Yandex Uzbekistan айрим хизматлар вақтинча ишламаётгани ёки хатолар билан ишлаётганини тасдиқлаган. Компания мутахассислари хизматларни тиклаш устида ишлаётганини, бироқ муаммоларни бартараф этишнинг аниқ муддатини ҳозирча айта олмаслигини билдирган.

​Vzglyad.uz нашрининг хабарида фойдаланувчилар такси буюртма қилишда нархлар кўринмагани, сафарни расмийлаштириш имкони бўлмагани ва жамоат транспорти бўлимида автобуслар ҳаракати акс этмаганини билдиргани қайд этилган. Ҳайдовчилар ва курьерлар ҳам муаммолар ҳақида хабар берган.

​Yandex Uzbekistan’нинг очиқ изоҳида ҳам маҳаллий узилишларнинг Россиядаги ҳужумлар билан бевосита боғлиқлиги тасдиқланмаган.

​Техник жиҳатдан бундай боғлиқлик бўлиши мумкин: халқаро платформалар турли мамлакатлардаги фойдаланувчилар учун умумий булутли инфратузилма, дастурий компонентлар ёки марказлашган хизматлардан фойдаланиши мумкин.

​Узилишлар Uzum билан боғлиқми?

​8 октябрь куни Ўзбекистондаги Uzum Market ва Uzum Seller хизматларида ҳам техник носозлик кузатилган. Uzum аввал режалаштирилган техник ишлар ва янги инфратузилмани синовдан ўтказиш жараёнида муаммо юз берганини билдирган.

​Uzum ва Яндексдаги узилишлар бир-бирига яқин кунларда содир бўлгани уларнинг ўзаро боғлиқлигини англатмайди. Очиқ маълумотларда Uzum’даги носозлик Яндекснинг Россиядаги маълумотлар марказида юз берган ҳодиса билан боғлиқлигини тасдиқловчи далил йўқ.

​Шунга қарамай, иккала ҳолат ҳам рақамли хизматларга таянадиган бизнес учун умумий муаммони кўрсатади: техник узилишлар нафақат фойдаланувчиларнинг кундалик одатларига, балки сотувчилар, ҳайдовчилар, курьерлар ва ҳамкорларнинг даромадига ҳам таъсир қилиши мумкин.

​Рақобатчилар учун имконият борми?

​Яндекс каби йирик платформалар катта фойдаланувчилар базаси, кенг хизматлар тармоғи ва мижозларнинг шаклланган одатлари туфайли рақобат устунлигига эга. Аммо хизматларидаги узилишлар фойдаланувчиларни муқобил вариантларни синаб кўришга ундаши мумкин.

​Масалан, такси чақириш функцияси ишламаса, фойдаланувчи бошқа агрегаторга ёки маҳаллий такси хизматига мурожаат қилади. Етказиб бериш хизматларида ҳам буюртма бериш қийинлашганда мижозлар рақобатчиларни танлаши мумкин.

​Бу маҳаллий компаниялар учун қисқа муддатли имконият яратади. Лекин ундан фойдаланиш учун муқобил хизматнинг ўзи барқарор ишлаши, етарли ҳайдовчи ва курьерлар билан таъминланиши, нархлар рақобатбардош бўлиши ва буюртмалар ўз вақтида бажарилиши керак.

​Бир марталик узилиш фойдаланувчини бошқа платформага олиб келиши мумкин, аммо уни доимий мижозга айлантириш хизмат сифатига боғлиқ. Агар рақобатчи ишончли ишласа, фойдаланувчи ундан кейинчалик ҳам фойдаланиши мумкин. Акс ҳолда, у одатланган иловасига қайтади.

​Шу боис Яндексдаги муаммолар Ўзбекистондаги рақобатчилар бозор улуши ошишини автоматик равишда англатмайди. Бундай хулоса учун буюртмалар сони, фойдаланувчилар оқими, хизмат сифати ва бозор кўрсаткичлари бўйича маълумотлар керак.

​Компанияни тўлиқ тиклаш икки йилгача чўзилиши мумкин

​New Retail нашрининг ёзишича, Яндекснинг дрон ҳужумлари оқибатида зарар кўрган маълумотлар марказлари инфратузилмасини тўлиқ тиклаш бир неча ҳафтадан бир неча ойгача вақт олиши мумкин. Бироқ ҳисоблаш ускуналари жиддий шикастланган бўлса, тиклаш муддати бир ярим йилдан икки йилгача чўзилиши эҳтимоли бор. Компания ҳозирда хизматлар фаолиятини тиклаш ва юкламани ҳамкорларнинг инфратузилмасига қайта тақсимлаш билан шуғулланмоқда. Шу билан бирга, соҳа экспертлари Рунет — Россия интернет маконида тизимли инқироз юзага келишини кутмаяпти.

​Агар фақат электр таъминоти ва совитиш тизимлари шикастланган бўлса, таъмирлаш ишлари бир неча ҳафта давом этиши мумкин. Сервер модуллари ишдан чиққан тақдирда эса инфратузилмани тиклаш бир неча ойга чўзилади. Бундай баҳони «Интернет-Розыск» компанияси асосчиси Игорь Бедеров берган.

​Владимир вилоятидаги марказда Яндекснинг ички ишланмалари ҳамда «Алиса» овозли ёрдамчиси фаолиятини таъминлайдиган ҳисоблаш қувватлари жойлаштирилган. Бу ҳақда Mobile Research Group етакчи таҳлилчиси Эльдар Муртазин маълум қилган.

​Унинг баҳолашича, айрим суперкомпьютерларнинг қиймати 4,5 миллиард рублгача етиши мумкин. Агар бундай ускуналар жиддий шикастланган бўлса, уларни алмаштириш ва ҳисоблаш қувватларини қайта тиклаш учун бир ярим йилдан икки йилгача вақт талаб этилиши мумкин.

​Таҳлилчининг қўшимча қилишича, янги ускуналарни харид қилиш ва етказиб бериш, жумладан, параллель импорт орқали олиб келиш, одатда икки ой давом этади.

​Аввалроқ Яндекс инфратузилмасига қилинган ҳужумлар Сасово ва Калуга шаҳарларидаги объектларга ҳам таъсир кўрсатган эди. Муртазиннинг баҳолашича, компанияга етказилган умумий зарар тахминан 15 миллиард рублни ташкил қилиши мумкин.

​Узилишлар фонида фойдаланувчилар Yandex Go, Yandex Pay, Yandex Music, Kinopoisk ва бошқа хизматларда муаммолар юзага келгани ҳақида хабар берган.

​Булутли инфратузилмадан фойдаланувчи ташқи мижозлар ҳам узилишлардан зарар кўрган. Улар орасида «Додо Пицца», «М.Видео», Lamoda, «Магнит», DDX Fitness, Timepad ва «Циан» бор.

​Яндекс компанияси «Алиса», «Қидирув», «Yandex Xариталар», «Такси», «Почта» ва бошқа хизматларга кириш имконияти босқичма-босқич тикланаётганини маълум қилган. Бироқ айрим функциялар ҳануз ишламаётгани қайд этилган.

​Компания муҳандислари, аввало, энг кўп фойдаланиладиган хизматларни тиклашга эътибор қаратмоқда. Мақсад — уларнинг барча ҳудудларда ишлашини таъминлаш.

Шоҳжаҳон Мажидов