Хитой ҳарбий самолётлари: Россияга ёқмайдиган ва Хитойга қарам қиладиган шартномами?

Исроил-Хитой-Ўзбекистон

Ҳарбий-техник тараққиёт тарихида деярли тарихий кинояга ўхшаб кетадиган воқеалар бор. 1980-йилларда Исроил хорижий етказиб берувчиларга қарамликни камайтириш мақсадида ўзининг миллий қирувчи самолётини яратишга уринди. Лойиҳа Lavi — «ёш шер» деб номланди. Бироқ самолёт кичик давлат учун ҳаддан ташқари қимматга тушди ва дастур тўхтатилди.

Шундан сўнг орадан деярли 40 йил вақт ўтди. 2026 йил август ойининг охирида Ўзбекистон Хитойда ишлаб чиқарилган J-10CE қирувчи самолётларини расман намойиш этди ва уларнинг қуролланишга қабул қилинганини биринчи марта тасдиқлади. Давлат телевидениеси кадрларида камида олтита самолёт кўринди. Шу тариқа, Ўзбекистон Покистондан кейин J-10CE самолётларининг хориждаги иккинчи тасдиқланган операторига айланди.

Айнан шу ерда ғайриоддий тарихий боғлиқлик пайдо бўлади. Хитойнинг J-10 қирувчи самолёти ўнлаб йиллар давомида Исроилнинг Lavi лойиҳасидан қолган технологик мерос билан боғлаб келинади. Бу тўғридан-тўғри нусха кўчириш маъносида эмас, балки хитойлик конструкторлар Исроилнинг муҳандислик ечимлари ва тажрибасидан фойдаланган бўлиши мумкинлиги маъносидадир. 1990-йилларнинг охиридаёқ АҚШ давлат тадқиқотларида Исроилнинг Хитойнинг F-10/J-10 самолётини ишлаб чиқишда эҳтимолий иштироки ҳақида маълумотлар келтирилган ва бу лойиҳа бекор қилинган Lavi дастури билан боғланган.

Шу тариқа рўёбга чиқмаган Исроил самолёти ўзига хос иккинчи ҳаётга эга бўлди — энди Хитой авиация саноатида. Бугун эса унинг технологик мероси Марказий Осиёга ҳам етиб келди.

«Лави»: иқтисодиёт тўхтатган миллий орзу

Ҳикоя 1980-йиллардаги Исроилдан бошланади. Ўша пайтда мамлакат Яқин Шарқдаги энг ривожланган авиация саноатларидан бирига эга эди. Бироқ ҳарбий авиациясининг катта қисми АҚШга боғлиқ бўлиб қолган. Исроил мустақил равишда лойиҳалаштириши, ишлаб чиқариши ва модернизация қилиши мумкин бўлган миллий платформага эга бўлишни истарди.

Israel Aerospace Industries компанияси Lavi самолётини ишлаб чиқишни бошлади. Самолёт концепциясида ўша давр учун илғор аэродинамик ечимлар, рақамли бошқарув тизими ва замонавий авионика уйғунлаштирилди.

Айниқса, «ўрдак» аэродинамик схемаси — олдинги горизонтал қанотлар ва учбурчаксимон қанотнинг уйғунлиги катта қизиқиш уйғотди. Бу схема юқори манёврчанликка эришиш имконини берган, бироқ шу билан бирга мураккаб бошқарув тизимини талаб қилган. Lavi оддий навбатдаги самолёт сифатида эмас, балки технологик суверенитет лойиҳаси сифатида ўйланган эди.

Бироқ айнан нарх унинг асосий рақибига айланди. Исроил иқтисодиёти қиммат мустақил ишланмани чексиз молиялаштира олмасди. Айниқса, АҚШнинг F-16 самолётларини етказиб бериш бўйича таклифи мавжуд бўлган бир шароитда. Самолётларнинг режалаштирилган сони қисқартирилгани эса ҳар бир машина қийматининг янада ошишига олиб келарди.

1987 йил 30 августда Исроил ҳукумати дастурни тўхтатиш ҳақида қарор қабул қилди. Овоз беришда 12 нафар вазир лойиҳани тўхтатишни ёқлади, 11 нафари қарши чиқди.

Хитой технологик имкониятни кўрди

Айнан шу ерда Lavi'нинг иккинчи ҳаёти бошланади. Совуқ урушнинг охирида Хитой ўз қуролли кучларини жадал модернизация қила бошлади. Пекин мамлакатни мустақил ҳарбий қудратга айлантириш учун замонавий тизимларни шунчаки сотиб олиш эмас, балки уларни яратиш технологияларини ўзлаштириш зарурлигини тушунар эди.

Хитой авиация саноати совет самолётлари ва уларнинг ҳосилалари асосидаги машиналарни ишлаб чиқаришда катта тажрибага эга эди. Бироқ замонавий кўп мақсадли қирувчи самолёт яратиш мутлақо бошқа даражадаги салоҳиятни талаб қиларди.

1980–1990-йиллар чегарасида Хитой ва Исроил ўртасидаги ҳарбий-техник ҳамкорлик технологик алмашинувнинг муҳим манбаларидан бирига айланди. Ўша даврга оид Америка ҳужжатларида Исроил–Хитой ҳамкорлиги Хитойнинг янги авлод қирувчи самолёти билан бевосита боғланган. Конгресс тадқиқот хизмати — Congressional Research Service материалларида Хитойнинг F-10/J-10 дастури катта ташқи ёрдам олгани ҳақидаги хабарлар қайд этилган. Бунда асосий манбалар қаторида Исроил ва Россия тилга олинган. Шунингдек, бекор қилинган Lavi дастури билан боғлиқлик ҳам алоҳида қайд этилган.

Бироқ бу ерда кенг тарқалган афсонадан воз кечиш муҳим. J-10 — шунчаки қайта номланган Lavi эмас. Хитой тайёр самолётни олиб, уни механик тарзда ўз ишлаб чиқаришига кўчирмаган. Пекин турли технологик манбалар ва муҳандислик билимларидан фойдаланиб, айни пайтда ўз ечимларини ҳам ривожлантирди. Бошқа томоннинг тажрибасини қайта ишлаб, уни миллий технологик базага айлантириш қобилияти Хитой авиациясининг муваффақиятидаги энг муҳим омиллардан бири бўлди.

Исроил, Россия ва Хитой: учта технологик қатлам

J-10 тарихини тўғри тушуниш учун уни тўғри чизиқ сифатида эмас, балки бир нечта технологик қатламларнинг кесишуви сифатида тасаввур қилиш керак.

Биринчи қатлам — Исроилники. У билан аэродинамик концепция, айрим муҳандислик ечимлари ва самолётнинг рақамли бошқарув тизимини яратиш тажрибаси боғланади. 1990-йиллардаёқ Америка манбалари Исроилнинг Хитой дастуридаги салмоқли роли ҳақида маълумот берган.

Иккинчи қатлам — Россияники. Айниқса, двигателлар муҳим роль ўйнади. Илк J-10 самолётлари Россияда ишлаб чиқарилган АЛ-31ФН двигателлари билан жиҳозланган. Бу Хитойга ўз двигателсозлиги ҳали зарур даражага етмаган даврда замонавий куч қурилмасига эга бўлиш имконини берди.

Учинчи қатлам — Хитойники. Турли элементларни бирлаштирган, уларни ўз талабларига мослаштирган ва энг муҳим технологияларни босқичма-босқич маҳаллийлаштирган айнан Хитой бўлди. Хитой йўлининг хорижий қурол-яроғни оддий харид қилишдан асосий фарқи ҳам шунда. Пекин шунчаки технологияларни сотиб олмади ёки қўлга киритмади, балки уларни ўрганди, мослаштирди, ўз ишлаб чиқариш базасини яратди ва кейин мустақил модернизацияга ўтди. Шу боис бугунги J-10C — ўнлаб йиллик Хитой эволюциясининг натижаси. У 1980-йиллардаги самолёт эмас.

Lavi'дан J-10C'гача: 40 йиллик технологик эволюция

Икки самолётнинг ташқи ўхшашлиги дарҳол кўзга ташланади. Ҳар иккаласи ҳам «ўрдак» схемаси ва учбурчаксимон қанотдан фойдаланади. Бироқ тўғридан-тўғри ўхшатишлар шу ерда тугайди.

Замонавий J-10C дастлабки Lavi'дан сезиларли даражада фарқ қилади. Хитой самолёти янги авионика, замонавий радиолокация тизими, модернизация қилинган двигатель, радиоэлектрон кураш воситалари ва янги турдаги қуроллар билан жиҳозланган.

Айниқса, фаол фазали антенна панжараси — AESA'га ўтиш муҳим аҳамиятга эга. Замонавий қирувчи самолёт учун бу энди ҳашамат эмас, балки жанговар самарадорликнинг энг муҳим элементларидан биридир.

Бироқ энг қизиқарли жараён самолётнинг ўзида эмас, балки унинг атрофида шаклланган Хитой саноатида кечди. J-10'ни яратиш двигателлар, радарлар, электроника, дастурий таъминот, композит материаллар ва қурол тизимлари ишлаб чиқаришни ривожлантиришни талаб қилди.

Шунинг учун, агар Lavi'нинг Хитой учун технологик мероси ҳақида гапирадиган бўлсак, унинг аҳамияти фақат муайян конструкция билан чекланмайди. У Хитой авиация саноатига янги муҳандислик маданиятига яқинлашишда ёрдам берди.

Нега Вашингтон бундай технологиялардан хавотирланган?

Lavi тарихи яна бир муҳим масала — АҚШнинг ҳарбий технологиялар устидан назорати билан боғлиқ. Ўша даврда Исроил АҚШдан катта миқдорда ҳарбий ёрдам оларди. Шунинг учун келиб чиқиши Америка технологиялари билан боғлиқ бўлиши мумкин бўлган технологияларни Хитойга бериш Вашингтон учун жиддий муаммога айланди.

Кейинчалик Америка тадқиқотчилари Исроил–Хитой ҳарбий-техник ҳамкорлигининг айрим ҳолатларига ишора қилиб, АҚШ Пекинга муайян технологияларни беришни ўз манфаатларига таҳдид сифатида кўрганини қайд этдилар. CSIS ҳам J-10 тарихини Исроил томонидан Хитойга илғор Америка технологияларининг берилиши билан боғлиқ кенгроқ муаммо доирасида кўради.

Шу маънода J-10 тарихи анча кенг кўламли жараённинг бир қисми эди. Совуқ уруш тугагач, Хитой етакчи ҳарбий давлатлардан технологик ортда қолишни жадал қисқартиришга киришди. Исроил эса Пекин Ғарбдан тўғридан-тўғри олиш имконига эга бўлмаган билимларни қўлга киритиши мумкин бўлган каналлардан бирига айланди.

Бироқ кейин вазият ўзгарди. Бугун Хитой нафақат технологияларни қабул қилмоқда. Унинг ўзи ҳам технология экспортчисига айланди. Lavi тарихи айнан шу жиҳатдан айниқса ибратли мисолдир.

Покистон J-10'ни экспорт брендига айлантирди

Узоқ вақт давомида Хитой қирувчи самолётлари мамлакат ташқарисида асосан Ғарб ва Россия платформаларига нисбатан арзонроқ муқобил сифатида қабул қилинган.

Вазият J-10 Покистонда пайдо бўлганидан кейин ўзгарди. Покистон J-10C'нинг биринчи хорижий операторига айланди. 2025 йил май ойидаги Ҳиндистон–Покистон можароси даврида самолёт реал ҳаво жанговар ҳаракатлари билан бевосита боғланди. Хи тойдан олинган самолётлар Ҳиндистоннинг Франциядан сотиб олган “Рафаэл” самолётларига қарши жангда ғолиб бўлишди. Бу Хитой ҳарбий-саноат мажмуаси учун муҳим реклама омили бўлди.

Бироқ бу ерда ҳам эҳтиёткорлик зарур. Муайян тизимнинг жанговар муваффақиятини автоматик равишда фақат самолётнинг техник хусусиятлари билан изоҳлаб бўлмайди. Ўша ҳаво жангида разведка, қўмондонлик, экипажлар тайёргарлиги, радиолокация вазияти, узоқ масофага мўлжалланган қуроллар ва тактика жуда катта аҳамиятга эга. Шунга қарамай, J-10C'нинг реал жанговар қўлланилиши Хитой платформасига қизиқишни кескин оширди.

Ўзбекистон: самолёт янги геосиёсат рамзи сифатида

Энди J-10CE Ўзбекистонда пайдо бўлди. Айнан шу ерда тарих фақат авиация эмас, балки геосиёсий мазмун ҳам касб этади.

Ўзбекистон Мудофаа вазирлиги янги Хитой қирувчи самолётларини расман намойиш этди. Давлат телевидениеси бир неча кун олдин камида олтита машина акс этган кадрларни кўрсатган эди. Харид қилинган самолётларнинг аниқ сони, шартнома қиймати ва етказиб бериладиган қурол-яроғ таркиби расман ошкор этилмаган. 24 та самолёт буюртма қилингани ва шартнома қиймати қарийб 1 миллиард АҚШ долларини ташкил этиши ҳақидаги хабарларни ҳозирча расмий тасдиқланмаган маълумотлар сифатида баҳолаш лозим.

Таъкидлаш керак, J-10CE'нинг оммавий равишда намойиш этилиши шунчаки янги моделдаги самолёт харид қилинганини англатмайди. Бу Ўзбекистон ҳарбий-техник ҳамкорлик географиясини кенгайтиришини кўрсатади. Ўнлаб йиллар давомида Ўзбекистон жанговар авиациясининг асосини совет ва Россия платформалари ташкил этган. Энди эса Хитой компоненти пайдо бўлмоқда. Бироқ Ўзбекистон бирданига «Россиядан воз кечмоқда», дейиш нотўғри бўлади. Аниқроқ айтганда, бу — диверсификация жараёни.

Тошкент фақат битта етказиб берувчига боғлиқ бўлиб қолмаслик ва айни вақтда бошқа технологик мактабга кириш имкониятига эга бўлмоқда. Шунинг учун J-10CE'ни алоҳида битим сифатида эмас, балки кенгроқ модернизация жараёнининг бир қисми сифатида кўриш керак.

Бу Хитой учун нимани англатади?

Пекин учун J-10CE'нинг Ўзбекистонда пайдо бўлиши стратегик аҳамиятга эга. Хитой узоқ вақтдан бери Марказий Осиёнинг кўплаб давлатлари учун энг йирик савдо-иқтисодий ҳамкорлардан бири бўлиб келмоқда. Бироқ иқтисодий таъсир аста-секин ҳарбий-техник ҳамкорликнинг кенгайиши билан ҳамроҳ бўлмоқда.

J-10CE Хитойга янги даражадаги комфортни таъминлайди. Зеро, самолёт — бу учувчиларни тайёрлаш, муҳандисларни ўқитиш, техник хизмат кўрсатиш, эҳтиёт қисмлар етказиб бериш, модернизация, инфратузилма яратиш ва ҳарбий идоралар ўртасидаги ҳамкорликни англатади.

Демак, битта шартнома узоқ муддатли алоқаларнинг бутун тизимини яратиши мумкин. Шунинг учун қирувчи самолётлар экспортини фақат тижорат нуқтаи назаридан кўриб бўлмайди. Замонавий самолёт сотилиши муайян машинага эмас, балки ишлаб чиқарувчининг бутун технологик экотизимига боғлиқликни ҳам юзага келтиради. Хитой аста-секин ана шундай экотизимни барпо этмоқда.

Маълумот учун, Марказиц Осиёдаги яна бир локомотив давлат - Қозоғистон ҳам МиГ-31 қирувчи самолётларига эга, бироқ уларни келажакда қандай самолётлар билан алмаштириш масаласи ҳозирча очиқ қолмоқда. 2026 йил август ойи охирида Қозоғистонга яқин икки йил ичида Россиянинг Су-57Е қирувчи самолётлари етказиб берилиши мумкинлиги ҳақида хабарлар пайдо бўлди, аммо ҳозирча ушбу келишув расман тасдиқлангани йўқ. Модернизациянинг эҳтимолий вариантлари қаторида аввалроқ Хитойнинг J-35 самолёти ҳам тилга олинган.

Бироқ Хитой йўналиши Қозоғистоннинг ҳарбий-транспорт авиациясида аллақачон сезиларли ўрин эгаллаган: мамлакат Y-8F-200WA самолётларини қабул қилмоқда, Y-9E етказиб бериш масаласи ҳам очиқ манбаларда муҳокама қилинмоқда. Ҳатто Хитойнинг K-8W ўқув-жанговар самолётларини харид қилиши мумкинлиги ҳақида тасдиқланмаган маълумотлар мавжуд. Лекин ҳозирча J-35 самолётини МиГ-31нинг энг эҳтимолий ўрнини босувчиси сифатида кўрсатиб бўлмайди.

Бу Россия учун нимани англатади?

Россия учун вазият мураккаброқ. Ўзбекистонда Хитойнинг J-10CE самолётлари пайдо бўлиши Россия техникасининг Марказий Осиёдан автоматик равишда сиқиб чиқарилишини англатмайди. Минтақадаги совет мероси улкан, Россиянинг авиация соҳасидаги тайёргарлик ва эксплуатация мактаби ҳамон муҳим роль ўйнайди.

Бироқ стратегик тенденция аниқ. Яқин вақтларгача Россия техникаси постсовет давлатлари учун деярли табиий танлов эди. Энди минтақа давлатларида муқобил вариантлар кўпаймоқда.

Хитой нафақат қурол-яроғ, балки молиявий, ишлаб чиқариш ва сиёсий ҳамкорлик воситаларини ҳам таклиф қилмоқда. Шунинг учун Москва бир зумда бозордан айрилиш эмас, балки унинг тузилмаси аста-секин ўзгараётгани билан тўқнаш келмоқда.

Ўзбекистон Хитой таъсири остига тушадими?

J-10CE'нинг Ўзбекистонда пайдо бўлиши самолётларнинг нархи ва учиш-техник хусусиятларидан анча кенгроқ масалани кун тартибига олиб чиқади: Хитой билан ҳарбий-техник ҳамкорлик стратегик қарамликнинг янги шаклига айланиб қолмайдими?

Ҳозирча бунга бир маъноли жавоб бериш қийин. Аммо эҳтимолий хавфлар аниқ. Давлат бир неча ўнлаб замонавий хорижий жанговор самолётларни харид қилганда, у фақат машиналарнинг ўзини сотиб олмайди. Амалда у ишлаб чиқарувчи мамлакатнинг бутун технологик тизимига уланади. J-10CE ҳолатида бу учувчиларни тайёрлаш, техник ходимларни ўқитиш, эҳтиёт қисмлар етказиб бериш, диагностика ускуналари, қурол-яроғ, дастурий таъминот, таъмирлаш, модернизация ва кейинги техник хизмат кўрсатишни англатади.

Шунинг учун асосий савол “Хитой самолётни масофадан ўчириб қўя оладими?” эмас, балки “Ўзбекистон қанча вақт давомида Хитой ёрдамисиз уни мустақил равишда эксплуатация қила олади?” деган саволдир.

«Ўчириш тугмаси» ҳақидаги афсона

Замонавий экспорт қурол-яроғлари атрофида ишлаб чиқарувчи мамлакат истаган пайтда техникани ишдан чиқариш имконини берувчи масофавий механизм мавжудлиги ҳақида турли тахминлар мунтазам пайдо бўлади.

J-10CE'га нисбатан бундай даъволар ҳозирча ишончли очиқ манбаларда тасдиқланмаган. Пекин барча экспорт самолётларини бир вақтнинг ўзида ишдан чиқара оладиган универсал масофавий «тугма»га эга, деган хулосага имкон берувчи ишончли маълумотлар мавжуд эмас.

Бироқ бундай механизм мавжудлиги исботланмагани қарамлик йўқлигини англатмайди. Замонавий қирувчи самолёт — мураккаб рақамли тизим. Унинг эксплуатацион самарадорлиги доимий равишда хизмат кўрсатилиши, текширилиши ва янгиланиши керак бўлган кўплаб компонентларга боғлиқ. Шунинг учун босим ўтказишнинг анча реал сценарийси фантастик «тугмани босиш» эмас, балки зарур ресурсларга кириш имкониятини чеклаш бўлиши мумкин.

Агар етказиб берувчи айрим компонентларни етказиб беришни, техник ёрдамни, янгиланишлар ёки модернизация пакетларини тўхтатса, хорижий операторнинг эксплуатацион имкониятлари вақт ўтиши билан пасайиши мумкин.

Шунинг учун ишлаб чиқарувчига боғлиқликни самолётни «ўчириш» имконияти билан эмас, балки харидорнинг қурол-яроғнинг бутун ҳаёт циклини мустақил равишда таъминлай олиш қобилияти билан ўлчаш керак.

Учувчи ҳам технологик қарамликнинг бир қисми

Яна бир алоҳида масала — учувчиларни тайёрлаш. Хабарларга кўра, Хитой–Ўзбекистон дастури персонални Хитойда ўқитишни ҳам назарда тутади. Бир қарашда бу одатий амалиёт. Мураккаб техниканинг янги турини харид қилган ҳар қандай давлат экипажларни қайта тайёрлаши керак.

Бироқ бу ерда узоқ муддатли муаммо юзага келади. Ўзбекистон ўнлаб йиллар давомида совет ва Россия самолётларидан фойдаланиб келган. J-10CE'га ўтиш эксплуатация маданиятининг бутун тизимини ўзгартиришни англатади: учувчилар ва муҳандис-техник ходимларни тайёрлашдан тортиб, авионикага хизмат кўрсатиш ва янги тизимлардан фойдаланишгача.

Дастлабки босқичда хитойлик инструкторлар ва мутахассислар бу жараённинг муҳим қисмига айланиши табиий. Агар давлат доимий равишда янги учувчилар ва муҳандислар гуруҳларини хорижда ўқитишга юбориши, шунингдек, техник хизмат кўрсатиш учун хорижлик мутахассисларни жалб қилишига тўғри келса, қарамлик институционал тус олади. Бошқача айтганда, давлат самолётга юридик жиҳатдан эгалик қилиши мумкин, аммо уни эксплуатация қилишда тўлиқ технологик мустақилликка эга бўлмаслиги мумкин.

Эҳтиёт қисмлар аҳамияти

Янада сезгир соҳалардан бири — логистика. Жанговор самолёт — бир марта харид қилиб, кейин ишлаб чиқарувчи иштирокисиз ўнлаб йиллар давомида эксплуатация қилиш мумкин бўлган автомобиль эмас. Компонентлар, агрегатлар, диагностика ускуналари, ихтисослашган таъмир, техник ҳужжатлар ва мунтазам хизмат кўрсатиш зарур.

J-10CE самолётларининг катта парки шаклланган тақдирда, Ўзбекистон ўзининг моддий-техник таъминот тизимини яратишига тўғри келади. Захираларнинг бир қисмини мамлакат ичида сақлаш мумкин, аммо айрим компонентлар барибир Хитой саноати билан боғлиқ бўлиб қолади.

Шунинг учун самолётнинг дастлабки нархи чалғитиши мумкин. Эгалик қилишнинг ҳақиқий қиймати фақат харид билан эмас, балки ўнлаб йиллар давомида хизмат кўрсатиш харажатлари билан белгиланади.

Шуниси эътиборга лойиқки, J-10CE'нинг замонавий экспорт дастурлари нафақат самолётларни, балки қурол-яроғ, ўқитиш ва техник қўллаб-қувватлашни ҳам ўз ичига олган комплекс пакетлар сифатида кўриб чиқилмоқда. Таҳлилчилар ҳам хизмат кўрсатиш шартлари, ресурс, модернизация ва ишлаб чиқарувчининг ўнлаб йиллар давомида техник ёрдам кўрсатиш қобилияти хорижий харидорлар учун муҳим масалалар бўлиб қолишини таъкидлайдилар.

Дастурий таъминотга қарамлик

Яна бир кўзга унчалик ташланмайдиган омил — дастурий таъминотдир. Замонавий қирувчи самолёт радар, алоқа воситалари, ахборотни акс эттириш, навигация ва бошқа элементларни ўзаро боғлаб турувчи мураккаб тизимдир.

Бунда экспорт версиясининг муайян имкониятлари ишлаб чиқарувчи мамлакат ҳаво кучлари учун мўлжалланган самолётлар имкониятларидан фарқ қилиши мумкин. Шу сабабли самолётни модернизация қилиш жараёнида харидор маълум даражада ишлаб чиқарувчига боғлиқ бўлади.

Бу Хитой албатта дастурий таъминотдан сиёсий восита сифатида фойдаланади, дегани эмас. Бироқ, ўн ёки ўн беш йилдан кейин J-10CE'ни жиддий модернизация қилиш зарурати туғилса, Ўзбекистон олдида бир нечта танлов пайдо бўлади: Хитой саноати билан ҳамкорликни давом эттириш, ўз компетенцияларини яратиш учун улкан маблағ сарфлаш ёки платформани аста-секин бошқа тизим билан алмаштириш.

Фойдали ҳамкорлик

Бироқ муносабатларни фақат Хитой Ўзбекистон устидан назорат ўрнатадиган ҳолат сифатида тасаввур қилиш хато бўлади.

Пекин учун J-10CE экспорти ҳам муайян мажбуриятларни юзага келтиради. Хитой техникасидан фойдаланувчи хорижий давлатлар қанча кўп бўлса, Хитой етказиб бериш ишончлилигини, ўз маҳсулотининг обрўсини ва сервис тизимининг барқарорлигини сақлашдан шунчалик кўпроқ манфаатдор бўлади. Пекин Ўзбекистоннинг мамнун мижоз бўлиб қолиши ва самолётларни нормал эксплуатация қила олишидан манфаатдор бўлади албатта.

Хулоса

J-10CE'нинг Ўзбекистон осмонида пайдо бўлиши — оддий ҳарбий техника хариди эмас, балки Марказий Осиёдаги технологик ва геосиёсий жараёнларнинг ўзгараётганидан далолатдир. Бир вақтлар Исроилда амалга ошмай қолган Lavi лойиҳаси билан боғлиқ технологик мерос Хитой авиация саноатида янги босқичга кўтарилиб, бугун Ўзбекистонгача етиб келди. Тошкент учун асосий вазифа — янги самолётларни қабул қилиш билан чекланмасдан, уларга хизмат кўрсатиш, кадрлар тайёрлаш ва техник салоҳиятни ривожлантириш орқали технологик мустақилликни таъминлашдир. Агар бу мувозанат сақланса, J-10CE нафақат мудофаа қобилиятини оширади, балки Ўзбекистоннинг ҳарбий-техник диверсификацияси учун ҳам муҳим қадам бўлади.

Абулфайз Сайидасқаров