Арманистонга янги инқилоб таҳдид қиляптими?

Арманистон яна кескин сиёсий қарама-қаршилик марказига айланди. Бироқ бу сафар зиддият нафақат ҳокимият ва парламент мухолифати ўртасида кечмоқда. Унга Арман Апостол черкови ҳам бевосита жалб этилган. Шу билан бирга, Бош вазир Никол Пашиняннинг энг таъсирли сиёсий рақибларидан бири — собиқ президент Роберт Кочарянга нисбатан жиноий таъқиб бошланди.

Шу боис Арманистон янги инқилоб сари бормоқдами ёки мамлакатда ҳокимият ва сиёсий тизимни қайта шакллантириш учун кескин кураш кетмоқдами, деган савол пайдо бўлмоқда.

Черковда нима айб?

Навбатдаги кескинликка Пашиняннинг Барча арманлар Католикоси Гарегин II ҳақидаги баёнотлари сабаб бўлди. Бош вазир Католикос мамлакатнинг турли аҳоли пунктларига делегациялар юбориб, янги инқилоб тайёрлаётганини иддао қилди. Шу билан бирга, Пашинян аввалги сиёсий элита вакилларини жавобгарликка тортиш, қонунга хилоф равишда орттирилган мол-мулкни мусодара қилиш зарурлигини билдирди.

Бу баёнотлар мухолифат сиёсатчиларига қарши жиноий ишлар фонида янгради. Шу йил 25 август куни Арманистон ҳукумати Роберт Кочарянни ҳибсга олди ва уни хизмат ваколатларини суиистеъмол қилиш, пора олиш ҳамда пулларни легаллаштиришда айблади. Тергов маълумотларига кўра, Кочарян президентлик қилган даврда давлат мулки унга ва у билан боғлиқ шахсларга имтиёзли шартларда берилган. Кочарян ва унинг тарафдорлари эса аввал ҳам коррупцияга оид айбловларни рад этиб, таъқибларни сиёсий мотивлар билан боғлаган.

Демак, «янги инқилоб» ҳақидаги миш-мишлар “осмондан тушгани” йўқ. Бу масала Арманистон жамиятидаги етилиб келаётган, аммо ҳозирча бостириб турилган зиддиятнинг бир қисми ҳисобланади.

2018 йилги инқилоб сиёсий кун тартибига қайтмоқда

Никол Пашиняннинг ўзи 2018 йилда оммавий норозилик намойишлари натижасида ҳокимиятга келган. «Бахмал инқилоби» деб ном олган бу ҳаракат Серж Саргсяннинг президентликдан бош вазирликка ўтиб, мамлакат сиёсий назоратини сақлаб қолишга уринишига қарши қаратилган эди. Натижада Саргсян истеъфога чиқди, Пашинян эса бош вазир бўлди.

Бугунги вазиятнинг энг муҳим жиҳати шундаки, Пашинян энди инқилобий баррикаданинг бошқа томонида турибди. 2018 йилда у мавжуд сиёсий тизимга қарши намойишчилар етакчиси эди. Бугун эса айнан у давлат тизимини бошқармоқда ва ҳокимиятни кўча босими ёки бошқа усуллар орқали ўзгартиришга уринишлардан огоҳлантирмоқда.

Бу ҳолат сиёсий парадоксни юзага келтиради. Омманинг сафарбарлиги туфайли ҳокимиятга келган инқилобий раҳбар энди ўз ҳокимиятини оммавий сафарбарликдан ҳимоя қилишга мажбур. Шу билан бирга, ҳукумат ва черков ўртасидаги зиддият ҳам кеча пайдо бўлган эмас. Пашинян ҳокимиятга келганидан кейин Арманистон ҳукумати ва Арманистон Апостол черкови ўртасидаги муносабатлар босқичма-босқич ёмонлашди. 2018 йилги инқилобдан кейинёқ Гарегин II истеъфосини талаб қилган ҳаракатлар пайдо бўлди. 2020 йилги урушдаги мағлубиятдан кейин эса черков Пашиняннинг истеъфосини талаб қилган кучларни қўллаб-қувватлади.

Шунинг учун бугунги зиддиятни бош вазир ва Католикос ўртасидаги шахсий можаро сифатида баҳолаш етарли эмас. Бу бир неча йилдан бери давом этаётган сиёсий қарама-қаршиликнинг янги босқичидир.

Нега черков сиёсий омилга айланди?

Арманистон Апостол черкови мамлакат миллий ўзлигида алоҳида ўрин тутади. Шу сабабли давлат ва черков раҳбарияти ўртасидаги зиддият оддий сиёсий баҳсдан анча жиддий оқибатларга эга.

Ҳукумат черковда ислоҳотлар зарурлигини ва айрим руҳонийлар сиёсатга аралашаётганини таъкидламоқда. Пашиняннинг рақиблари эса ҳокимият черков тузилмасини сиёсий назоратга бўйсундиришга ҳаракат қилмоқда, деб ҳисоблайди.

2025 йилда қарама-қаршилик очиқ тўқнашув даражасига етди. Арманистон ҳукумати архиепископ Баграт Галстанян ва бошқа шахсларни ҳокимиятни эгаллаш мақсадида фитна тайёрлашда айблаб, ҳибсга олди. Тергов томони зўравон ҳаракатларга тайёргарлик бўлганини билдирди.

Эчмиадзин атрофидаги воқеалар айниқса муҳим бўлди. 2025 йил июнида хавфсизлик кучлари черков маркази ҳудудида архиепископ Микаел Аджапахянни ҳибсга олишга уринди. Бироқ руҳонийлар ва зиёратчилар қаршилик кўрсатди. Бу можаро оддий сиёсий баҳс чегарасидан аллақачон чиққанини кўрсатди.

Бугун янги инқилоб учун шароит борми?

Ҳозирча инқилоб муқаррар, деб айтишга асос йўқ. Бунга қарши ишлаётган асосий омил — 2026 йил 7 июнда бўлиб ўтган парламент сайловларининг натижаларидир. Пашиняннинг «Фуқаролик келишуви» партияси 49,75 фоиз овоз олиб, парламентда кўпчиликни сақлаб қолди. Иккинчи ўринни «Кучли Арманистон» альянси 23,27 фоиз билан, учинчи ўринни Роберт Кочарян бошчилигидаги «Арманистон» альянси 9,92 фоиз билан эгаллади. Сайловчилар фаоллиги қарийб 58,9 фоизни ташкил қилди.

Бу жуда муҳим факт. Агар ҳокимият сайловларда мағлуб бўлганида, оммавий норозиликлар тезда ҳукуматни алмаштириш ҳаракатига айланиши мумкин эди. Аммо Пашинян сайлов орқали янги сиёсий мандат олди.

Шу билан бирга, сайловлар зиддиятларни бартараф этмади. Халқаро кузатувчилар сайловчиларга ҳақиқий сиёсий танлов берилганини қайд этган бўлса-да, сиёсий кампания кескин қарама-қарши руҳда ўтгани, иштирокчилар учун имкониятлар тенг бўлмагани ва мухолифат вакилларига нисбатан кўплаб жиноий ишлар қўзғатилганини таъкидлади. Демак, муаммо сайловларнинг умуман мавжуд эмаслигида эмас, балки сиёсий рақобат сифати ва жамиятдаги ишонч даражасида.

Кочаряннинг ҳибсга олиниши вазиятни ўзгартиради

Бугунги инқирознинг энг жиддий омили — Роберт Кочаряннинг ҳибсга олинишидир. Кочарян оддий мухолифатчи эмас. У 1998–2008 йилларда Арманистон президенти бўлган ва мамлакатдаги аввалги сиёсий элитанинг энг машҳур вакилларидан бири ҳисобланади. У бошчилигидаги блок 2026 йилги сайловларда қарийб 10 фоиз овоз олди ва парламентга кирди. Шунинг учун унинг жиноий таъқиб қилиниши ҳокимият тарафдорлари томонидан коррупцияга қарши кураш сифатида, рақиблари томонидан эса энг хавфли сиёсий рақиблардан бирини майдондан чиқаришга уриниш сифатида баҳоланмоқда.

Асосий хавф ҳам шунда. Айбловлар юридик жиҳатдан асосли бўлиб, суд жараёни қонун доирасида ўтказилган тақдирда ҳам, сиёсий муҳит бу ишни бутунлай бошқача талқин қилиши мумкин. Пашинян тарафдорлари учун бу «эски тизим» ниҳоят жавобгарликка тортилаётганининг далили бўлади. Мухолифат учун эса бу ҳукумат сайловларда ғалаба қозонганидан кейин сиёсий рақибларни йўқ қилишга киришганининг белгиси бўлиши мумкин. Бундай қарама-қарши талқинлар жамиятни янада қутблаштириши ва норозиликларни кучайтириши мумкин.

Нега Пашинян «янги инқилоб» ҳақида гапирмоқда?

Бош вазирнинг баёнотларини сиёсий сигнал сифатида ҳам кўриш керак. Пашиняннинг позициясига кўра, ҳукумат нотўғри ишлаяпти, деб ҳисоблаганлар ўз талабларини халққа билдириши ва унинг қўллаб-қувватловини олиши керак. Ҳокимиятни кўча ёки куч ишлатиш орқали ўзгартиришга уриниш эса бошқа масала.

Бош вазирнинг халқ қарорини қабул қилишга тайёрлигини билдириши икки вазифани бажаради. Бир томондан, у ҳокимиятнинг сайловдаги легитимлигига ишончини намойиш қилади. Иккинчи томондан, эҳтимолий намойишларни аввалдан «эски элиталар реванши» сифатида талқин қилиш учун сиёсий чеклов яратади.

Пашинян Кочарян, Саргсян ва Царукянни аввалги ҳокимият тизими ва катта капитал билан боғлайди. Бу 2018 йилдаги сиёсий мантиқнинг давомидир: «янги Арманистон» — «эски Арманистон»га қарши. Бироқ муҳим савол қолади: бундай сиёсий формула қанча вақт самарали бўлиши мумкин?

Геосиёсий омил

Арманистондаги ички сиёсий инқирозни ташқи сиёсий бурилишдан ажратиб бўлмайди. Пашинян Европа Иттифоқи билан муносабатларни чуқурлаштиришга ҳаракат қилмоқда. Шу билан бирга, Россия билан иқтисодий алоқаларни ҳам сақлаб қолишга интилади. 2026 йилги сайловлар айнан шу ташқи сиёсий курс учун муҳим синов сифатида баҳоланди. Европа Иттифоқи сайлов натижаларини олқишлаб, Арманистоннинг демократия, тинчлик ва Европа билан яқин ҳамкорликка интилишини таъкидлади.

Айни пайтда Россия билан яқинроқ муносабатларни қўллаб-қувватловчи кучлар ҳам парламентга кирди. Иккита асосий мухолифат блоки биргаликда сезиларли овоз олди. Шу боис Арманистондаги сиёсий кураш фақат Пашинян, Кочарян ёки Гарегин II ҳақида эмас. У мамлакатнинг стратегик йўналиши ҳақидаги баҳсга ҳам айланмоқда.

Бир томон Арманистонни Европа тузилмалари билан янада яқинлаштиришни хоҳлайди. Бошқа томон эса Россия билан анъанавий алоқалардан жуда тез узоқлашиш хавфсизлик учун таҳдид, деб ҳисоблайди. Бу курашда черков ҳам ҳукумат сиёсатидан норозиликнинг рамзий марказига айланяпти.

«Қайтар инқилоб» эҳтимоли борми?

Энг эҳтимолий сценарий — тўлиқ инқилоб эмас, балки узоқ давом этадиган сиёсий беқарорликдир. Инқилоб учун жамиятнинг кенг қатламларини кўчага чиқара оладиган катта коалиция ва давлат тизими ичида жиддий парокандалик зарур. Ҳозирча бундай шароитлар тўлиқ шакллангани йўқ.

Пашинян ҳукумат ва парламент устидан назоратга эга. Унинг партияси сўнгги сайловларда қарийб ярим овоз олди. Мухолифат парламентда бор, аммо у бўлинган. Черковнинг жамиятдаги нуфузи юқори, лекин унинг тўлиқ сиёсий ташкилотга айланиши кафолатланган эмас. Демак, зиддият мавжуд, аммо норозиликни ҳокимият алмашинуви учун ягона оммавий ҳаракатга айлантира оладиган марказ ҳозирча йўқ.

Бироқ бу хавф йўқ дегани эмас. Агар мухолифатга қарши жиноий ишлар кучайса, ҳукумат ва черков ўртасидаги зиддият чуқурлашса, Озарбайжон билан тинчлик жараёнига нисбатан норозилик ортса ва ижтимоий-иқтисодий муаммолар кучайса, жамиятдаги протест энергияси тез ўсиши мумкин.

Учта эҳтимолий сценарий

Биринчи сценарий — бошқариладиган барқарорлашув. Ҳокимият терговларни давом эттиради, аммо суд жараёнларини қонун доирасида олиб боришга ҳаракат қилади. Ҳукумат ва черков минимал ҳамкорлик механизмини топади, мухолифат эса парламент курашига эътибор қаратади.

Иккинчи сценарий — босқичма-босқич кескинлашув. Мухолифат вакилларига нисбатан янги ҳибслар ва жиноий ишлар норозиликларни кучайтиради. Черков жамиятни сафарбар қилиш марказларидан бирига айланиши мумкин. Бундай ҳолда кўча яна асосий сиёсий воситага айланади.

Учинчи сценарий — тизимли инқироз. Агар сиёсий қарама-қаршиликка Озарбайжон билан муносабатлардаги жиддий муаммолар, ижтимоий-иқтисодий вазиятнинг ёмонлашуви ёки давлат институтлари ичидаги парокандалик қўшилса, мамлакат кенг кўламли ҳокимият инқирозига дуч келиши мумкин.

Охирги сценарий энг хавфли, аммо бугун уни муқаррар деб бўлмайди.

Якуний хулоса

Арманистонни бугун тўлиқ сиёсий барқарор давлат деб баҳолаш қийин. Бироқ янги инқилоб муқаррар, деган хулоса учун ҳам асос йўқ.

Ҳозирги вазиятнинг парадокси шундаки, 2018 йилги инқилоб орқали ҳокимиятга келган сиёсатчи бугун ўз ҳокимиятига қарши янги инқилоб бўлиши мумкинлигидан огоҳлантирмоқда. Шу билан бирга, Пашинян янги сайлов мандатига, парламентдаги кўпчиликка ва давлат институтларига эга.

Унинг учун асосий хавф мухолифатнинг ўзи эмас, балки сиёсий қарама-қаршиликнинг бир вақтнинг ўзида бир неча йўналишда кучайишидир: ҳокимият ва эски элиталар ўртасидаги кураш, ҳукумат ва черков ўртасидаги зиддият, Пашинян ва Кочарян ўртасидаги қарама-қаршилик ҳамда Арманистоннинг геосиёсий танлови ҳақидаги баҳс.

Агар жиноий ишлар жамият томонидан мустақил адолат сифатида қабул қилинса, улар ҳокимият позициясини мустаҳкамлаши мумкин. Агар эса аҳолининг катта қисми бу ишларни сиёсий рақибларни йўқ қилиш воситаси деб қабул қилса, натижа аксинча бўлади.

Шунинг учун Арманистоннинг яқин келажаги фақат парламент ёки кўча кимнинг назоратида бўлишига эмас, балки давлат институтларига ишончни сақлаш қобилиятига боғлиқ бўлади. Мухолифатнинг ҳам сиёсий рақобат доирасида ҳаракат қилиши муҳим.

Бугун Арманистонга янги инқилобдан кўра узоқ давом этадиган сиёсий қарама-қаршиликнинг янги босқичи кўпроқ таҳдид солмоқда. Ҳокимият, мухолифат ва черков ўртасидаги зиддият институционал сиёсий жараён доирасида қоладими ёки оммавий намойишларга айланадими — мамлакатнинг кейинги сиёсий йўналишини айнан шу қарор белгилайди.

Абулфайз Сайидасқаров