Ўзбекистонга баллистик ракеталар нима учун керак ва нега айнан Сербия?

2026 йил 8 сентябрь куни Белградда бўлиб ўтган Ўзбекистон–Сербия бизнес форумида Сербия президенти Александр Вучич мамлакат тахминан бир йил ичида узоқ масофали баллистик ракеталар ишлаб чиқаришни бошлашини ва бу йўналишда Ўзбекистон билан ҳамкорлик қилишга тайёрлигини билдирди.

Вучичнинг баёноти ҳарбий нуқтаи назардан ҳам, геосиёсий жиҳатдан ҳам диққатга сазовор. Чунки гап оддий қурол ёки ҳарбий техника ҳақида эмас, балки замонавий урушларда стратегик аҳамият касб этаётган узоқ масофали зарба воситалари ҳақида кетмоқда.

Бироқ аввало муҳим бир жиҳатни таъкидлаш зарур: Сербиянинг таклифи Ўзбекистон баллистик ракеталар сотиб олиш ёки уларни биргаликда ишлаб чиқариш ҳақида қарор қабул қилди, дегани эмас. Очиқ расмий маълумотларда ҳозирча бундай аниқ шартнома ёки ракета лойиҳаси эълон қилинмаган. Демак, масалани эҳтимолий стратегик сценарийлар нуқтаи назаридан таҳлил қилиш лозим.

Баллистик ракета нима ва нега у замонавий урушларда муҳим?

Баллистик ракета — асосий ҳаракат босқичида ракета двигатели ёрдамида катта тезликка эришиб, кейин траекториянинг катта қисмини инерция таъсирида, баллистик траекторияда эркин босиб ўтадиган узоқ масофали зарба воситасидир. Бу худди самолетни моторни қўшиб тепага чиқиб олиб, кейин моторни ўчириб қўйиб пастга шўнғишга ўхшайди. Бундай ракетанинг асосий хусусиятлари — юқори тезлик, катта масофа ва мақсадга қисқа вақт ичида етиб бориш имкониятидир. Қанотли ракеталардан фарқи – юқори тезлик ва баландликка эриша олади. Ҳамда узоқроққа уча олади. Бироқ қанотли ракеталар нисбатан пастроқ учгани учун ердаги радарлар томонидан аниқланиши қийин бўлади.

Бундай ракеталарнинг ҳарбий аҳамияти Украинадаги уруш мисолида айниқса яққол кўринмоқда. Россия Украинага қарши ракета ва дронлардан иборат аралаш зарба кампанияларидан фойдаланмоқда. Баллистик ракеталар бундай ҳужумларда алоҳида аҳамиятга эга, чунки улар жуда юқори тезликда ҳаракат қилади ва ҳаво мудофааси учун мураккаб нишон ҳисобланади.

Украина ҳам ўз навбатида узоқ масофали зарба воситаларини ривожлантиришга ҳаракат қиляпти. Бунинг сабаби оддий: замонавий урушда фронт чизиғининг ўзи етарли нишон эмас. Қўшинларнинг ортидаги штаблар, логистика марказлари, аэродромлар, ёқилғи омборлари, ҳарбий саноат корхоналари ва бошқа муҳим объектлар ҳам урушнинг бир қисмига айланади.

Шу маънода, Украина уруши бир муҳим тенденцияни намойиш этди: узоқ масофадан зарба бериш қобилияти замонавий ҳарбий стратегиянинг мустақил омилига айланмоқда.

Бироқ ракетага эга бўлишнинг ўзи ҳарбий устунликни таъминламайди. Самарали ракета тизими учун юқори аниқликдаги навигация, разведка, нишонни аниқлаш, бошқарув тизимлари, махсус материаллар, двигателсозлик, синов полигонлари ва малакали муҳандислар зарур.

Шунинг учун ракета — фақат пуск қурилмасига ўрнатилган маҳсулот эмас. У юқори технологияли бутун ҳарбий-саноат экотизимининг якуний натижаси ҳисобланади. Бу нуқта Ўзбекистон учун алоҳида аҳамиятга эга. Агар Тошкент Сербия таклифини ўрганса, масала фақат тайёр ракета харид қилишда эмас, балки ракетасозликка хизмат қиладиган технологик компетенцияларни шакллантиришда бўлиши мумкин.

Ўзбекистонга бундай қурол нима учун керак бўлиши мумкин?

Бу саволга аниқ жавоб бериш ҳозирча қийин. Чунки Ўзбекистон ҳукумати баллистик ракеталарга эҳтиёж борлигини расман эълон қилган эмас.

Ўзбекистоннинг мудофаа доктринаси мудофаа хусусиятига эга бўлиб, мамлакат ташқи сиёсатда ҳарбий блокларга қўшилмаслик ва тинчликсеварлик тамойилларини таъкидлаб келади. Шундай экан, ракеталарга эҳтимолий қизиқишни автоматик равишда ҳужумкор ҳарбий стратегия билан боғлаш нотўғри бўлади.

Замонавий қуролли кучларда узоқ масофали зарба воситалари бир нечта вазифани бажариши мумкин. Улар эҳтимолий агрессияни тийиб туриш, мамлакатнинг стратегик объектларини ҳимоя қилиш концепциясини кучайтириш ва ташқи ҳарбий босимга жавоб бериш имкониятларини кенгайтириш воситаси сифатида кўрилиши мумкин.

Бундан ташқари, масаланинг саноат жиҳати бор. Ракетасозликнинг ривожланиши материалшунослик, электроника, микроэлектроника, двигателсозлик, автоматик бошқарув, сунъий интеллект, телеметрия ва юқори аниқликдаги ишлаб чиқариш технологияларига талабни оширади. Шу нуқтаи назардан қараганда, ракета лойиҳаси мудофаа соҳасидан ташқарида ҳам саноат модернизацияси учун катализатор бўлиши мумкин.

Бироқ бундай дастурнинг нархи ҳам жуда юқори. Ракета технологиясига инвестиция киритиш катта маблағ, илмий база, кадрлар ва узоқ муддатли стратегияни талаб қилади. Шунинг учун Ўзбекистон учун асосий савол «ракетага эга бўлиш керакми?» эмас, балки «бундай технологияга сарфланадиган ресурс мамлакат хавфсизлиги ва саноат ривожи учун ўзини оқлайдими?» деган савол бўлади.

Нега айнан Сербия?

Сербиянинг бу масалада Ўзбекистон учун қизиқарли шерикка айланишининг бир нечта сабаби бор.

Биринчидан, Сербияда Югославия давридан қолган кучли ҳарбий-саноат база мавжуд. Мамлакатда артиллерия, ўқ-дори, бронетехника, ракеталар, двигателлар, учувчисиз аппаратлар ва бошқа ҳарбий маҳсулотлар ишлаб чиқарадиган корхоналар фаолият юритади.

Сербия мудофаа саноатини экспортга йўналтиришни ҳам фаол кучайтирмоқда. Очиқ маълумотларга кўра, унинг қурол-яроғ экспорти 2020 йилдаги 384 миллион доллардан 2023 йилда 1,6 миллиард долларгача ўсган. Яъни, уч йил ичида экспорт қиймати тўрт баробардан зиёд ошган. 2024 йилда Сербия ҳукумати ҳам қурол-яроғ ва ҳарбий техника экспорти давлатга сезиларли даромад келтиришини алоҳида таъкидлаган.

Reuters агентлиги 2025 йил май ойида Сербия мудофаа саноатида бевосита 24 мингга яқин киши меҳнат қилиши ҳақида хабар берди. Президент Александр Вучич қурол-яроғ экспортининг аҳамияти ҳақида гапирар экан, мудофаа саноати корхоналари фаолиятини сақлаб қолиш ва уларда ишлаб чиқариш узлуксиз давом этиши зарурлигини таъкидлади. Демак, Белград учун мудофаа саноати нафақат миллий хавфсизлик, балки иқтисодий сиёсат воситасига ҳам айланмоқда.

Иккинчидан, Сербия тайёр маҳсулот сотиш билан чекланиб қолмасдан, технологик ҳамкорлик ва ишлаб чиқариш кооперацияси имкониятларини ҳам таклиф қилиши мумкин. Бу Ўзбекистон учун муҳим. Чунки Тошкент сўнгги йилларда оддий импортдан кўра маҳаллий ишлаб чиқариш, технология трансфери ва қўшма корхоналарга катта эътибор бермоқда.

Учинчидан, Сербиянинг геосиёсий позицияси ўзига хос. У Россия билан тарихий ва сиёсий алоқаларини сақлаб қолган, Хитой билан яқин иқтисодий ҳамкорлик қилади ва бир вақтнинг ўзида Европа Иттифоқи билан интеграция жараёнини давом эттирмоқда. Бу Ўзбекистоннинг кўп векторли ташқи сиёсатига маълум даражада мос келади.

Сербия Россиянинг яқин иттифоқчисими?

Бу саволга «ҳа» ёки «йўқ» деган жавоб бериш етарли эмас. Сербия Россия билан яқин муносабатларга эга. Белград Москвага қарши Ғарб санкцияларига тўлиқ қўшилмаган, Россия билан энергетика ва сиёсий алоқаларни сақлаб келмоқда.

Бироқ Сербияни Россиянинг ҳарбий иттифоқчиси деб аташ ҳам ҳаддан ташқари соддалаштириш бўлади. Белград бир вақтнинг ўзида Европа Иттифоқи билан музокаралар олиб бормоқда, Хитой билан стратегик иқтисодий муносабатларни ривожлантирмоқда ва Ғарб давлатлари билан ҳам яқин алоқаларга эга. Шунинг учун Сербия ташқи сиёсатини кўп векторли прагматизм сифатида баҳолаш тўғрироқ. Бу ҳолат ракеталар масаласида ҳам муҳим.

Россия серб ракеталарига қизиқиши мумкинми?

Назарий жиҳатдан Россиянинг серб мудофаа саноатига қизиқиши мумкинлигини инкор этиб бўлмайди. Москва Сербия билан сиёсий ва иқтисодий алоқаларни сақлашдан манфаатдор.

Бундан ташқари, Украинадаги уруш ракеталар, дронлар ва бошқа узоқ масофали зарба воситаларининг стратегик аҳамиятини кескин оширди.

Аммо бу ерда жуда муҳим чегара бор. Ҳозирча Россия Сербия орқали Ўзбекистон билан боғлиқ эҳтимолий ракета лойиҳасидан санкцияларни айланиб ўтиш ёки ракета олиш учун фойдаланмоқчи экани ҳақида очиқ тасдиқланган далил мавжуд эмас. Бундай тахминни факт сифатида тақдим этиш нотўғри бўларди.

Ракета технологиялари халқаро экспорт назоратининг энг сезгир соҳаларидан бири ҳисобланади. Хусусан, Ракета технологияларини назорат қилиш режими — MTCR — 300 километр ва ундан юқори масофага 500 килограмм ва ундан ортиқ юк олиб бориш имкониятига эга тизимлар ва тегишли технологиялар экспортига нисбатан қаттиқ чекловлар белгилайди. Шу сабабли бундай технологияларни учинчи давлат орқали яширин равишда олишга уриниш катта сиёсий ва санкцион хавфларни келтириб чиқарган бўлар эди.

Бундан ташқари, Сербия ва Ўзбекистоннинг бундай схемада иштирок этиши ҳар икки давлатнинг халқаро муносабатларига жиддий зарар етказиши мумкин. Шунинг учун ҳозирча энг асосли хулоса шу: Россия омили таҳлилдан чиқариб ташланмаслиги керак, аммо Россия ракеталарни Сербия ёки Ўзбекистон орқали олиш режаси, яъни санкцияларни айланиб ўтиш фитнаси мавжудлиги ҳақида далиллар йўқ.

Бу Россия учун қандай фойда бериши мумкин?

Бу ерда тўғридан-тўғри қурол олишдан кўра билвосита геосиёсий манфаат ҳақида гапириш мумкин. Агар Сербия мустақил ракета технологиясини ривожлантирса, унинг мудофаа саноати кучаяди. Россия эса Сербия билан яқин сиёсий алоқаларни сақлаб қолган ҳолда, Балқондаги ўз таъсирини мустаҳкамлаш имкониятига эга бўлади.

Бироқ бу Сербия Россия назорати остидаги ҳарбий саноат субъектига айланади, дегани эмас. Аксинча, Белград ўзининг технологик мустақиллигини оширишга интилаётганини кўрсатмоқда. Шунинг учун Москва учун эҳтимолий фойда ракета сотиб олишдан кўра кенгроқ геосиёсий таъсир масаласида бўлиши мумкин.

Ўзбекистон учун асосий хавф нимада?

Тошкент Сербия билан ҳар қандай ҳарбий-технологик ҳамкорликни кўриб чиқса, учта асосий омилга эътибор беришига тўғри келади.

Биринчи омил — халқаро ҳуқуқ ва экспорт назорати. Ракета технологиялари оддий қурол-яроғдан фарқли равишда қаттиқ халқаро назорат қилинади.

Иккинчи омил — геосиёсий реакция. Ўзбекистоннинг ракетасозлик соҳасидаги ҳар қандай йирик дастури Россия, Хитой, АҚШ, Европа давлатлари ва Марказий Осиё мамлакатларининг диққатини тортади.

Учинчи омил — иқтисодий самарадорлик. Ракета дастури улкан ресурсларни талаб қилади. Агар унинг аниқ ҳарбий вазифаси ва узоқ муддатли саноат стратегияси бўлмаса, иқтисодий самарадорлиги савол остида қолиши мумкин.

Марказий Осиёда янги қуролланиш пойгаси бошланадими?

Ҳозирча бундай хулоса қилишга эрта. Ўзбекистоннинг ҳарбий салоҳияти ошиши қўшни давлатлар томонидан албатта кузатилади. Бироқ битта баёнотнинг ўзи Марказий Осиёда ракета қуролланиш пойгаси бошланганини англатмайди. Бунинг учун аниқ ишлаб чиқариш дастури, молиялаштириш, синовлар ва қуролларнинг реал қабул қилиниши каби босқичлар амалга ошиши керак.

Агар Тошкент келажакда узоқ масофали ракета дастурини амалга оширса, минтақадаги ҳарбий мувозанат ҳақидаги муҳокамалар кучайиши мумкин. Аммо бу жараён қандай йўналишда кечиши Ўзбекистоннинг дастурни қандай тушунтиришига ҳам боғлиқ бўлади.

Агар лойиҳа мудофаа саноатини модернизация қилиш, технологик мустақиллик ва тийиб туриш салоҳияти билан асосланса, унинг мазмуни бир хил бўлади. Агар у кенг кўламли зарба бериш қобилиятини шакллантиришга қаратилса, халқаро реакция ҳам кескинроқ бўлиши мумкин.

Энг эҳтимолий сценарий

Ҳозирги маълумотларга асосланганда, энг эҳтимолий вариант — Ўзбекистоннинг дарҳол тайёр баллистик ракеталар харид қилиши эмас. Аввал техник имкониятлар ўрганилиши, кейин саноат кооперацияси муҳокама қилиниши, шундан сўнг аниқ лойиҳа бўйича қарор қабул қилиниши мумкин.

Бу жараён уч йўналишда ривожланиши эҳтимолдан холи эмас.

Биринчи сценарий — технологик ҳамкорлик. Ўзбекистон Сербиянинг тажрибасини ўрганади, мутахассислар тайёрлайди ва ракета технологияларининг айрим таркибий қисмлари бўйича ҳамкорлик қилади.

Иккинчи сценарий — саноат кооперацияси. Томонлар биргаликда айрим ракета тизимлари ёки уларнинг компонентларини ишлаб чиқаришни йўлга қўяди.

Учинчи сценарий — тўлиқ стратегик ракета дастури. Ўзбекистон узоқ масофали баллистик ракета тизимини яратишга киришади. Мазкур сценарий энг катта сиёсий ва халқаро оқибатларга эга бўлади. Шу сабабли унинг амалга ошиши ҳозирча энг кам аниқликка эга вариантдир.

Хулоса: гап фақат ракета ҳақида эмас

Сербия президентининг 8 сентябрдаги баёнотини фақат «Ўзбекистон баллистик ракета олади» деган сарлавҳа билан талқин қилиш масаланинг ҳақиқий мазмунини торайтириб қўяди. Бу воқеанинг ортида кенгроқ жараён кўриниб турибди.

Сербия ўзининг мудофаа саноатини ташқи бозорлар, технология трансфери ва халқаро саноат кооперацияси орқали ривожлантиришга ҳаракат қилмоқда. Ўзбекистон эса ташқи сиёсатда кўп векторли ёндашувни сақлаган ҳолда, янги технологик ва саноат шерикларини изламоқда. Шу нуқтаи назардан Сербия Тошкент учун қизиқарли ҳамкор бўлиши мумкин.

Бироқ баллистик ракеталар масаласи оддий иқтисодий лойиҳа эмас. У халқаро экспорт назорати, минтақавий хавфсизлик, Россия ва Ғарб ўртасидаги қарама-қаршилик, Хитойнинг Марказий Осиёдаги манфаатлари ва Ўзбекистоннинг ташқи сиёсий мувозанати билан бевосита боғлиқ.

Агар Белграднинг сентябрь ойидаги таклифи амалий лойиҳага айланса, бу Ўзбекистон мудофаа саноати тарихида муҳим бурилиш бўлиши мумкин. Бироқ музокаралар фақат таклиф даражасида қолса, бу воқеа кўпроқ Сербиянинг ўз ҳарбий саноатини янги бозорларга олиб чиқиш стратегиясининг бир қисми бўлиб қолади.

Ҳозирча энг эҳтиёткор ва асосли хулоса шу: Ўзбекистон баллистик ракета дастурини бошлагани ҳақида тасдиқланган маълумот йўқ. Аммо Сербиянинг таклифи Тошкент олдига янги стратегик танловни— тайёр қурол харид қилишдан кўра юқори технологияли мудофаа саноатида чуқур ҳамкорлик қилиш масаласини қўймоқда.

Абулфайз Сайидасқаров