Халқаро жиноят суди инқирози: Исроил ёки Россиянинг кўринмас қўли борми?

Халқаро жиноят суди инқирозга юз тутмоқда. Вашингтон Гаагадаги Халқаро жиноят судига (ХЖС) қарши янги кампания бошлаб, давлатларни Рим статутидан чиқишга чақирди. Давлат котиби Марко Рубио "ХЖС АҚШ суверенитетига таҳдид солмоқда", деб баёнот берди. АҚШ судьялар ва прокурорларга нисбатан визавий чекловлар ҳамда санкциялар жорий этишни режалаштирмоқда. Шу билан бирга, ХЖС бош прокурори Карим Хон жинсий шилқимлик ва хизмат ваколатини суиистеъмол қилишга оид айбловлар юзасидан ички текширувга тортилган. У айбловларни рад этмоқда.

Карим Хон аввал Владимир Путин, шунингдек, Биньямин Нетаньяҳу ва Йоав Галантга нисбатан ҳибсга олиш ордерларини сўрагани билан танилган. Унинг лавозими бўйича қарор 24 июль куни қабул қилиниши кутилмоқда. Европа Иттифоқи эса ХЖСни қўллаб-қувватлаб, Украина, Ғазо ва Судан бўйича терговларни давом эттириш муҳимлигини таъкидлади.

Нега халқаро жиноят одил судловининг асосий институти глобал сиёсий қарама-қаршилик марказига айланди?

Яқин йилларгача Гаагада жойлашган Халқаро жиноят суди (ХЖС) халқаро ҳуқуқнинг мукаммал бўлмаса-да, барқарор ва нуфузли институти сифатида қабул қилинар эди. Бугун эса у бир вақтнинг ўзида бошқарув инқирози, дунёнинг энг қудратли давлатларидан бири томонидан кўрсатилаётган мислсиз сиёсий босим ва халқаро ҳамжамиятнинг муайян қисмида ишончнинг пасайиши каби бир нечта жиддий синовларга дуч келмоқда. Бош прокурор Карим Хонга қарши илгари сурилган айбловлар, АҚШнинг ХЖС судьялари ва прокурорларига нисбатан санкциялар қўллаш ташаббуси ҳамда Россия ва Исроилга оид терговлар экспертлар ўртасида муҳим бир саволни кун тартибига олиб чиқди: суд оддий институционал инқирозни бошдан кечирмоқдами ёки халқаро жиноят одил судловининг асосий механизмларидан бирини заифлаштиришга қаратилган мақсадли сиёсий кампания амалга оширилмоқдами?

Бу саволга ҳозирча аниқ жавоб йўқ. Аммо бир нарса равшан: бугунги кунда Халқаро жиноят судининг тақдири фақат халқаро ҳуқуқ нормаларига эмас, балки замонавий геосиёсат мантиғига ҳам боғлиқ бўлиб қолмоқда.

ХХ аср фожиалари сабоқларидан туғилган суд

Халқаро жиноят судининг тарихи унинг расман ташкил этилишидан анча аввал бошланган. Иккинчи жаҳон уруши тугагач, Нюрнберг ва Токио трибуналлари тарихда илк бор давлат раҳбарлари ҳам ҳарбий жиноятлар, инсониятга қарши жиноятлар ва геноцид учун шахсан жиноий жавобгарликка тортилиши мумкинлиги тамойилини шакллантирди. Бироқ бу трибуналлар уруш ғолиблари томонидан ташкил этилган бўлиб, доимий халқаро суд органлари эмас эди.

Фақат «совуқ уруш» тугагач, доимий халқаро жиноят судини ташкил этиш ғояси амалий тус олди. Собиқ Югославиядаги қонли можаролар ва Руандадаги геноцид халқаро ҳамжамиятда энг оғир халқаро жиноятлар учун айбдорларни жавобгарликка тортишнинг универсал механизми йўқлигини яна бир бор намоён қилди.

1998 йилда Рим шаҳрида ўтказилган дипломатик конференцияда 120 давлат вакиллари Рим статутини қабул қилди. Мазкур ҳужжат Халқаро жиноят судини ташкил этишнинг ҳуқуқий асосига айланди. Зарур миқдордаги давлатлар томонидан ратификация қилингач, 2002 йил 1 июлдан бошлаб ХЖС расман ўз фаолиятини бошлади.

Судга мисли кўрилмаган ваколатлар берилди. У геноцид, инсониятга қарши жиноятлар, ҳарбий жиноятлар ва кейинчалик агрессия жинояти бўйича тергов ўтказиш ҳуқуқига эга бўлди. Илк бор тарихда давлатларни эмас, балки муайян шахсларни халқаро жиноий жавобгарликка торта оладиган доимий суд институти ташкил этилди. Айнан шу мустақиллик кейинчалик суднинг энг катта афзаллиги билан бирга, энг катта муаммосига ҳам айланди.

Нега йирик давлатлар ХЖСни тўлиқ қабул қилмади?

Юқори халқаро нуфузига қарамай, Халқаро жиноят суди ҳеч қачон ҳақиқатан ҳам универсал институтга айлана олмади.

АҚШ президент Билл Клинтон ваколатларининг сўнгги кунларида Рим статутини имзолаган бўлса-да, Сенат уни ҳеч қачон ратификация қилмади. Кейинчалик Жорж Буш маъмурияти АҚШнинг имзосини расман қайтариб олди. Вашингтон бу қарорни америкалик ҳарбий хизматчилар сиёсий сабабларга кўра суд таъқибига учраши мумкинлиги ҳақидаги хавотирлар билан изоҳлади.

2002 йилда АҚШ Конгресси «Америка ҳарбий хизматчиларини ҳимоя қилиш тўғрисидаги қонун»ни (American Service-Members' Protection Act) қабул қилди. Танқидчилар бу ҳужжатни ҳатто норасмий тарзда «Гаагага бостириб кириш тўғрисидаги қонун» (Hague Invasion Act) деб ҳам аташди. Қонун АҚШ фуқароларини ХЖС юрисдикциясидан ҳимоя қилиш бўйича кенг ваколатларни назарда тутар, ҳатто назарий жиҳатдан президентга суд қарори асосида ҳибсга олинган америкаликларни озод қилиш учун ҳарбий куч ишлатиш имкониятини ҳам берар эди. Амалда бундай сценарий деярли мумкин эмаслигига қарамай, мазкур қонун Вашингтоннинг судга нисбатан қанчалик эҳтиёткор муносабатда бўлганини яққол кўрсатди.

Россия ҳам Рим статутини имзолаган, аммо ҳеч қачон уни ратификация қилмаган. 2016 йилда ХЖС прокуратураси Қримнинг аннекциясини Россия ва Украина ўртасидаги халқаро қуролли можаро сифатида баҳолагандан сўнг, Москва Рим статутидан чиқишини эълон қилди.

Исроил ҳам Рим статути иштирокчиси эмас. Исроил расмийлари узоқ йиллардан бери Фаластин тўлақонли давлат мақомига эга эмаслигини таъкидлаб, шу боис ХЖС Фаластин ҳудудларида юрисдикцияга эга эмаслигини илгари суриб келади. Бу позиция прокуратура ҳамда халқаро ҳуқуқ соҳасидаги кўплаб экспертларнинг қарашларидан фарқ қилади.

Натижада ғалати вазият шаклланди: бугунги кунда ХЖСнинг энг шов-шувли терговлари тегишли бўлган АҚШ, Россия ва Исроил каби давлатларнинг ҳеч бири суд юрисдикциясини тан олмайди.

Карим Хон даври

2021 йилда британиялик ҳуқуқшунос Карим Хон Халқаро жиноят судининг бош прокурори этиб сайланганида, кўпчилик унинг асосий вазифаси суднинг обрўсини мустаҳкамлаш бўлади, деб ҳисоблаган эди.

Дастлаб воқеалар айнан шундай ривожланди. Россиянинг Украинага қарши кенг кўламли ҳарбий ҳаракатлари бошланганидан сўнг Карим Хон прокуратура тарихидаги энг йирик тергов гуруҳини шакллантирди. 2023 йил март ойида ХЖС Россия президенти Владимир Путин ҳамда Болалар ҳуқуқлари бўйича вакил Мария Львова-Беловага нисбатан украиналик болаларни Россияга ноқонуний депортация қилиш гумони билан ҳибсга олиш ордерини чиқарди. Бу қарор тарихий аҳамият касб этди. Илк бор БМТ Хавфсизлик Кенгашининг доимий аъзоси бўлган давлатнинг амалдаги раҳбари халқаро жиноий таъқиб объектига айланди.

Бироқ ҳақиқий сиёсий бўрон орадан бир йил ўтиб бошланди. 2024 йил май ойида Карим Хон прокуратура нафақат ҲАМАС раҳбарларига, балки Исроил Бош вазири Биньямин Нетаньяҳу ва ўша пайтдаги мудофаа вазири Йоав Галантга нисбатан ҳам ҳибсга олиш ордерлари беришни сўраётганини маълум қилди. Прокуратура фикрича, Ғазо секторидаги ҳарбий ҳаракатлар давомида улар ҳарбий жиноятлар ҳамда инсониятга қарши жиноятлар содир этган бўлиши мумкинлигига етарли асослар мавжуд. Бу ташаббус мисли кўрилмаган сиёсий реакцияга сабаб бўлди. Исроил айбловларни қатъий рад этди ва уларни сиёсий тусдаги қарор деб баҳолади. Вашингтон ҳам прокуратура ҳаракатларини қаттиқ танқид қилди, гарчи АҚШ аввалдан халқаро жиноятлар учун жавобгарлик принципини қўллаб-қувватлашини таъкидлаб келган бўлса ҳам.

Айнан шу воқеалардан кейин Халқаро жиноят судига нисбатан ташқи сиёсий босим сезиларли даражада кучайди. АҚШда суд ходимларига қарши санкциялар жорий этиш ҳақида яна очиқчасига гапирила бошланди, айрим америкалик сиёсатчилар эса иттифоқчи давлатларни Гаага суди билан ҳамкорликни чеклашга чақирди.

Шу билан бир вақтнинг ўзида Карим Хоннинг ўзи ҳам жинсий шилқимлик ва хизмат ваколатини суиистеъмол қилишга оид айбловлар юзасидан ички текширув марказида қолди. У барча айбловларни қатъий рад этиб, улар ўз фаолиятини обрўсизлантиришга қаратилган бўлиши мумкинлигини билдирди. Ҳозирча мустақил тергов давом этмоқда ва якуний хулосалар чиқарилгани йўқ.

Шундай қилиб, Халқаро жиноят судидаги ички инқироз мисли кўрилмаган ташқи сиёсий босим билан бир вақтга тўғри келди. Бу шунчаки тасодифми ёки анча чуқурроқ геосиёсий жараёнларнинг ифодасими — бу саволга жавоб бериш учун кейинги воқеаларни таҳлил қилиш зарур.

Геосиёсат одил судловга қарши

Агар Халқаро жиноят суди (ХЖС) инқирозининг биринчи қисми институционал хусусиятга эга бўлиб, бош прокурор Карим Хонга нисбатан олиб борилаётган ички текширув билан боғлиқ бўлса, иккинчи қисми анча кенг қамровлидир. Бу ерда гап халқаро ҳуқуқ билан катта сиёсий, ҳарбий ва иқтисодий қудратга эга давлатлар манфаатларининг тўқнашуви ҳақида кетмоқда. Шу нуқтаи назардан асосий савол туғилади: ХЖСнинг заифлашишидан ким манфаатдор ва судга қарши мақсадли халқаро кампания ҳақида гапириш мумкинми?

АҚШ: эски сиёсат, янги вазият

Вашингтон ва Халқаро жиноят суди ўртасидаги муносабатлар ҳар доим мураккаб бўлган. АҚШ геноцид, ҳарбий жиноятлар ва инсониятга қарши жиноятларни содир этган шахсларни жавобгарликка тортиш ғоясини қўллаб-қувватлаган. Бироқ у ўз фуқаролари ёки ҳарбий хизматчилари АҚШ розилигисиз ХЖС юрисдикциясига тушишига доимо қарши чиққан.

Бу ёндашув турли президентлар даврида сақланиб қолди, фақат услуби ўзгарди. Барак Обама маъмурияти айрим ҳолларда, жумладан Ливия ва Уганда бўйича терговларда, суд билан ҳамкорлик қилди. Жо Байден маъмурияти эса Украинадаги эҳтимолий ҳарбий жиноятлар юзасидан терговларни қўллаб-қувватлади ва Владимир Путинга нисбатан чиқарилган ҳибс ордерини ижобий баҳолади.

Бироқ Газа секторидаги воқеалар бўйича тергов Исроил раҳбариятига нисбатан ҳам қўлланила бошлаганидан кейин Вашингтоннинг муносабати кескин ўзгарди. Карим Хон Биньямин Нетаньяҳу ва Йоав Галантга нисбатан ҳибс ордерлари беришни сўрагач, АҚШ суд ўз ваколатидан чиқиб кетганини маълум қилди. Кейинчалик судьялар ва прокурорларга қарши санкциялар, визавий чекловлар ҳамда бошқа босим чоралари ҳақида очиқ муҳокамалар бошланди. Юридик нуқтаи назардан бу позиция маълум даражада қарама-қарши кўринади. Агар Украина ишида ХЖС қонуний институт сифатида тан олинса, нима учун худди шу механизм Ғазо бўйича қўлланилганда қабул қилинмайди? Бу икки хил ёндашув бугунги кунда АҚШ ташқи сиёсатини танқид қилувчиларнинг асосий далилларидан бирига айланган.

Исроил: халқаро босимни юмшатишга интилиш

Исроил учун Халқаро жиноят судининг қарорлари нафақат ҳуқуқий, балки катта сиёсий аҳамиятга ҳам эга. Исроил ҳукумати кўп йиллардан бери ХЖС юрисдикциясини тан олмайди. Расмий Тель-Авивнинг таъкидлашича, Фаластин тўлиқ давлат сифатида халқаро ҳуқуқ субъектларига қўйиладиган талабларга жавоб бермайди. Шунингдек, Исроил ўз миллий суд тизими мустақил ва самарали ишлаётганини, шу сабабли халқаро суд аралашувига эҳтиёж йўқлигини илгари суради.

Бироқ Нетаньяҳу ва Галантга нисбатан эҳтимолий ҳибс ордерлари Исроил учун жиддий дипломатик оқибатларга олиб келиши мумкин. Рим статутига аъзо бўлган 125 давлат назарий жиҳатдан бундай шахслар ўз ҳудудига кирган тақдирда уларни ҳибсга олиш мажбуриятига эга бўлади. Амалиётда бу масала ҳар доим ҳам бир хил ҳал этилмаган бўлса-да, бундай қарорлар халқаро сафарлар ва сиёсий алоқаларга жиддий таъсир кўрсатиши мумкин. Шу боис Исроил объектив равишда ХЖСнинг сиёсий таъсири ва халқаро нуфузи пасайишидан манфаатдор ҳисобланади.

Бироқ бу ерда муҳим фарқни унутмаслик лозим. Манфаатдорлик бошқа, бевосита аралашув бошқа масала. Ҳозирги кунга қадар Исроил Карим Хон атрофидаги ички инқирозни ташкил этгани ёки унга таъсир кўрсатганини тасдиқловчи очиқ далиллар мавжуд эмас. Шунинг учун бундай даъволарни факт сифатида эмас, балки сиёсий тахмин сифатида баҳолаш тўғри бўлади.

Суд нуфузининг пасайишидан ким манфаатдор?

2023 йил март ойида Владимир Путинга нисбатан ҳибсга олиш ордери чиқарилгандан кейин Москва ХЖС қарорларини тан олмаслигини маълум қилди. Россия Тергов қўмитаси Карим Хон ва қарор қабул қилган судьяларга нисбатан жиноят ишларини қўзғатди. Россия нуқтаи назаридан, Халқаро жиноят суди холисликни йўқотган ва Ғарб сиёсий босимининг воситасига айланган. Шу нуқтаи назардан қараганда, суд нуфузининг пасайиши Россия манфаатларига ҳам мос келади. Агар халқаро ҳамжамият ХЖС қарорларига камроқ ишона бошласа, Путинга нисбатан чиқарилган ордернинг сиёсий таъсири ҳам камаяди.

Бироқ бу ерда ҳам айнан шу ҳуқуқий мезон амал қилади. Россиянинг суд обрўсининг пасайишидан манфаатдор экани бошқа, унинг Карим Хонга қарши ички инқирозни ташкил этганини исботлаш бошқа масала. Бугунги кунгача бундай айбловларни тасдиқлайдиган очиқ ва ишончли далиллар мавжуд эмас.

Карим Хон иши: қасос учун туҳматми ёки институционал инқирозми?

Карим Хонга қарши илгари сурилган айбловлар бутун суд учун жиддий синовга айланди. Агар мустақил текширув хизмат ваколатини суиистеъмол қилиш ҳолатларини тасдиқласа, бу ХЖС прокуратураси обрўсига катта зарба бўлади. Агар аксинча, айбловлар тасдиқланмаса, унда савол туғилади: нима учун улар айнан прокуратура Россия ва Исроил раҳбариятига нисбатан энг баҳсли қарорларни қабул қилаётган пайтда пайдо бўлди?

Ҳар икки ҳолатда ҳам суд маълум даражада обрў йўқотади. Ҳар қандай суд тизими учун ишонч энг муҳим капитал ҳисобланади. Шунинг учун ҳатто Карим Хон тўлиқ оқланган тақдирда ҳам, унинг атрофидаги можаро ХЖС танқидчилари томонидан суднинг мустақиллигига шубҳа уйғотувчи омил сифатида келтирилиши мумкин.

Европа Халқаро суднинг асосий таянчига айланмоқда

АҚШ босими кучайиб бораётган бир пайтда Европа Иттифоқининг позицияси алоҳида аҳамият касб этмоқда. Европа давлатларининг аксарияти Рим статути иштирокчилари ҳисобланади ва Халқаро жиноят судини замонавий халқаро ҳуқуқ тизимининг асосий институтларидан бири сифатида баҳолайди.

Вашингтон танқидларидан кейин Брюссель бир неча бор суд мустақиллигини ҳимоя қилишини маълум қилди ҳамда Украина, Ғазо ва Судан бўйича терговлар сиёсий босимдан қатъи назар давом этиши лозимлигини таъкидлади. Европа учун ХЖСнинг сақланиб қолиши — бу алоҳида давлатлар манфаатини эмас, балки халқаро ҳуқуқ устуворлиги тамойилини ҳимоя қилиш демакдир.

Аслида ким ютади?

Бугунги инқирозни таҳлил қилишда битта асосий айбдорни топишга интилиш табиий. Аммо халқаро сиёсат бундай содда эмас.

ХЖСнинг заифлашиши бир вақтнинг ўзида бир нечта давлатлар манфаатларига мос келади. Россия учун бу Путинга нисбатан чиқарилган ордернинг сиёсий таъсирини камайтириш имконидир. Исроил учун — Ғазо бўйича халқаро босимни юмшатиш имконияти. АҚШ учун эса — давлат суверенитети ҳақидаги ўз концепциясини ва яқин иттифоқчиларини ташқи юрисдикциядан ҳимоя қилиш воситаси.

Шунингдек, илгари ХЖСни асосан Африка давлатларига нисбатан бир томонлама ёндашувда айблаб келган айрим Глобал Жануб мамлакатлари ҳам бугунги инқирозни ўз танқидларининг тасдиғи сифатида қабул қилиши мумкин. Шу сабабли бугун ягона «махфий марказ» ёки «кўринмас қўл» ҳақида эмас, балки турли давлатлар манфаатларининг объектив мос келиши ҳақида гапириш тўғрироқ бўлади.

Келажакда нима кутиш мумкин?

Яқин йилларда бир нечта эҳтимолий сценарий кузатилиши мумкин.

Биринчи сценарий — ислоҳотлар. Агар Рим статути иштирокчи давлатлари прокуратура мустақиллигини янада мустаҳкамлаб, суд фаолиятининг шаффофлигини ошира олса, ХЖС ўз ўрнини сақлаб қолади. Бироқ ишончни қайта тиклаш узоқ вақт талаб қилади.

Иккинчи сценарий — аста-секин маргиналлашув. Агар сиёсий босим кучайса ва янги давлатлар Рим статутидан чиқишни бошласа, суд формал жиҳатдан сақланиб қолиши мумкин, аммо унинг халқаро сиёсатга таъсири сезиларли даражада камаяди.

Учинчи сценарий — халқаро ҳуқуқнинг сиёсий қутблашуви. Дунё ХЖС қарорларини тан оладиган давлатлар ва унинг юрисдикциясини бутунлай рад этадиган давлатларга бўлиниши мумкин. Бундай ҳолда халқаро жиноят одил судлови универсал ҳуқуқий институт эмас, балки геосиёсий рақобатнинг яна бир майдонига айланади.

Хулоса

Халқаро жиноят суди бугун фақат бир прокурор ёки бир нечта терговлар тақдирини эмас, балки бутун халқаро ҳуқуқ тизимининг келажагини ҳал қилаётган тарихий босқични бошдан кечирмоқда. Бугунги кунда мавжуд фактлар инқироз айнан Исроил, Россия ёки бошқа давлат томонидан ташкил этилганини тасдиқламайди. Бундай хулосага келиш учун етарли ҳуқуқий далиллар мавжуд эмас.

Бироқ бошқа муҳим ҳақиқат ҳам бор: Халқаро жиноят судининг заифлашиши бир вақтнинг ўзида бир нечта нуфузли давлатлар манфаатларига хизмат қилиши мумкин. Уларнинг мақсадлари турлича бўлса-да, натижа битта — суднинг сиёсий ва ҳуқуқий таъсирини камайтириш.

Шу маънода бугунги инқирозни ягона давлатнинг фитнаси сифатида эмас, балки халқаро муносабатларда ҳуқуқ билан геосиёсат ўртасидаги кескин қарама-қаршиликнинг ифодаси сифатида баҳолаш мақсадга мувофиқ. Агар Халқаро жиноят суди бу синовдан мустақиллиги ва нуфузини сақлаб чиққан ҳолда ўта олса, у халқаро ҳуқуқнинг янада мустаҳкам институтига айланиши мумкин. Агар сиёсий босим устун келса, инсоният иккинчи жаҳон уруши фожиаларидан кейин барпо этилган халқаро жиноят одил судлови тизимининг секин-аста заифлашишига гувоҳ бўлиши эҳтимолдан холи эмас.

Тарих шуни кўрсатадики, халқаро судлар давлатлар қонун устуворлигини сиёсий манфаатлардан устун қўйишга тайёр экан, самарали фаолият юритади. Бугун айнан шу тамойил 2002 йилда ташкил этилган Халқаро жиноят суди тарихидаги энг жиддий синовлардан бирини бошдан кечирмоқда.

Абулфайз Сайидасқаров