Михаил Фёдоров истеъфоси: Украина элитасида кутилмаган зиддият

Украина тўлиқ кўламли уруш бошланганидан бери энг жиддий ички сиёсий синовлардан бирини бошдан кечирмоқда. Президент Владимир Зеленскийнинг мудофаа вазири Михаил Фёдоровни лавозимидан озод этиш ҳақидаги қарори мамлакатнинг турли ҳудудларида норозилик намойишларини келтириб чиқарди ҳамда Ғарб давлатлари ва халқаро ҳамкорлар эътиборини тортди. Намойишлар нафақат Киевда, балки Львов, Днепр, Одесса, Тернополь, Ивано-Франковск, Чернигов ва бошқа шаҳарларда ҳам бўлиб ўтган.

Бу воқеаларнинг аҳамияти фақатгина намойишлар кўлами билан чекланмайди. Ҳарбий ҳолат амал қилаётган Украинада президентнинг кадрлар сиёсатига қарши оммавий чиқишлар нисбатан кам учрайди. Шу боис мазкур ҳолат мамлакат ичида ҳам, хорижда ҳам жиддий сиёсий воқеа сифатида баҳоланмоқда.

Нега айнан Фёдоров?

Михаил Фёдоров Мудофаа вазирлигига нисбатан яқинда тайинланган бўлса-да, қисқа вақт ичида армияни технологик жиҳатдан модернизация қилиш тарафдори сифатида танилди. Унгача у, аввало, давлат бошқарувини рақамлаштириш соҳасидаги фаолияти билан машҳур эди. Мудофаа вазирлигида эса асосий эътиборни учувчисиз тизимлар, рақамли бошқарув, ҳарбий харидларни шаффофлаштириш ҳамда бошқарув механизмларини ислоҳ қилишга қаратди.

Фёдоров ўзининг хайрлашув мурожаатида асосий ютуқлар сифатида мудофаа соҳасига инновацияларни жорий этиш, ҳарбий технологияларни ривожлантириш ва таркибий ислоҳотларни бошлашни қайд этди. Шу билан бирга, у вазирликни НАТО стандартларига мос равишда тўлиқ қайта ташкил этишга улгурмаганини ҳам тан олди. Айнан ушбу ислоҳотларнинг якунига етмагани кейинги сиёсий баҳсларнинг марказий мавзуларидан бирига айланди.

Истеъфо сабаби

Фёдоровнинг лавозимдан кетиши юзасидан расмий изоҳлар унинг ўзи ва мустақил таҳлилчилар билдирган фикрлардан маълум даражада фарқ қилади.

Президент Владимир Зеленскийнинг таъкидлашича, қарорга Мудофаа вазирлиги сиёсий раҳбарияти билан Қуролли кучлар қўмондонлиги ўртасидаги ҳамкорлик самарадорлигининг пасайиши сабаб бўлган. Шунингдек, Украина етакчиси Фёдоровнинг мудофаа бўлимлари – “военкомат”ларни ислоҳ қилишидан кўнгли тўлмаган. Бундан ташқари, асосий омиллардан бири Фёдоров ҳамда Украина Қуролли кучлари Бош қўмондони Александр Сирский ўртасидаги жиддий келишмовчиликлар бўлган.

Фёдоровнинг ўзи ҳам бундай қарама-қаршиликлар мавжудлигини амалда тасдиқлади. У ҳарбий бошқарув тизимини ислоҳ қилиш зарурлигини таъкидлаб, юқори қўмондонлик таркибини янгилаш таклифини илгари сурганини маълум қилди. Унинг фикрича, армия ичидаги қаршиликлар ислоҳотларнинг тўлиқ амалга ошишига асосий тўсиқ бўлган.

Шу нуқтаи назардан қараганда, гап фақатгина айрим ислоҳотларнинг муваффақиятсизлиги ҳақида эмас. Асосий масала урушни бошқариш бўйича икки хил ёндашув — технологияларга таянган тезкор модернизация модели ҳамда мавжуд ҳарбий бошқарув вертикалини сақлаб қолиш модели ўртасидаги қарама-қаршиликда бўлиши мумкин.

Кутилмаган намойишлар

Уруш бошланганидан буён Украина жамияти давлат институтлари атрофида юқори даражада бирлашганини намоён қилиб келмоқда. Шу сабабли бу сафарги оммавий намойишлар кўплаб кузатувчилар учун кутилмаган ҳолат бўлди.

Намойишлар асосан ижтимоий тармоқлар орқали ташкил этилган бўлиб, уларда фуқаролик жамияти вакиллари, кўнгиллилар, фронт қатнашчилари ҳамда мудофаа соҳасидаги ислоҳотларни қўллаб-қувватловчилар иштирок этган. Эътиборли жиҳати шундаки, намойишчилар давлат сиёсатига эмас, балки айнан ўзлари самарали ислоҳотчи деб ҳисоблаган вазирнинг истеъфосига қарши чиққанлар.

Намойишлар тинч тарзда ўтгани, президент Зеленский эса фуқароларнинг ўз фикрини эркин билдириш ҳуқуқини очиқ тан олгани ҳам муҳим аҳамиятга эга. Бу ҳолат ҳатто уруш шароитида ҳам Украина сиёсий тизимида жамоатчилик муҳокамаси ва фуқаролик фаоллиги сақланиб қолаётганини кўрсатади.

Кадрлар масаласи — тизимли муаммо сифатида

Фёдоровнинг истеъфоси ҳукумат таркибидаги бошқа муҳим ўзгаришлар ортидан содир бўлди. Бундан бир неча кун аввал бош вазир Юлия Свириденко ҳам лавозимини тарк этган эди.

Бундай қисқа вақт ичида давлат бошқарувининг энг юқори бўғинларида кетма-кет амалга оширилаётган ўзгаришлар ижро ҳокимияти барқарорлиги ҳақида табиий саволларни келтириб чиқармоқда.

Бир томондан, бу қарорлар уруш шароитида давлат бошқарувини янада самарали қилишга қаратилган навбатдаги қайта ташкил этиш сифатида баҳоланиши мумкин.

Иккинчи томондан эса, раҳбарларнинг тез-тез алмашиши институционал изчилликка салбий таъсир кўрсатиши мумкин. Чунки ҳар бир янги раҳбар ўз жамоасини шакллантиради, устувор йўналишларни қайта белгилайди ва аввал бошланган лойиҳаларни қайта кўриб чиқади.

Шу сабабли бир қатор сиёсий таҳлилчилар бу жараёнларни Украина давлат бошқарув тизимининг уруш даврига мос янги моделни излаш босқичи сифатида баҳоламоқда.

Ички сиёсий кураш ёки бошқарув зарурати?

Хўш, Украинадаги сўнгги кадрлар ўзгариши оддий маъмурий қарорми ёки ҳокимият ичидаги турли таъсир марказлари ўртасидаги курашнинг намоён бўлишими? Ҳозирча ички сиёсий гуруҳлар ўртасида мувофиқлаштирилган ва режалаштирилган қарама-қаршилик мавжудлигини тасдиқловчи очиқ далиллар йўқ.

Бироқ воқеалар кетма-кетлиги сиёсий раҳбарият, ҳарбий қўмондонлик ва армияни тезкор модернизация қилиш тарафдорлари ўртасида жиддий қарашлар фарқи борлигини кўрсатмоқда. Михаил Фёдоров ўз чиқишларида ҳарбий тизим ичида ислоҳотларга қаршилик мавжудлигини бир неча бор таъкидлаган. Шу билан бирга, президент Владимир Зеленский Александр Сирскийни қўллаб-қувватлаб, амалдаги ҳарбий бошқарув вертикалини сақлаб қолиш тарафдори эканини намоён қилди. Демак, Зеленский сиёсий жиҳатдан машҳур бўлган ва ислоҳотлар тарафдори сифатида кўрилган вазирнинг кетиши эвазига ҳарбий бошқарувдаги барқарорликни биринчи ўринга қўйган.

Бироқ янги маълумотларга кўра, Зеленский Украина қуролли кучлари бош қўмондони Сирскийни истеъфога чиқариш ҳақида ўйламоқда. Бу Фёдоровни мудофаа вазири лавозимидан озод этилишига қарши бўлган норозиликлар фонида юз берган, дея хабар берди Financial Times. Шунингдек, Украина Олий Радаси депутатлари Зеленскийга Сирскийни истеъфога чиқариш бўйича сўровнома юборишни режалаштирган. Лекин бу ташаббусни камида 226 нафар депутат имзолаши керак.

Европанинг муносабати

Украинадаги кадрлар ўзгариши нафақат ички сиёсий майдонда, балки Европа ҳамкорлари орасида ҳам қизиқиш уйғотди. Европа Иттифоқи ва унинг аъзо давлатлари учун асосий масала — шахслар эмас, балки Украина билан амалга оширилаётган стратегик дастурларнинг давомийлигидир. Фёдоров лавозимидан кетишидан олдин Украина мудофаа саноати ва Европа мамлакатлари ўртасидаги ҳамкорликни кенгайтиришга қаратилган бир қатор ташаббусларда иштирок этган.

Европалик ҳамкорларни, аввало, Украина мудофаа корхоналарининг Европа дастурларига кириши давом этадими, йўқми, қўшма ишлаб чиқариш лойиҳалари сақланиб қоладими, ҳарбий маҳсулотлар харид қилиш жараёнларидаги очиқлик ва шаффофлик таъминланадими, деган масалалар қизиқтиради. Бироқ ҳозирча бу келишувлар фақат битта вазир шахсига боғлиқ экани ҳақида хулоса қилишга асос йўқ. Кўплаб халқаро дастурлар давлатлараро келишувларга асосланади ва раҳбарлар алмашинувидан кейин ҳам давом этиши мумкин.

Шу билан бирга, ҳар қандай юқори даражадаги кадрлар ўзгариши ҳамкорларда маълум даражада эҳтиёткорлик пайдо қилиши табиий. Зеро, халқаро ҳамкорлар учун энг муҳим омил — сиёсий қарорларнинг олдиндан башорат қилиниши ва қабул қилинган мажбуриятларнинг бажарилишидир.

Янги мудофаа вазири масаласи

Фёдоровдан кейинги энг эҳтимолий номзод сифатида Украина ички ишлар вазири Игор Клименко номи тилга олинди. Агар бу тайинлов амалга ошса, у давлат бошқарувида куч тузилмалари ролининг янада кучайишини англатиши мумкин. Ички ишлар тизими раҳбарининг мудофаа соҳасига ўтиши давлат хавфсизлиги, тартиб-интизом ва марказлашган бошқарув масалаларига устувор аҳамият берилаётганидан далолат бериши эҳтимол.

Бироқ бу автоматик равишда ислоҳотлар тўхтайди дегани эмас. Янги раҳбар аввал бошланган айрим жараёнларни сақлаб қолиши, бироқ уларнинг амалга ошириш усули ва суръатларини ўзгартириши мумкин. Асосий савол — янги раҳбар армияни модернизация қилиш жараёни билан мавжуд ҳарбий бошқарув тизими ўртасида мувозанатни таъминлай оладими, йўқми?

Асосий хавотирлар

Ҳозирги вазиятда энг катта хавф вазирнинг алмашиши эмас, балки ноаниқликнинг пайдо бўлишидир.

Биринчи навбатда, мудофаа соҳасидаги ислоҳотлар вақтинча секинлашиши мумкин. Янги раҳбарга ўз жамоасини шакллантириш, иш услубини белгилаш ва бошланган дастурларни таҳлил қилиш учун вақт керак бўлади.

Иккинчи хавотир халқаро ҳамкорлар билан муносабатларда ишонч масаласи билан боғлиқ. Украинани қўллаб-қувватлаётган давлатлар учун энг муҳим талаблардан бири — қарорларнинг узлуксизлиги ва маблағлардан самарали фойдаланиш кафолатидир.

Учинчи омил — жамоатчилик ишончи ҳисобланади. Агар аҳоли кадрлар алмашинувини зарур бошқарув қарори эмас, балки ички сиёсий келишмовчиликлар натижаси сифатида қабул қила бошласа, давлат институтларига ишонч пасайиши мумкин.

Инқироз нимани ошкор қилди?

Асосий хулоса шундан иборатки, Украина сиёсий тизими уруш даврининг янги босқичига ўтмоқда. Урушнинг дастлабки даврида асосий вазифа давлат ва жамиятни ягона мақсад атрофида бирлаштириш бўлган бўлса, энди турли бошқарув моделлари ўртасидаги фарқлар тобора кўпроқ намоён бўляпти.

Бир томонда - армияни технологиялар асосида янгилаш, бошқарув тизимини тезкор ўзгартириш, янги авлод ҳарбий саноатини шакллантириш тарафдорлари бор.

Иккинчи томонда эса - мавжуд ҳарбий вертикални сақлаш, қарор қабул қилиш тизимини марказлаштириш, уруш шароитида барқарорликни биринчи ўринга қўйиш тарафдорлари турибди.

Михаил Фёдоровнинг истеъфоси ана шу икки ёндашув ўртасидаги зиддиятнинг рамзига айланди.

Воқеалар қандай ривожланади?

Яқин истиқбол учун энг эҳтимолий сценарий — янги раҳбарият шакллангандан кейин вазиятнинг аста-секин барқарорлашиши бўлади. Чунки Украина давлат институтлари ҳали ҳам ишлаш қобилиятини сақлаб қолмоқда, президент ҳокимияти эса муҳим сиёсий қарорларни қабул қилиш учун етарли ваколатларга эга. Бироқ ўрта муддатли истиқбол учта асосий омилга боғлиқ бўлади.

Биринчи омил — технологик модернизация сиёсати давом этадими ёки йўқми.

Иккинчи омил — янги раҳбарият ҳарбий қўмондонлик билан муносабатларни қандай йўлга қўя олади.

Учинчи омил — Ғарб ҳамкорлари Украина мудофаа сиёсатидаги изчилликка қанчалик ишонч ҳосил қилади.

Агар янги жамоа аввал бошланган ислоҳотларни давом эттирса ва халқаро ҳамкорлар билан муносабатларда барқарорликни таъминласа, ҳозирги инқироз сиёсий тизимнинг мослашув жараёни сифатида тарихда қолиши мумкин. Лекин кадрлар алмашинуви турли таъсир марказлари ўртасидаги узоқ давом этадиган курашга айланса, Украина давлат бошқаруви самарадорлиги жиддий синовларга дуч келиши мумкин.

Якуний хулоса: Украина сиёсий тизими учун асосий синов

Михаил Фёдоровнинг истеъфоси фақатгина бир вазирнинг алмашиши билан чекланадиган оддий кадрлар қарори эмас. Бу воқеа Украина давлат бошқарув тизимида уруш шароитида шаклланаётган янги мувозанатларни намоён этувчи муҳим сиёсий белги сифатида кўрилиши мумкин.

Маълумки, ҳар қандай уруш шароитида давлатнинг энг муҳим ресурсларидан бири — жамият ишончидир. Ҳарбий техника, молиявий ёрдам ва халқаро қўллаб-қувватлаш қанчалик муҳим бўлмасин, давлат институтларига бўлган ишонч заифлашса, бошқарув самарадорлиги пасайиши мумкин. Фёдоров атрофидаги вазият шу жиҳатдан алоҳида аҳамиятга эга. Уни қўллаб-қувватлаганлар уни янги авлод ислоҳотчиси, рақамли технологиялар ва инновациялар тарафдори сифатида кўрдилар. Унинг танқидчилари эса уруш даврида асосий эътибор бошқарув барқарорлиги ва ҳарбий вертикалнинг бирлигини сақлашга қаратилиши кераклигини таъкидладилар.

Демак, баҳс бир шахс ҳақида эмас, балки давлат бошқарувининг қайси модели самарали экани ҳақида кетмоқда.

Умуман олганда, Михаил Фёдорвнинг истеъфоси Украина учун муҳим сиёсий сигнал бўлди.

Бу воқеа мамлакат ичида турли бошқарув ёндашувлари ўртасидаги фарқлар кучайганини, давлат тизимида янги мувозанат изланаётганини ва жамият давлат қарорларига нисбатан янада фаол муносабат билдиришни бошлаганини кўрсатди.

Бироқ, мазкур ҳолатни ҳали тизимли сиёсий инқироз сифатида баҳолашга асос йўқ. Украинадаги давлат институтлари ўз фаолиятини давом эттирмоқда, халқаро ҳамкорлик механизмлари сақланиб қолмоқда ва ҳокимият қарор қабул қилиш салоҳиятини йўқотмаган.

Шу нуқтаи назардан, асосий масала — янги сиёсий шароитда ислоҳотлар зарурати билан давлат бошқарувидаги барқарорликни таъминлаш ўртасидаги мувозанатни топишдан иборат. Кейинги қарорлар мамлакат ички сиёсий барқарорлиги, жамоатчилик ишончи ва давлат институтларининг самарадорлиги учун ҳал қилувчи аҳамият касб этади.

Абулфайз Сайидасқаров