Араб монархиялари янги мудофаа тизимини шакллантирмоқчими?

Жорий йилнинг 17 июл куни Покистон ва Қувайт мудофаа соҳасидаги ҳамкорлик тўғрисидаги келишувни кенгайтириш бўйича музокараларни қайта бошлади. Бу келишув инвестициялар ва энергетика соҳасидаги ҳамкорлик эвазига янада яқин ҳарбий ҳамкорликни назарда тутиши мумкин.

Қувайт Покистоннинг Саудия Арабистони билан тузган келишувига ўхшаш кенг кўламли ҳарбий шерикликдан манфаатдор. Бироқ Исломобод ҳозирча амирлик ҳудудига жанговар бўлинмаларни жойлаштириш имкониятини кўриб чиқаётгани йўқ. Покистон эҳтимолий битим доирасида энергетик хавфсизлик соҳасида қўллаб-қувватлов олишни, жумладан, ёқилғи омборларини барпо этиш ва Қувайтдан нефть маҳсулотлари етказиб бериш ҳажмини кенгайтиришни мақсад қилган.

Бундай келишувларнинг ривожланиши Форс кўрфази давлатларининг Эрон атрофидаги кескинлик кучайиб бораётган бир пайтда хавфсизлик соҳасидаги шерикларини диверсификация қилишга интилаётганини акс эттиради. Бироқ музокараларнинг кейинги тақдири кўп жиҳатдан минтақадаги вазият ҳамда АҚШ–Эрон инқирозининг ривожланиш динамикасига боғлиқ бўлади.

Тенденциями ёки стратегия?

Ўтган йилнинг 17 сентябрь куни эса Саудия Арабистони ва Покистон ўзаро мудофаа тўғрисидаги пактни имзолаган эди. Reuters агентлигининг Покистон давлат телевидениесига таяниб хабар беришича, мазкур ҳужжат хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни мустаҳкамлашга қаратилган. Келишувга мувофиқ, томонлардан бирига қилинган ҳужум ҳар икки давлатга қарши тажовуз сифатида баҳоланади.

Таъкидлаш керак, мазкур жараёнлар оддий икки томонлама муносабатларнинг ривожланишидан кўра анча кенг қамровли геосиёсий жараённи англатади. Бу воқеалар Яқин Шарқда хавфсизликнинг янги архитектураси шаклланаётганини, унда Покистон тобора муҳим ўрин эгаллаб бораётганини кўрсатмоқда.

Расман мазкур келишувлар бирор давлатга қарши қаратилмаган. Бироқ уларнинг пайдо бўлиши Эрон атрофидаги кескинликнинг кучайиши, Исроил ва Эрон ўртасидаги қуролли тўқнашувлар, АҚШнинг Эрон объектларига берган зарбалари ҳамда араб монархияларида Вашингтоннинг узоқ муддатли хавфсизлик кафолатларига нисбатан ишонч пасайиб бораётган даврга тўғри келди.

Нега айнан Покистон?

Саудия Арабистони ва Покистон ўртасидаги ҳарбий ҳамкорлик бир неча ўн йиллик тарихга эга. 1970-йиллардан бошлаб покистонлик ҳарбий мутахассислар Саудия қуролли кучларини тайёрлашда иштирок этиб келган. Турли даврларда минглаб покистонлик ҳарбийлар қиролликда инструктор ва маслаҳатчи сифатида хизмат қилган. Шунингдек, икки давлат мунтазам равишда қўшма ҳарбий машғулотлар ўтказиб, разведка маълумотлари билан алмашган ва мудофаа соҳасида доимий маслаҳатлашувлар олиб борган.

Бугунги кунда Покистон ислом дунёсидаги энг йирик ва жанговар қобилиятга эга армиялардан бирига эга. Мамлакат ривожланган ҳарбий-саноат мажмуаси, замонавий ҳарбий авиация, ракета технологиялари ва энг муҳими — расман ядро қуролига эга ягона ислом давлати ҳисобланади. Айнан шу омиллар уни Форс кўрфази мамлакатлари учун алоҳида аҳамиятга эга стратегик шерикка айлантирмоқда.

Ар-Риёд учун Исломобод билан ҳамкорлик АҚШ ёрдамига тўлиқ таянишдан воз кечмаган ҳолда хавфсизлик тизимини диверсификация қилиш имконини беради. Покистон учун эса бу келишув инвестициялар жалб қилиш, нефт ва бошқа энергетик ресурсларни имтиёзли шартларда олиш ҳамда бой араб давлатлари билан иқтисодий ҳамкорликни янада кенгайтириш имкониятини яратади.

Нега келишув айнан ҳозир имзоланди?

Бу жараёнга асосий туртки 2025 йилдаги воқеалар бўлди. Исроил ва Эрон ўртасидаги ҳарбий қарама-қаршилик, ўзаро ракета ва авиация зарбалари, Теҳроннинг Америка базаларини нишонга олиш баҳонасида ўз араб қўшниларини бомбалаётгани, АҚШнинг можарога аралашиши ҳамда Теҳрон яратган ва қўллайдиган шиа жангариларининг минтақадаги объектларга ҳужумлари араб давлатларига маҳаллий инқироз жуда қисқа вақт ичида бутун минтақавий урушга айланиб кетиши мумкинлигини яна бир бор намоён қилди.

Шу билан бирга, Форс кўрфази мамлакатларида АҚШнинг келажакдаги хавфсизлик сиёсатига нисбатан ноаниқлик кучайди. Вашингтон минтақада ҳарбий иштирокини сақлаб қолаётган бўлса-да, у хавфсизлик учун масъулиятнинг муайян қисмини ўз иттифоқчилари зиммасига босқичма-босқич ўтказишга интилаётганини намойиш этмоқда.

Айнан шундай шароитда Саудия Арабистони қўшимча хавфсизлик кафолатларини излай бошлади. Покистон эса ўзининг ҳарбий салоҳияти, араб давлатлари билан узоқ йиллик алоқалари ҳамда минтақада ҳудудий даъволари мавжуд эмаслиги туфайли бундай ҳамкорлик учун деярли идеал номзодга айланди.

Шартнома нимани назарда тутади?

Очиқ манбаларда эълон қилинган маълумотларга кўра, мазкур шартноманинг асосий тамойили шундан иборатки, томонлардан бирига қарши қилинган қуролли ҳужум иккинчи томон хавфсизлигига ҳам таҳдид сифатида баҳоланади. Ҳужжат мудофаа ва хавфсизлик соҳасидаги ҳамкорликни кенгайтириш, разведка маълумотлари билан алмашиш, ҳарбий кадрларни тайёрлаш ҳамда инқирозли вазиятларда ҳаракатларни мувофиқлаштиришни назарда тутади.

Шу билан бирга, ушбу келишувни НАТОга тўлиқ ўхшатиб бўлмайди. Ҳозирча ягона ҳарбий қўмондонликни ташкил этиш, автоматик равишда урушга кириш механизми ёки доимий асосда йирик ҳарбий контингентларни жойлаштириш ҳақида маълумот берилмаган.

Шу сабабли бу ҳужжатни тўлақонли ҳарбий блок эмас, балки эҳтимолий хавф-хатарларга биргаликда жавоб бериш учун институционал асос яратувчи стратегик шериклик сифатида баҳолаш тўғрироқ бўлади.

Нега Қувайт Покистонга қизиқиш билдирмоқда?

2026 йил ёзида Исломобод ва Қувайт ўртасида бошланган музокаралар Саудия Арабистони қўллаётган хавфсизлик модели бошқа Форс кўрфази давлатларининг ҳам эътиборини тортаётганини кўрсатади.

Мавжуд маълумотларга кўра, Қувайт ўз миллий хавфсизлиги учун қўшимча кафолатларга эга бўлишни истамоқда. Покистон эса узоқ муддатли энергетик ҳамкорлик, нефть маҳсулотларини барқарор етказиб бериш, стратегик ёқилғи захираларини ташкил этиш ҳамда араб инвестицияларини жалб қилишдан манфаатдор.

Эътиборли жиҳати шундаки, Исломобод ҳозирча ўз жанговар бўлинмаларини Қувайт ҳудудида доимий жойлаштиришга розилик билдирмаган. Бу Покистон ташқи сиёсатининг муҳим хусусиятини кўрсатади. Мамлакат араб давлатлари билан стратегик ҳамкорликни ривожлантиришга интилаётган бўлса-да, ўзини бирор эҳтимолий минтақавий можарога автоматик тарзда жалб қилиши мумкин бўлган мажбуриятларни зиммасига олишдан эҳтиёт бўлмоқда.

Эронга қарши тузилган иттифоқми?

Расман — йўқ. Ҳозиргача эълон қилинган ҳеч бир расмий ҳужжатда Эрон таҳдид ёки рақиб давлат сифатида тилга олинмаган. Бироқ геосиёсатда нафақат ҳужжат матни, балки унинг қайси шароитда қабул қилингани ҳам катта аҳамиятга эга.

Сўнгги йилларда минтақада хавфсизликка оид деярли барча ташаббуслар Эрон атрофидаги кескинлик кучайган даврга тўғри келди. Исроил ва Эрон ўртасидаги қуролли қарама-қаршилик, АҚШ билан муносабатларнинг янада таранглашиши ҳамда Форс кўрфази давлатларининг хавотирлари янги мудофаа келишувларининг пайдо бўлишига туртки бўлди.

Шу боис халқаро муносабатлар соҳасидаги кўплаб таҳлилчилар мазкур битимларни Эронни расман нишонга олмаган бўлса-да, унинг ҳарбий-сиёсий имкониятларини жиловлашга қаратилган кенгроқ стратегиянинг бир қисми сифатида баҳоламоқдалар. Бундай ҳамкорлик эҳтимолий агрессия нархини ошириш, араб давлатлари ўртасидаги мувофиқлашувни кучайтириш ҳамда ташқи таҳдидларга қарши умумий салоҳиятни мустаҳкамлашга хизмат қилиши мумкин.

Эрон қандай муносабат билдирмоқда?

Теҳрон бу жараёнларни диққат билан кузатиб бормоқда. Бироқ унинг муносабати ҳозирча нисбатан эҳтиёткор ва вазмин бўлиб қолмоқда.

Бунинг бир нечта сабаби бор. Аввало, Покистон Эроннинг бевосита қўшниси ҳисобланади. Икки мамлакат қарийб 900 километрлик умумий чегарага эга бўлиб, чегара хавфсизлиги, терроризм, наркотрафик ва қуролли экстремистик гуруҳларга қарши кураш соҳасида ўзаро манфаатларга эга.

Иккинчидан, Теҳрон Покистонни очиқ рақибга айлантиришдан манфаатдор эмас. Аксинча, Эрон Исломобод билан амалий ва прагматик муносабатларни сақлаб қолишга интилмоқда. Чунки Покистон нафақат Жанубий Осиё, балки бутун мусулмон дунёсида муҳим сиёсий ва ҳарбий ўрин тутади. Шу сабабли Эрон расмий баёнотларида одатда Покистонни танқид қилишдан кўра, ташқи ҳарбий блоклар ва минтақада кучлар мувозанатини ўзгартириши мумкин бўлган ҳар қандай ҳарбий-сиёсий тузилмаларга нисбатан умумий хавотир билдиришга кўпроқ урғу бермоқда.

Нега Покистон Эрон билан тўғридан-тўғри можарога киришни истамайди?

Саудия Арабистони билан яқин стратегик муносабатларга қарамай, Покистон ташқи сиёсатда анъанавий равишда мувозанатли ёндашувни сақлаб келмоқда.

Айрим араб давлатларидан фарқли равишда, Исломобод ҳеч қачон Эрон билан сиёсий ва иқтисодий алоқаларни тўлиқ узмаган. Бунинг бир нечта муҳим сабаблари мавжуд.

Аввало, икки мамлакат умумий давлат чегарасига эга. Чегара хавфсизлиги, терроризм, наркотрафик ва ноқонуний қурол савдосига қарши кураш ҳар икки томон учун ҳам устувор вазифалардан ҳисобланади.

Иккинчидан, Покистон ва Эрон ўртасида иқтисодий ҳамкорлик ҳам муҳим аҳамият касб этади. Хусусан, энергетика, савдо ва транспорт соҳаларидаги ҳамкорлик икки давлат манфаатларига хизмат қилади.

Учинчидан, Покистон раҳбарияти яхши англайдики, Эрон билан кенг кўламли ҳарбий тўқнашув нафақат икки давлат, балки бутун Жанубий ва Ғарбий Осиё хавфсизлигига жиддий таҳдид солиши мумкин. Бундай сценарий мамлакат иқтисодиётига, ташқи савдосига ва ички барқарорлигига салбий таъсир кўрсатади.

Шунинг учун Исломобод янги мудофаа келишувларини ривожлантирар экан, эҳтимолий минтақавий урушга автоматик равишда тортилишига олиб келадиган мажбуриятлардан эҳтиёткорлик билан қочишга ҳаракат қилмоқда.

Яқин Шарқда янги хавфсизлик тизими шаклланяптими?

Ҳозирча Яқин Шарқда НАТОга ўхшаш ягона ҳарбий блок ташкил этилмоқда, деб айтишга асос йўқ. Бироқ сўнгги воқеалар муҳим тенденцияни намоён этмоқда. Форс кўрфази давлатлари ўзаро боғланган икки томонлама мудофаа шартномалари тармоғини шакллантиришга киришмоқда.

Агар келгусида Бирлашган Араб Амирликлари, Баҳрайн, Қатар ёки бошқа араб давлатлари ҳам Покистон билан шунга ўхшаш келишувларни имзоласа, минтақада мутлақо янги хавфсизлик модели юзага келиши мумкин. Бу модел ягона ҳарбий иттифоқ эмас, балки умумий манфаатлар асосида ўзаро боғланган стратегик шерикликлар тизими бўлади.

Бундай ҳолатда АҚШ минтақадаги асосий ташқи ҳамкор сифатида қолиши мумкин. Бироқ у энди хавфсизликнинг ягона кафолатчиси бўлмайди. Минтақа давлатлари ўз мудофаа салоҳиятини мустаҳкамлаш учун янги ҳамкорлар билан муносабатларни кенгайтиришга интилади.

Минтақавий кучлар мувозанати қандай ўзгармоқда?

Юқорида зикр этилган жараёнларнинг энг муҳим натижаларидан бири Покистоннинг геосиёсий аҳамияти сезиларли даражада ортиб бораётганидир.

Агар аввал Исломобод асосан Жанубий Осиё сиёсати доирасида баҳоланган бўлса, бугун у аста-секин Яқин Шарқ хавфсизлиги тизимининг муҳим иштирокчисига айланмоқда. Саудия Арабистони учун - бу кучли ҳарбий шерикнинг пайдо бўлишини англатади. Қувайт учун — миллий хавфсизлик кафолатларини диверсификация қилиш имкониятидир. АҚШ учун — минтақада хавфсизлик юкининг муайян қисмини иттифоқчилар билан бўлишиш имкониятидир. Хитой учун эса бу Форс кўрфазидан энергия ресурслари етказиб бериш йўлларининг барқарорлигини сақлаш нуқтаи назаридан муҳим аҳамиятга эга.

Эрон учун эса вазият анча мураккаблашмоқда. Расман мазкур келишувлар унга қарши қаратилмаган бўлса-да, улар араб давлатлари билан Покистон ўртасидаги ҳарбий мувофиқлашувни кучайтириб, минтақадаги стратегик кучлар мувозанатига таъсир кўрсатиши мумкин.

Хулоса ва прогноз

Яқин йилларда энг эҳтимолий сценарий — Покистон билан Форс кўрфази давлатлари ўртасидаги мудофаа ҳамкорлигининг янада кенгайишидир.

Шу билан бирга, Исломобод эҳтимол катта эҳтиёткорлик билан ҳаракат қилади. У бир томондан араб монархиялари билан стратегик шерикликни чуқурлаштиришга интилса, иккинчи томондан Эрон билан қўшничилик муносабатларини сақлаб қолишга ҳаракат қилади. Араб давлатлари учун бундай ёндашув кескин ҳарбий блок тузмасдан туриб хавфсизликни мустаҳкамлаш имконини беради.

Эрон учун эса бу янги дипломатик чақириқдир. Теҳрон минтақа давлатлари билан мулоқотни фаоллаштириши ва икки томонлама мудофаа келишувларининг кенг қамровли антииқрон коалициясига айланиб кетишининг олдини олишга интилиши эҳтимол.

Шундай қилиб, бугунги кунда гап янги «араб НАТОси» ташкил этилаётгани ҳақида эмас. Асосий тенденция — ҳарбий ҳамкорлик, энергетик ўзаро боғлиқлик ва иқтисодий манфаатларга асосланган кўп поғонали хавфсизлик тизимининг шаклланишидир. Агар ушбу жараён изчил давом этса, Покистон нафақат Жанубий Осиёнинг етакчи ҳарбий давлатларидан бири, балки Форс кўрфази мамлакатлари хавфсизлигини таъминлашда муҳим ташқи шериклардан бирига айланиши мумкин. Бу эса Яқин Шарқдаги геосиёсий мувозанат ва минтақавий хавфсизлик архитектурасини янги босқичга олиб чиқиши эҳтимолдан холи эмас.

Абулфайз Сайидасқаров