Россия гази ва Хитой ультиматуми: томонлар нега келиша олмаяпти?

Хитой "Сибир кучи–2" лойиҳаси бўйича очиқ ультиматумларга ўтди.

Энергетика соҳасидаги манбаларнинг айтишича, "Сибир кучи–2" бўйича музокаралар Пекиннинг қатъий позицияси туфайли боши берк кўчага кириб қолган. Хитой томони энди Россия газини фақат ўз шартлари асосида сотиб олишга тайёр эканини яширмаяпти. Москва эса келишувни бир неча йил аввал имзолашни режалаштирган эди. Аммо шартнома ўрнига янги талаблар ва савдолашувнинг навбатдаги босқичига дуч келмоқда.

Асосий баҳс - нарх атрофида

Пекин таклиф этаётган нарх даражасини Россия энергетика соҳасидаги кўплаб мутахассислар очиқчасига ноқулай деб ҳисоблайди. Хитой Россиянинг Европа бозорининг катта қисмини йўқотганидан кейинги аҳволини яхши тушунади ва айнан шу ҳолатни асосий далил сифатида ишлатмоқда.

Таъкидлаш керак, Москва ҳам, Пекин "Сибир кучи–2" бўйича музокараларда муҳокама қилинаётган нархларни расман ошкор қилмаяпти. Шунинг учун мавжуд баҳолар асосан турли манбалардан “сизиб” чиққан маълумотлар, Ғарб ва Россия оммавий ахборот воситаларидаги публикациялар ҳамда музокараларга яқин манбаларнинг баёнотларига таянади.

Қатор манбалар маълумотларига кўра, Хитой газ нархи Россиянинг ички бозоридаги нархларга яқин бўлишини талаб қилмоқда. Экспорт формуласига қайта ҳисоблаганда бу тахминан ҳар 1000 куб метр учун 60–100 доллар атрофидаги нархни англатади.

Россия эса нарх биринчи "Сибир кучи" лойиҳаси доирасида Хитойга етказиб берилаётган қувур гази нархига яқин бўлишини истайди. Турли йилларда бу нарх ҳар 1000 куб метр учун тахминан 220–280 доллар даражасида баҳоланган, айрим ҳолларда эса нефт нархларига боғланган формула туфайли бундан ҳам юқори бўлган.

Бошқача қилиб айтганда, томонлар ўртасидаги нарх бўйича фарқ икки баробардан ҳам ортиқ бўлиши мумкин. Музокаралар қанча чўзилса, Россиянинг битта харидорга қарамлиги шунча ортиб бормоқда. Шу боис амалдорлар тобора кўпроқ «техник деталлар» ва «логистика масалалари» ҳақида гапирмоқда. Гўёки айнан шу масалалар музокараларга тўсқинлик қилаётгандек. Аслида эса ҳақиқий можаро пул атрофида кечмоқда. Хитой кўпроқ тўлашни истамаяпти. Россия эса арзонроқ сотишни хоҳламайди. Аммо вақт Пекин фойдасига ишламоқда.

Ташқи сиёсат дастаги

Россия ва Европа муносабатлари кескин ёмонлашганидан сўнг "Сибир кучи–2" лойиҳаси шунчаки навбатдаги газ қувури бўлиб қолмади. Москва учун у энергетик сиёсатнинг Шарққа бурилиш рамзига ва янги экспорт стратегиясининг муҳим элементига айланди.

Бироқ йиллар давом этган музокараларга қарамай, лойиҳа ҳозирча фақат катта мақсадлардан иборат режа бўлиб қолмоқда. Сўнгги хабарлар эса томонлар муросага ҳали анча узоқ эканини кўрсатмоқда.

Бугун "Сибир кучи–2" атрофидаги баҳс оддий тижорий тортишув доирасидан чиқиб кетган. Гап Хитой аста-секин харидордан шартларни белгилаб берувчи томонга айланаётган улкан геоиқтисодий ўйин ҳақида кетмоқда.

Европа бозори ўрнини босиши керак бўлган газ қувури

Лойиҳанинг тарихи 2010-йиллар ўрталарига бориб тақалади. "Сибир кучи" газ қувурининг биринчи босқичи бўйича шартнома имзолангандан кейин Россия раҳбарияти Хитойни келажакдаги асосий бозор сифатида кўра бошлади. Бироқ амалдаги маршрут Россия газ соҳасининг асосий муаммосини ҳал қилишда чекланган аҳамиятга эга.

Биринчи "Сибир кучи" Шарқий Сибирдаги конлардан газ олади. Бу конлар тарихан Европа экспорти билан боғлиқ бўлмаган. Яъни мазкур газ дастлаб Германия, Франция ёки Италияга етказиб бериш учун мўлжалланмаган эди.

"Сибир кучи–2" эса мутлақо бошқа аҳамиятга эга. Бу лойиҳа бўйича ҳар йили 50 миллиард куб метргача газ Ғарбий Сибирдан етказиб берилиши режалаштирилган. Бу айнан ўнлаб йиллар давомида Европани таъминлаб келган конлардир.

Моҳиятан, бу Европа бозорига йўналтирилган экспортнинг катта қисмини Хитой томонга буришга уриниш ҳисобланади. Шу сабабли лойиҳа стратегик аҳамиятга эга деб баҳоланмоқда. Агар биринчи «Сибир кучи» Хитой эшигини очган бўлса, иккинчиси Европа бозорининг йўқотилишини қоплаши керак эди.

Путиннинг Пекинга сафари: нега "Сибир кучи–2" яна имзоланмади?

Мазкур лойиҳа тақдирида Россия президенти Владимир Путиннинг 2026 йил 19–20 май кунлари Хитойга қилган сўнгги ташрифи алоҳида аҳамият касб этди. Кўплаб кузатувчилар айнан шу сафар музокараларда ҳал қилувчи бурилиш нуқтаси бўлади, деб ўйлаган эди.

Дарҳақиқат, Россия делегацияси Пекинга катта иқтисодий таркиб билан келди, энергетика мавзуси эса музокараларнинг марказий масалаларидан бири бўлди. Бироқ натижа кутилгандан анча камтарона бўлди. Сафар доирасида Путин Хитой раиси Си Цзиньпин билан музокаралар ўтказди. Томонлар шерикликни янада мустаҳкамлаш ҳақида қўшма баёнот қабул қилди ҳамда турли соҳаларда ҳамкорликка оид қарийб 40 та ҳужжатни имзолади. Аммо кўп соатлик музокаралардан кейин ҳам "Сибир кучи–2" бўйича тўлиқ шартнома имзолангани ҳақида эълон қилинмади. Кўплаб экспертлар бу ҳолатни томонлар ўртасида жиддий келишмовчиликлар сақланиб қолаётганининг белгиси сифатида баҳолади. Ҳатто ташрифдан олдин Россия амалдорлари сезиларли илгарилаш бўлиши мумкинлигига ишора қилган бўлсалар-да, якуний ҳужжатлар тўпламида лойиҳа деярли тилга олинмади.

Музокараларга яқин манбаларнинг маълум қилишича, асосий тўсиқ ҳамон газ нархи бўлиб қолмоқда. Москва қувур қурилиши харажатларини қоплаш ва Европа бозорининг йўқотилган қисмини компенсация қилиш имконини берадиган узоқ муддатли шартномадан манфаатдор. Пекин эса нархнинг Россия ички тарифларига яқин даражада бўлишини талаб қилишда давом этмоқда.

Кремль вакиллари музокаралардан кейин асосан маршрутнинг асосий параметрлари бўйича тушунча мавжудлиги ва техник тафсилотларни янада ишлаб чиқиш зарурлиги ҳақида гапирди. Бу эса томонлар лойиҳага қизиқиш билдирса-да, шартнома имзоланадиган аниқ муддат ҳақида гапиришдан қочаётганини кўрсатади.

Россия учун келишувга эришилмагани сезиларли сигнал бўлди. Бир неча йил аввал Москва икки мамлакат ўртасидаги сиёсий яқинлашув энергетик лойиҳаларни автоматик тарзда тезлаштиради, деб ҳисоблаган эди. Лекин Хитой жуда прагматик ёндашувни намоён қилмоқда. Стратегик шерикликка қарамай, Пекин қарорларни фақат сиёсий мулоҳазалар асосида қабул қилишни истамаяпти ва энг қулай тижорий шартларга эришишга ҳаракат қилмоқда.

Бундан ташқари, музокараларнинг чўзилиши икки давлат ўртасидаги кучлар мувозанати ўзгараётганини кўрсатмоқда. Агар 2014 йилда биринчи "Сибир кучи" шартномаси Россия энергетик дипломатиясининг катта ғалабаси сифатида қабул қилинган бўлса, бугун вазият бошқача. Россия Хитой бозорига Хитой янги Россия газ қувурига муҳтож бўлганидан кўра кўпроқ муҳтож. Шунинг учун ҳар бир янги учрашув музокараларда илгарилаш ҳақидаги баёнотлар билан якунланади, аммо узоқ кутилган шартнома ҳали ҳам йўқ.

Нега музокаралар самарасиз кечди?

Расман томонлар техник масалалар, маршрутлар ва инфратузилма ҳақида гапиришда давом этмоқда. Бироқ аксарият экспертлар асосий можаро фақат нарх билан боғлиқ эканига ишонади.

Россия миллиардлаб долларлик инвестицияларни қоплайдиган узоқ муддатли шартнома истайди. Хитой эса газни имкони борича арзон сотиб олмоқчи.

Пекин нуқтаи назаридан қараганда, вазият жуда оддий: Россия ўзининг энг йирик экспорт бозорини йўқотди. Европа йўналишида қурилган инфратузилманинг катта қисми тўлиқ ишламаяпти.

Шунинг учун битимдан Хитойга қараганда Москва кўпроқ манфаатдор. Демак, ён бериш ҳам Москвадан кутилмоқда.

Нега Хитой “кибрланяпти”?

Ўн йил аввал вазият бошқача эди. Хитой энергия ресурслари импортини жадал ошираётган ва денгиз йўлларига қарам бўлиб қолишдан хавотирланаётган эди.

Бугун эса Хитой дунёдаги энг диверсификациялашган газ таъминоти тизимларидан бирини шакллантирди.

Пекин Қатар, Австралия, Малайзия ва бошқа давлатлардан суюлтирилган табиий газ сотиб олмоқда. Марказий Осиёдан келаётган газ қувурлари ишлашда давом этмоқда. Туркманистондан ҳам катта ҳажмда газ келмоқда.

Энг муҳими, Хитой стратегияси бирор-бир етказиб берувчига ҳаддан ташқари қарам бўлиб қолмасликка қаратилган.

Шу сабабли Россия гази муҳим бўлса-да, унинг ўрнини босиб бўлмайдиган ресурс эмас.

Шарққа бурилиш ва янги номутаносиблик

Яқин вақтгача Россия–Хитой энергетик ҳамкорлиги тенг ҳуқуқли давлатлар иттифоқи сифатида тасвирланар эди. Бугун эса савол туғилмоқда: бу шериклик ҳақиқатан ҳам тенгми?

Иқтисодиётнинг оддий қонуни бор: кўпроқ муқобил вариантга эга томон кучлироқ бўлади. Хитойда бундай вариантлар бор. Россияда эса анча кам. Натижада янги номутаносиблик пайдо бўлмоқда. Хитой Россия хомашёсининг энг йирик харидорига айланмоқда, Россия эса Хитой талабига тобора кўпроқ боғланиб қолмоқда.

Лойиҳада Мўғулистон омили ҳам алоҳида ўрин тутади. Газ қувурининг асосий қисми айнан унинг ҳудудидан ўтиши режалаштирилган. Улан-Батор учун бу миллиардлаб долларлик инвестициялар, транзит даромадлари ва инфратузилма ривожи демакдир. Бироқ Москва ва Пекин ўртасидаги музокараларнинг чўзилиши Мўғулистон режаларини ҳам кечиктирмоқда.

Энди нима бўлади?

Бугун учта асосий сценарий мавжуд.

Биринчи сценарий - Россия Хитой шартларига рози бўлади. Бу ҳолда лойиҳа яқин йилларда амалга ошиши мумкин. Аммо Москва ўзини узоқ муддатли ва нисбатан паст нархли келишувга боғлаб қўйиши хавфи бор.

Иккинчи сценарий – ўзаро муроса ва ёнбосиш. Томонлар ўртача нарх формуласига келишиб олишади. Бу энг реал вариант ҳисобланади.

Учинчи сценарий - лойиҳани музлатиб қўйиш. Музокаралар яна бир неча йил давом этади, аммо шартнома имзоланмайди.

Газ қувуридан ҳам каттароқ муаммо

Қайд этиш жоиз, "Сибир кучи–2" тарихи қувурлар ёки компрессор станциялари ҳақида эмас. Бу лойиҳа жаҳон иқтисодиётидаги ўзгаришларнинг ўзига хос индикаторига айланди.

Яқин вақтгача Россия Европанинг асосий газ етказиб берувчиларидан бири бўлиб, музокараларда кучли позицияга эга эди. Бугун эса у экспортни Шарққа йўналтиришга ҳаракат қилмоқда ва Хитойнинг қаттиқ прагматизмига дуч келмоқда. Шунинг учун "Сибир кучи–2" атрофидаги баҳс аслида Евроосиёда иқтисодий таъсир марказларининг қайта тақсимланишини акс эттирмоқда.

Лойиҳанинг тақдири нафақат энергетиклар ва амалдорларни қизиқтиради. У Россия ва Хитой ўртасидаги келажакдаги кучлар мувозанати қандай бўлиши мумкинлигини ҳам кўрсатиб беради. Агар лойиҳа Пекин шартлари асосида амалга ошса, бу XXI асрда иқтисодий ҳокимият қандай ўзгараётганининг энг ёрқин мисолларидан бирига айланади. Агар томонлар келиша олмаса, бу ҳатто стратегик шериклик ҳам миллиардлаб доллар ва миллий манфаатлар тўқнашуви олдида чегараларга эга эканини кўрсатади.

Абулфайз Сайидасқаров