Хитой янги жаҳон етакчисига айланмоқдами?

2026 йил баҳорида Пекин XXI асрнинг энг муҳим геосиёсий саҳналаридан бирига айланди. Хитой пойтахтига деярли кетма-кет тарзда икки йирик давлат раҳбарлари – АҚШ президенти Доналд Трамп ва Россия президенти Владимир Путин ташриф буюрди. Бу шунчаки дипломатик сафар эмасди. Бу янги дунё тартибининг намойиши эди.

Яқингача Вашингтон глобал сиёсатнинг ягона маркази ҳисобланар, Москва эса ҳарбий қудрат ва ядровий таъсир туфайли алоҳида геосиёсий ўринни сақлаб турарди. Аммо 2026 йилга келиб вазият ўзгарди. Энди АҚШ ҳам, Россия ҳам Хитой билан ҳисоблашишга мажбур бўлмоқда. Бу ўзгаришни энг яхши дипломатик баёнотлар эмас, балки музокаралар муҳити кўрсатди.

“Аждаҳо”нинг илтифотли табассуми

ХХР раиси Си Цзинпин ҳар икки раҳбарни хотиржам ишонч билан қабул қилди. Пекин ўзини энди “ривожланаётган давлат” эмас, балки глобал тизимнинг марказларидан бири сифатида тутаётгани сезилиб турарди.

Ташрифлар ташқи жиҳатдан одатий дипломатик маросимларга ўхшарди: қизил йўлаклар, фахрий қоровул, музокаралар, камералар қаршисидаги табассумлар. Аммо дипломатик протокол ортида анча муҳим жараён яширин эди. Дунё халқаро сиёсат геометрияси қандай ўзгарганини кўрди.

Бундан ўн-ўн беш йил аввал йирик давлатлар раҳбарлари Хитойга тез ўсиб бораётган иқтисодиёт билан ҳамкорлик қилувчи давлат вакиллари сифатида келарди. Энди эса вазият бутунлай бошқача кўрина бошлади. Трамп ҳам, Путин ҳам Пекинга айнан Хитой глобал иқтисодий ва стратегик масалаларни ҳал этишда марказий ўринга чиққан бир пайтда ташриф буюрди.

Энг диққатга сазовор жиҳат – имзоланган ҳужжатлар ёки расмий баёнотларда эмасди. Асосий маъно музокаралар муҳитида, Хитой раҳбариятининг ишончида ва Си Цзинпин икки ядровий давлат етакчилари билан ёнма-ён турганидаги муомаласида сезилди.

Маълумки, 2000 йил бошида Хитой иқтисодиёти АҚШ иқтисодиётининг тахминан 12-13 фоизига тенг эди. 2025 йилга келиб Хитой ялпи ички маҳсулоти харид қобилияти паритети бўйича 41 триллион доллардан ошди ва дунёда биринчи ўринга чиқди. АҚШда бу кўрсаткич тахминан 30-31 триллион доллар атрофида бўлди. Номинал ЯИМ бўйича Америка ҳамон пешқадам бўлса-да, саноат ва инфратузилма қуввати бўйича Хитой дунёда мутлақ етакчига айланди.

Катта умид билан бошланиб, муроса билан тугаган ташриф

Юқорида келтирилган рақамлар қуруқ статистика эмас. Улар халқаро муносабатлардаги куч мувозанатини ўзгартирмоқда. Айниқса, бу Доналд Трампнинг ташрифи вақтида яққол кўринди. Америка президенти Пекинга савдо зиддиятларини юмшатиш, ноёб ер металлари таъминотини муҳокама қилиш ва технологик рақобатни назорат этиш мақсадида келган эди. Чунки Вашингтон яхши тушунарди: бугунги дунёда иқтисодий қудрат нефт ёки банклар эмас, балки технологиялар ва ресурслар занжири орқали белгиланмоқда.

XXI асрда таъсир учун кураш тобора анъанавий армиялар тўқнашувига эмас, балки микрочиплар, аккумуляторлар, сунъий интеллект, логистика ва ноёб ер элементлари учун рақобатга айланмоқда. Ва айнан шу соҳаларда Хитой энди инкор этиб бўлмайдиган устунликка эришди.

Ҳозир Хитой ноёб ер металларини қайта ишлаш ва тозалаш бозорининг қарийб 85-90 фоизини назорат қилади. Бу эса юқори технологиялар ва ҳарбий саноат учун стратегик устунлик беради. Электромобиллар учун аккумулятор ишлаб чиқаришнинг 75 фоиздан ортиғи ҳам Хитой ҳиссасига тўғри келади.

Хитой қуёш панеллари, аккумуляторлар ва улар учун зарур компонентлар ишлаб чиқаришда глобал етакчига айланди. Айрим сегментларда унинг улуши 70-90 фоизгача етади. Америка ҳарбий саноати ва юқори технология соҳалари учун зарур бўлган кўплаб компонентлар ҳам айнан Хитой ёки Хитойга боғлиқ таъминот занжирлари орқали келади.

Шу сабабли Вашингтон Хитойга қарши тарифлар ва чекловлар жорий қилган бўлса-да, икки иқтисодиёт ўртасидаги боғлиқликни тўлиқ узолмади. Савдо урушлари ва тарифларга қарамай, АҚШ ва Хитой ўртасидаги йиллик товар айирбошлаш ҳажми ҳали ҳам юзлаб миллиард доллар билан ўлчанмоқда (2025 йилда – 600 миллиард доллар). Бу эса бир ҳақиқатни кўрсатди: энди Америка Хитойни иқтисодий жиҳатдан тўлиқ иҳоталай олмайди.

Трампнинг ташрифи айнан шу воқеликни очиқ кўрсатди. Бир пайтлар АҚШ бошқаларга шарт қўйган бўлса, энди Вашингтоннинг ўзи муроса излашга мажбур эди.

Етакчиликка интилаётган давлат

Хитой дипломатияси азалдан рамзлар ва маросимларга катта аҳамият беради. Аммо 2026 йилдаги қабулларда Ғарбни ҳайратда қолдиришга уринишдан кўра, ўз мақомини намойиш қилиш руҳи кучлироқ сезилди. Си Цзинпиннинг ҳаракатлари ва чиқишлари ортида “Хитой энди қоидаларни қабул қилувчи эмас, уларни шакллантирувчи давлат” деган яширин сигнал бор эди.

Сир эмас, бу омиллар асосида улкан иқтисодий куч ётади. Хитой бугун дунёдаги энг катта саноат ишлаб чиқарувчиси ҳисобланади. Бугун Хитой дунё саноат ишлаб чиқаришининг тахминан учдан бир қисмини таъминлайди. Айрим халқаро баҳолашларга кўра, бу кўрсаткич 30 фоиздан ҳам юқори. АҚШда бу кўрсаткич тахминан 15-16 фоиз атрофида. Дунёдаги энг йирик 10 контейнер портининг 7 таси Хитойда жойлашган. Пекин сўнгги 20 йилда 40 минг километрдан ортиқ юқори тезликдаги темир йўл қурди – бу бутун дунёдаги шундай темир йўлларнинг асосий қисми демакдир.

Путин ташрифи: аввал ука, энди эса акага айланган Хитой

Янада қизиқарли манзара Владимир Путиннинг ташрифи вақтида намоён бўлди. Россия охирги йилларда санкциялар туфайли Ғарб бозорларидан сезиларли даражада узилиб қолди. Натижада Москва иқтисодий жиҳатдан Пекинга тобора кўпроқ яқинлашишга мажбур бўлди. 2025 йилда Россия ва Хитой ўртасидаги товар айирбошлаш ҳажми 250 миллиард долларга яқинлашди. Россия ташқи савдосида Хитойнинг улуши рекорд даражага чиқди.

Энергетика соҳасидаги рақамлар эса янада улкан. Россия нефтининг катта қисми айнан Хитойга йўналтирилмоқда. “Сибир кучи” газ қувури орқали етказиб берилаётган газ ҳажми йил сайин ортмоқда. Аммо Пекин Москва таклиф қилаётган барча шартларга дарҳол рози бўлаётгани йўқ. Масалан, “Сибир кучи-2” лойиҳаси бўйича Хитой бир неча йилдан бери музокараларни чўзмоқда ва газ нархи ҳамда маршрут бўйича ўз манфаатларини қаттиқ ҳимоя қилмоқда. Бу эса муносабатлардаги ҳақиқий куч мувозанатини кўрсатади.

Москвага Пекин керак. Аммо Пекин Россияга фақат ўз манфаатлари доирасидагина эҳтиёж сезмоқда.

Бугунги кунда Россия ташқи ҳисоб-китобларининг катта қисми юан орқали амалга оширилмоқда. Москва бир неча йил аввал долларга муқобил сифатида кўра бошлаган валюта энди амалда Россия иқтисодиётининг муҳим қисмига айланиб улгурди.

Ғарб таҳлилчилари бежизга Россияни “Хитойнинг кичик шериги (укаси)” деб атай бошламаяпти. Бу ибора Москва учун оғриқли эшитилиши мумкин. Аммо рақамлар геосиёсий воқеликни кўрсатмоқда.

Хитой эса бу пайтда ўз глобал таъсирини фақат иқтисодиёт орқали эмас, балки инфратузилма ва молиявий лойиҳалар орқали ҳам кенгайтирмоқда. “Бир камар – бир йўл” ташаббуси доирасида Пекин 150 дан ортиқ давлат билан ҳамкорлик қилмоқда. Турли ҳисоб-китобларга кўра, ушбу лойиҳаларга киритилган умумий инвестициялар 1 триллион доллардан ошиб кетган.

Африкадаги портлар, Марказий Осиёдаги темир йўллар, Яқин Шарқдаги энергетик инфратузилмалар – буларнинг барчаси Хитой таъсирининг янги харитасини шакллантирмоқда.

Энг муҳими, Пекин Ғарбдан фарқли равишда кўп ҳолларда давлатларнинг ички сиёсатига аралашмасликка уринмоқда. Кўплаб ривожланаётган мамлакатлар учун бу жуда жозибали модел кўринади: инвестиция ва кредитлар бор, аммо демократия ёки инсон ҳуқуқлари бўйича қаттиқ сиёсий талаблар йўқ.

Хитой ҳали чўққига чиқмади

Шундай бўлса-да, ХХРнинг ўзида ҳам жиддий муаммолар мавжуд. Мамлакат аҳолиси қисқаришни бошлади. 2025 йилда Хитойда туғилиш даражаси тарихий минимумга тушди. Кўчмас мулк бозоридаги инқироз миллиардлаб долларлик йўқотишларга олиб келди. Маҳаллий ҳокимиятлар қарзи эса триллионлаб доллар билан ўлчанмоқда.

Бундан ташқари, АҚШ ҳамон дунёдаги энг қудратли молиявий тизимга эга. Доллар халқаро ҳисоб-китобларнинг асосий валютаси бўлиб қолмоқда. Америка армияси дунё бўйлаб юзлаб ҳарбий базаларга эга. НАТО ва Вашингтоннинг Осиёдаги иттифоқчилари ҳали ҳам АҚШ таъсирини сақлаб турибди. Аммо тарихда баъзан янги даврни аниқ бир воқеа эмас, балки умумий муҳит белгилайди.

2026 йил баҳорида Пекинда айнан шундай муҳит пайдо бўлди. Чунки дунё биринчи марта шундай манзарани очиқ кўрди: АҚШ ҳам, Россия ҳам Хитой билан муносабатларни сақлаб қолишдан манфаатдор. Ва Пекин буни жуда яхши тушуниб турибди.

Балки XXI аср ҳали тўлиқ “Хитой асри”га айланмагандир. Аммо бир нарса аниқ: энди ҳеч бир йирик геосиёсий қарор Хитойсиз қабул қилинмайдиган дунё шаклланмоқда.

Бу ҳали дебочаси

Эҳтимол Вашингтон ҳали ҳам дунёнинг энг қудратли ҳарбий ва молиявий маркази бўлиб қолаётгандир. Аммо тарихда шундай паллалар бўладики, янги давр танклар ёки декларациялар билан эмас, балки давлатлар қандай ҳаракат қилаётгани билан бошланади.

2026 йил баҳорида Пекинда айнан шундай манзара юзага келди. Бир пайтлар дунё бошқаларни ўз пойтахтига чақирган давлатларга қараб шаклланган эди. Энди эса Америка ҳам, Россия ҳам Пекинга келмоқда. Бу оддий дипломатия эмас. Бу куч марказларининг жим, аммо улкан силжишидир.

Хитой ҳали дунёни тўлиқ бошқараётгани йўқ. Лекин у аллақачон дунё кимни эшитишга мажбур бўлаётганини ўзгартириб улгурди.

Энг муҳим ўзгариш ҳам шунда: XXI асрнинг янги геосиёсий қоидалари энди фақат Ғарбда ёзилмаяпти. Уларнинг бир қисми Пекинда ёзилмоқда.

Абулфайз Сайидасқаров