Муаллифлик ҳуқуқи атрофидаги можаролар

Сўнгги кунларда Ўзбекистон маданий муҳитида муаллифлик ҳуқуқи ва гонорар тўловлари билан боғлиқ масала жамоатчилик муҳокамасига чиқди. Оддий ҳуқуқий жараён сифатида бошланган воқеа кутилмаганда ижодкорлар, ҳуқуқшунослар ва жамоатчилик эътиборини ўзига қаратди. Бу бежиз эмас. Чунки интеллектуал мулк мавзуси мамлакатда узоқ йиллардан бери энг нозик ва бир вақтнинг ўзида етарлича муҳокама қилинмайдиган масалалардан бири ҳисобланади.

Муҳокамаларга сабаб – Муқимий номидаги Ўзбекистон давлат академик мусиқали театри директори, шунингдек, Муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш палатаси раиси ва санъаткор Азим Муллахоновга нисбатан Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг 177-1-моддаси 1-қисми бўйича қўзғатилган маъмурий иш бўлди. Гап муаллифлик ҳуқуқлари ва тегишли тўловлар соҳасидаги қонунчилик бузилгани ҳақидаги эҳтимолий ҳолатлар ҳақида бораётган эди.

Бир қарашда, бу вазият оддий ҳуқуқий жараёндек туюлиши мумкин эди. Бироқ қисқа вақт ичида у анча кенг ижтимоий мазмун касб этди. Мутахассислар ва маданият соҳаси вакиллари нафақат муайян ишни, балки мамлакатда муаллифлик ҳуқуқларини ҳимоя қилиш тизимининг умумий ҳолатини ҳам муҳокама қила бошладилар. Зеро, қонуннинг қуруқ ҳуқуқий атамалари ортида ҳар қандай замонавий давлат учун муҳим бўлган савол турарди: ижодкорнинг интеллектуал меҳнати қай даражада самарали ҳимоя қилинмоқда?

Нозик мавзу

Маданият соҳаси учун бу мавзу айниқса сезгир ҳисобланади. Театр, мусиқа, адабиёт ва саҳна санъати фақат бинолар ёки давлат дастурлари орқали эмас, аввало муаллифлар, бастакорлар, режиссёрлар ва ижрочилар меҳнати орқали яшайди. Шу боис муаллифлик тўловлари билан боғлиқ ҳар қандай баҳс табиий равишда катта қизиқиш уйғотади.

Вазият тез ривожлана бошлади. Ахборот майдонида эҳтимолий катта можаро ҳақидаги тахминлар пайдо бўлди. Айрим экспертлар бу ҳолатда интеллектуал мулкни бошқариш тизимида йиллар давомида тўпланиб келган муаммолар аломатини кўрдилар. Бошқалар эса суд жараёни якунланмагунча шошма-шошарлик билан хулоса чиқармасликка чақирди.

Кейин Интеллектуал мулк агентлигининг PTSH 2603304156734-сонли маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги баённомасига кўра, Азим Муллахоновга нисбатан МЖтКнинг 177-1-моддаси 1-қисми билан маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги иш ҳужжатлари жиноят ишлари бўйича Чилонзор туман судининг иш юритувига келиб тушди. Масалани мазмунан кўриб чиқиш учун 13 май, соат 15:30 га суд мажлиси белгиланди.Лекин шу куни Азим Муллахонов суд залига келмагани боис суд мажлиси 14 май соат 15:00 га кўчирилди.

Кутилмаган (эҳтимол кутилган) якун

Лекин воқеалар кутилмаган тарзда тез якун топди. МЖтКнинг 177-1-моддаси 1-қисми бўйича Муқимий номидаги Ўзбекистон давлат академик мусиқали театри директори М. А.га нисбатан юритилган маъмурий иш жиноят ишлари бўйича Чилонзор туман суди қарори билан иш юритувдан тугатилди.

Суднинг тушунтиришича, Маъмурий жавобгарлик тўғрисидаги кодекснинг (МЖтК) 271-моддасида муайян ҳолатлар мавжуд бўлган тақдирда маъмурий ҳуқуқбузарлик тўғрисидаги ишларни юритишни бошлаш мумкин эмаслиги, бошланган иш эса тугатилиши лозимлиги белгиланган. Хусусан, МЖтКнинг 177-1-моддаси (муаллифлик ҳуқуқини бузиш) 1-қисмида назарда тутилган ҳуқуқбузарликни биринчи марта содир этган шахс – ҳуқуқбузарлик аниқланган пайтдан эътиборан ўттиз кунлик муддатда ихтиёрий равишда бартараф этган бўлса, унга нисбатан иш юритиш мумкин эмас, бошлаган иш эса тугатилиши лозим.

Шу тариқа атрофида жамоатчилик муҳокамаси ва турли кутилмалар шакллана бошлаган жараён жиддий шов-шувларсиз якунига етди.

Савол очиқ қолмоқда

Вазият ечим топган бўлса-да, ушбу воқеа ортидан муҳим саволлар очиқлигича қолди. Бу ҳолат Ўзбекистонда муаллифлик ҳуқуқи мавзуси аста-секин тор доирадаги профессионал муҳокамадан чиқиб, кенг ижтимоий кун тартибининг бир қисмига айланаётганини яна бир бор кўрсатди. Креатив иқтисодиёт ривожланаётган ҳозирги шароитда интеллектуал мулк тўлақонли иқтисодий ресурсга, муаллиф меҳнатини ҳимоя қилиш эса давлат ҳуқуқий тизимининг етуклик кўрсаткичига айланмоқда.

Бугун дунёнинг кўплаб давлатлари маданиятни – нафақат маънавий қадрият, балки стратегик иқтисодий тармоқ сифатида ҳам баҳоламоқда. Мусиқа, театр саҳналари, кино, рақамли контент ва адабий асарлар замонавий индустриянинг муҳим қисмини ташкил этмоқда. Бундай воқеликда гонорарлар тўланишининг шаффофлиги ва муаллифлик ҳуқуқларига риоя қилиниши нафақат қонун, балки ижодий муҳитдаги ишонч масаласига ҳам айланади.

Эҳтимол, ушбу ҳолат ҳақиқатан жиддий ҳуқуқий оқибатларга асос бўлмаган. Суд қарори ҳам айнан шундай хулосани кўрсатмоқда. Бироқ бундай ишнинг ўзи пайдо бўлгани даврнинг ўзига хос сигнали сифатида қабул қилиниши мумкин.

Чунки замонавий давр ижодий меҳнатга бўлган муносабатни ўзгартирмоқда. Илгари санъат асосан илҳом ва маънавият соҳаси сифатида қабул қилинган бўлса, бугун у бир вақтнинг ўзида ҳуқуқ, иқтисодиёт ва репутация масаласига айланиб бормоқда.

Ва эҳтимол, ушбу воқеанинг асосий хулосаси ҳам айнан шундадир: муаллифга бўлган ҳурмат баландпарвоз баёнотлардан эмас, балки мамлакат маданиятини яратаётган инсонлар учун адолатли ва тушунарли қоидалар яратишдан бошланади.