Хитой иқтисодиёти: қандай қилиб аграр мамлакатдан технологик етакчига айланиш мумкин?

Бир пайтлар коммунистик давлат бўлган, капитализмни танқид қилган, фақат гуруч ва мато экспорти билан машҳурка эришган Хитой бугунга келиб, дунё фабрикаси деган ном олди. Номинал ЯИМ ҳажми бўйича АҚШдан кейин дунёда иккинчи ўринга чиқди. Лондонда жойлашган CEBR консалтинг компанияси прогнозларига кўра, 2030 йилга келиб Хитой номинал ЯИМ ҳажми бўйича АҚШни ортда қолдиради ва дунёдаги энг йирик иқтисодиётга айланади. Харид қобилияти паритети бўйича эса Хитой 2014 йилдан бери дунёда биринчи ўринда турибди.

Хўш, Хитой қандай қилиб бу даражага чиқди? “Хитой мўъжизаси”дан намуна олиш ва уни бошқа давлатларда ҳам қўллаш мумкинми?

Ўтмишга назар

1949 йилда Хитой коммунистик партиясининг фуқаролик урушидаги ғалабасидан сўнг Хитой Халқ Республикаси – ХХР ташкил этилди, Мао Цзэдун унинг биринчи раҳбари бўлди. Ўша пайтда Хитой аграр мамлакат бўлиб, қишлоқ хўжалигининг ЯИМдаги улуши 90%ни ташкил этар эди.

Мао Цзэдун иқтисодиётни модернизация қилиш мақсадида 1958 йилда “Катта сакраш” стратегиясини тақдим этди. У иқтисодий ўсишни кучайтириш ва саноатлашувни жадаллаштиришга қаратилган эди. Стратегия коллективлаштириш ғояларига ва профессионаллик ўрнини босувчи иштиёқ туйғуларига асосланган эди.

Масалан, коммунизация ғоясига кўра, деҳқонлар коммуналарга бирлашиб, уларда мустақил равишда саноатни ривожлантириши, металл эритиши, далада ишлаш учун асбоб-ускуналар ишлаб чиқариши керак эди.

Саноатлашувга муваффақиятсиз уриниш

“Катта сакраш” бандларидан бири металлургияни ривожлантириш эди. Бироқ компартияда металл хусусиятлари ва пўлат ишлаб чиқариш тамойиллари ҳақида билим етарли эмас эди. Шунинг учун коммуналарга рудани гили печларда эритиш, ёқилғи сифатида эса ўтиндан фойдаланиш таклиф этилди. Натижада паст сифатли чўян олинар, у қўшимча ишловсиз кенг қўллаш учун яроқсиз эди. Маонинг аҳмоқона ғояси Хитойга улкан зарар етказди. Муҳандислар қишлоққа ҳайдалди. Далаларда самараси паст чўян эритиш заводлари қурилди. Деҳқонлар уларни ишлата олмади. Кейинчалик улар қаровсиз қолиб кетди. Меҳнат тақсимоти бузилди. Товарлар етказиб бериш занжири ва савдо тартиботи бузилди. Ўткир товар ҳамда озиқ-овқат тақчиллиги пайдо бўлди. Натижада қишлоқ хўжалигига ажратиладиган вақт ва куч камайиб, ерлар ташландиқ ҳолга келиб қолди.

Бошқарув қарорларини қабул қилишдаги профессионаллик етишмаслиги фожиали оқибатларга олиб келди: 1959-1961 йилларда мамлакат энг оғир очарчиликни бошдан кечирди, унинг натижасида 20-40 миллион киши ҳалок бўлди.

Қишлоқ хўжалигидаги муваффақиятсизлик

Юқорида зикр этилган хатоларга қўшимча равишда, Мао яна бир аҳмоқона қарорини эълон қилди. Қишлоқ хўжалиги ислоҳотлари доирасида чумчуқларга қарши кураш эълон қилинди. Гўёки чумчуқлар қириб юборилса, ғалла ҳосили кўпаяди деб ўйлашди. Болалар ҳам бу коммунистик бемаъни кампанияга жалб этилди. Ҳар бир овланган чумчуқ учун мукофот эълон қилинди. Лекин бу тадбирлар экологик мувозанатнинг бузилишига ва ҳашаротлар сонининг кескин кўпайишига олиб келди. Бироқ ҳосилдорлик кўрсаткичлари партия амалдорлари томонидан сунъий равишда ошириб кўрсатилар эди. Аслида ҳосил кам экани маълум бўлгач, дон деҳқонлардан тортиб олина бошланди, бу эса яна очарчилик ва оммавий ўлимларга сабаб бўлди.

“Катта сакраш” муваффақиятсизликка учрагандан сўнг партия раҳбариятида ихтилофлар бошланди. Совет иттифоқи билан муносабатлар ёмонлашди ва Мао компартия сафларини ўз рақибларидан ҳамда Хитойда капитализм ғояларини қўллаб-қувватловчилардан тозалаш мақсадида “маданий инқилоб”ни бошлади.

Партия раҳбарларининг бир қисми СССР билан алоқаларни тиклаш ва либерал ислоҳотлар ўтказиш тарафдори эди, бироқ Мао инқилоб ғояларига қатъий ишонар ва қаттиқ коммунизмни ривожлантиришни талаб қилар эди. “Маданий инқилоб” ҳам сиёсий репрессия ва иқтисодиётнинг баттар вайрон бўлишига олиб келди.

Дэн Сяопин даврининг бошланиши

1976 йилда Мао Цзэдун вафот этгач, ҳокимиятга Дэн Сяопин келди. Айнан унинг номи “Хитой иқтисодий мўъжизаси” билан боғлиқ. Дэн Сяопин Хитой иқтисодиёти ўсиши учун бир қатор ишларни амалга оширди. Энг аввало, коммунистларга хос ноилмий ғоялардан воз кечилди. Масалан, хусусий мулк ва тадбиркорликка қисман рухсат берилди. Секин-аста бозор иқтисодиёти қонунлари ишга тушиб, рақобат, сифат ва самарадорлик орта борди.

Хусусан, деҳқонларга фақат коммуналар (СССРдаги колхозлар муқобили – муаллиф) учун эмас, ўзлари учун ҳам ишлашга рухсат берилди. Бу тадбиркорликнинг илк унсурларини яратди ва меҳнат тақсимотининг самарасини оширди.

Шунингдек, коммунистларга хос яна бир бемаъни ва зарарли ғоя – коммунист бўлмаганларни душман деб ҳисоблаш, бутун дунёга коммунизм иллати уруғларини ёйиш ғоясидан воз кечилди. Мао Цзэдун Хитойнинг Ғарб билан муносабатларини яхшилади. Британия ва Португалия билан келишувлар имзоланди, уларга кўра илгари Европа колониялари мақомига эга бўлган Ҳонконг ва Макао Хитой назоратига ўтди.

Дэн юритган бундай сиёсат Хитойни хорижий инвестициялар учун очди. Мамлакат иқтисодиётни ривожлантириш учун маблағ олди, дунё эса арзон ишчи кучи билан таъминланди.

Дэн айтганидек, “Оқ мушукми, қора мушукми, фарқи йўқ, сичқон овласа бўлди-да” деган сўзлари унинг коммунистик тузумда ҳам капитализм ғояларидан фойдаланишга мойиллигини таъкидлайди.

Бундай сиёсат самарасини берди, албатта. 1976 йилда Хитой 6,9 млрд долларлик товар экспорт қилган бўлса, 20 йил ўтиб, экспорт ҳажми 26 баравар ошиб, 154,8 млрд долларга етди. 2021 йил якунларига кўра эса Хитой 3,5 трлн долларлик экспорт ҳажми билан дунёдаги энг йирик экспортёрга айланди. Бу 1976 йилга нисбатан 507 баравар кўпдир.

Шу билан бирга иқтисодиёт тузилмаси ҳам сезиларли даражада ўзгарди. Хитой экспорти тузилмаси ҳақидаги маълумотлар фақат 1992 йилдан мавжуд, аммо уларнинг ўзиёқ манзарани кўрсата олади. Агар 1992 йилда экспортда энг катта улушни кийим-кечак ва тўқимачилик маҳсулотлари эгаллаган бўлса, 2022 йил якунларига кўра экспортнинг қарийб ярми машинасозлик ва электроника маҳсулотларига тўғри келди.

Иқтисодий ислоҳотлар Хитойда турмуш даражасини оширди ва 2021 йилда Си Цзинпин ўта қашшоқлик устидан ғалаба қозонилганини эълон қилди. (Хитойда ўта қашшоқлик кўсаткичи – йилликдаромад 620 АҚШ долларидан кам бўлишидир). Агар 1978 йилда хитойликларнинг 82 фоизи ушбу тоифага кирган бўлса, 2020 йил якунларига кўра ўта қашшоқлар сони нолга тушди.

Бугунги Хитой

Сўнгги 50 йил ичида Хитой очарчиликдан азият чеккан аграр мамлакатдан – дунёдаги иккинчи йирик иқтисодиётга, энг катта жаҳон экспортёрига ва янги технологик тармоқларда етакчи давлатга айланиш йўлини босиб ўтди.

1990 йилда Хитой ЯИМи 360,86 млрд долларга тенг эди, 2023 йил якунларига кўра эса 17,8 трлн доллардан ошди – 33 йил ичида мамлакат иқтисодиёти 49 баравар ўсди. Шу даврда АҚШ ЯИМи 4,5 бараварга – 5,96 трлн доллардан 27,4 трлн долларгача ўсди.

Таълим даражаси бўйича мамлакатлар рейтингида Хитой 2024 йилда 13-ўринга кўтарилди. 1982 йилда Хитойда 15 ёш ва ундан катта аҳоли орасида саводхонлар улуши 66% бўлган бўлса, 2018 йилга келиб бу кўрсаткич 97 фоизга етди.

Шунингдек, Хитой бюджетида фан соҳасига маблағ оқими ошиб бормоқда. 1996 йилда ҳукумат тадқиқотлар ва ишланмаларга ЯИМнинг 0,56%ини сарфлаган бўлса, 2020 йилга келиб бу кўрсаткич 2,4 фоизга етди. 2015-2023 йиллар оралиғида Хитойда фанга сарфланадиган харажатлар ўртача йилига 14%га ўсди. Натижада, кўплаб технологик соҳаларда патентлар сони бўйича Хитой аллақачон АҚШни ортда қолдирди ёки унга етиб олмоқда.

Хитойнинг BYD (Build Your Dreams) компанияси 2025 йил якунларига кўра электромобиллар ишлаб чиқариш ва сотиш бўйича жаҳон етакчисига айланиб, америкалик Tesla’ни ортда қолдирди. BYD бозорга 2,26 миллиондан ортиқ электромобил етказиб бериб, барқарор ўсишни намоён этди, шу билан бирга Tesla’нинг сотувлари 9 фоизга пасайиб, тахминан 1,64 миллион донага тушди. Хитой автомобил саноати моделлар хилма-хиллиги ва рақобатбардош нархлар ҳисобига янада юқори ўсиш суръатларини кўрсатмоқда.

Хитой янги технологиялар ва энергетика ривожига ҳам катта эътибор қаратмоқда. У “яшил” энергетикада қўлланиладиган металларни қазиб олиш ва қайта ишлаш соҳасида етакчи ўринларни эгаллади. Маълумот учун, Хитой батареялар ишлаб чиқаришда фойдаланиладиган литий, кобалт ва никелни қайта ишлашнинг 40-80%ини назорат қилади.

Нодир ер металларини қазиб олишда Хитой жаҳон ишлаб чиқариши диаграммасида барқарор 60 фоизлик улушга эга. Ҳатто кобалт қазиб олишда Демократик Конго Республикаси дунёда етакчи бўлса-да, Конгодаги энг йирик кобалт конлари ҳам Хитой компаниялари назорати остида.

Микрочиплар соҳасида етакчилик

Бугунги Хитой яримўтказгичлар ишлаб чиқаришда ҳам етакчиликни қўлга киритмоқда. Агар 1990 йилда мамлакатда умуман яримўтказгич саноати мавжуд бўлмаган бўлса, 2021 йилга келиб, Хитой глобал чиплар ишлаб чиқариш бозорининг 15 фоизини эгаллади. Прогнозларга кўра, 2030 йилга бориб бу улуш 24 фоизгача ўсади. Бу эса ХХРни дунёдаги энг йирик яримўтказгич ишлаб чиқарувчига айлантиради.

10 йил олдин тақдим этилган “Хитойда ишлаб чиқарилган – 2025” давлат дастури Хитойнинг энг муҳим технологик соҳаларда – батареяларва электромобиллар ишлаб чиқаришдан тортиб, юқори тезликдаги темир йўлларни лойиҳалаш ва самолётлар қуришгача бўлган соҳаларда етакчи ўринларни эгаллашини назарда тутади.

Ғарб давлатлари жаҳон технология бозоридаги улушини Хитойга бой бераётгани учун уни тийиб туришга уриняпти, албатта. Хусусан, 2022 йил октябрида АҚШ ХХРга энг замонавий чиплар ва уларни ишлаб чиқариш учун зарур ускуналар етказиб беришни тақиқловчи экспорт назоратини жорий қилди.

Бироқ бу Хитойга ускуналарни учинчи мамлакатлар орқали сотиб олиш ва ўз ишлаб чиқаришини ривожлантиришга тўсқинлик қилмаяпти. 2024 йилга келиб, Хитой сунъий интеллект учун Nvidia’нинг энг янги авлод чиплари ҳамда чиплар ишлаб чиқариш учун Нидерландиянинг ASML компаниясига тегишли литография машиналарининг рекорд миқдорини жамлади.

Аслини олганда АҚШ ва Хитой ўртасидаги “микрочиплар уруши” – бу 2018-2022 йилларда бошланган ва Хитойни АҚШнинг асосий рақиби сифатида кўраётган Доналд Трамп маъмурияти 2025-2026 йилларда янада авж олдирган ўткир технологик ва иқтисодий қарама-қаршиликдир. АҚШ ХХРда сунъий интеллект ва ҳарбий салоҳият ривожини чеклаш мақсадида илғор чиплар ва ускуналар етказиб беришни чекламоқда. АҚШ Хитойга сунъий интеллект учун мўлжалланган юқори унумдорликка эга чиплар ҳамда уларни ишлаб чиқариш учун зарур бўлган ускуналар экспортини тақиқлади, бу чекловларга иттифоқчилари Япония ва Нидерландияни ҳам жалб қилди. 2025 йилда чекловлар янада кучайтирилди, бироқ айрим турдаги чипларни етказиб бериш учун баъзан рухсатномалар берилмоқда. Шунингдек, АҚШ ишлаб чиқаришини Хитойга кўчирган Америка компанияларини “ватанига” қайтишга тарғиб қиляпти.

Хитой эса бунга жавобан текширувлар ўтказиш, ўз ишлаб чиқаришига инвестиция киритиш ҳамда яримўтказгичлар ишлаб чиқариш учун зарур бўлган нодир ер металларининг экспортига чекловлар жорий этиш орқали жавоб қайтармоқда.

Шунингдек, мустақил яримўтказгич саноатини яратишга фаол инвестиция киритмоқда ва юқори малакали мутахассисларни жалб этмоқда. Хитой америкалик чип ишлаб чиқарувчиларга қарши антидемпинг текширувларини бошлади ҳамда яримўтказгичлар ишлаб чиқаришда муҳим бўлган нодир ер металларининг экспортини чеклади.

Huawei ва Alibaba каби хитой компаниялари АҚШга қарамликни камайтириш мақсадида Ғарб технологияларига муқобил бўлган ўз ечимларини фаол ишлаб чиқмоқда.

АҚШ ва Хитой ўртасидаги кескинликнинг ортиши компонентлар нархининг ўсишига (масалан, галлий ва иттрий нархларининг кўтарилишига) олиб келди ва жаҳон саноати таъминот занжирларини қайта ташкил этишга мажбур қиляпти. Масалан, 2025 йилда Хитой Nvidia компаниясига қарши текширув ўтказиб, уни монополияга қарши қонунчиликни бузганликда айблади.

Ушбу зиддият XXI асрда технологик устунлик учун олиб борилаётган кураш сифатида қаралмоқда бўлиб, у сунъий интеллект, суперкомпютерлар ва замонавий қурол-яроғ соҳаларини қамраб олади.

МУВАФФАҚИЯТ СИРЛАРИ

Арзон ишчи кучи ва демографик омил

1980-2000-йилларда Хитой улкан аҳоли ва арзон ишчи кучи захирасига эга эди. 1990-йилларда саноатда ишлайдиган хитойлик ишчининг ўртача ойлик маоши АҚШ ва Ғарбий Европага нисбатан 10-20 баробар паст бўлган. Шу билан бирга, давлат базавий таълимга фаол сармоя киритиб, оммавий, интизомли ва тез ўқитиладиган ишчи кучини шакллантирди. Бу Хитойни тўқимачилик ва пойабзалдан тортиб электроника ва маиший техникагача бўлган меҳнатталаб ишлаб чиқаришлар учун идеал майдонга айлантирди.

Минерал ресурслар ва хомашё устидан назорат

Хитой стратегик аҳамиятга эга минерал ресурсларнинг катта захираларига эга бўлиб, хомашё етказиб бериш занжирлари устидан назоратни йўлга қўйди. Хусусан, жаҳон миқёсида нодир ер металларини қайта ишлашнинг 60 фоиздан ортиғини назоратига олди. Литий, кобалт ва графитни қайта ишлашда устун мавқега эришди. Хомашё қазиб олиш ва қайта ишлашга кучли давлат қўллаб-қувватловини йўлга қўйди. Хитой нафақат ўз заминидаги ерости бойликлари, балки Осиё ва Африкадаги ҳамда Россиядаги табиат бойликларини қазиб олиш ва қайта ишлашни ҳам ўз қўлига олди.

Хитой ўз нодир металларини шунчаки сотмади, балки қулай нарх ва арзон ишчи кучи эвазига электроника, автомобилсозлик ва “яшил” энергетика соҳаларидаги ғарб компанияларини ўз ишлаб чиқаришини айнан Хитойга кўчиришга мажбур қила олди.

Тан олиш керак, Хитойдаги арзон ишчи кучига сабаблар – нафақат моддий вазият, балки Ғарбда йўқ омиллар – ишчиларнинг ижтимоий ҳимояси, касаба уюшмалари каби “серхаражат тўсиқлар”нинг йўқлиги ҳам Ғарбдаги компанияларни Хитойга кўчиб ўтишга ундади. Зеро Хитойда гибрид бозор иқтисодиёти – авторитар аралашувни истисно этмайдиган иқтисодиёт сифатида жозибадор эди. Яъни, бошлиқ айтса кифоя, у билан мунозара қилиш ва судлашувдан фойда йўқ эди.

Инвестиция шарт-шароитлари ва махсус иқтисодий зоналар

Таъкидлаш керак, Хитой хорижий инвесторлар учун ўта қулай муҳит яратди. Жумладан, Шэнчжэн, Чжухай ва Сямэнда махсус иқтисодий зоналар яратди. Солиқ имтиёзлари ва божхона тўловларидан озод қилиш каби жозибадор шароит яратилди. Арзон ер ва ривожланган инфратузилма таклиф этилди. Фаолиятнинг бошланишида эса давлат томонидан минимал тартибга солиш (деярли аралашмаслик) сиёсати қўлланилди.

Натижада Apple, Nike, Adidas, Volkswagen, General Motors, Samsung, Intel, Foxconn ва минглаб бошқа компаниялар Хитойга кириб келди. 2010-йилларга келиб, Хитой ривожланаётган давлатлар орасида тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар бўйича дунёда етакчига айланди.

“Ўрганамиз, кўчириб оламиз ва яхшилаймиз” модели

Бошланғич босқичда Хитой OEM-ишлаб чиқарувчи сифатида – ғарб брендлари учун маҳсулот ишлаб чиқарди.

Маълумот учун: Хитойлик OEM-ишлаб чиқарувчи (Original Equipment Manufacturer) – бу буюртмачининг қолиплари ёки чизмалари асосида маҳсулот ишлаб чиқарадиган ва кейинчалик уни буюртмачининг бренди билан тамғалайдиган фабрикадир. Бу жараён тайёр маҳсулотларни брендлаш (логотип қўйиш, қадоқлаш), ранг ёки материалларни ўзгартириш имконини беради ҳамда ХХР ишлаб чиқариш қувватларидан фойдаланилади. OEM-ишлаб чиқариш – ўз фабрикасини қурмасдан туриб, ўз маҳсулотини бозорга чиқаришнинг тежамкор усулидир.

Бироқ давлат сиёсати фақат маҳсулотларни йиғиб бериш билан чекланиб қолмасдан, технологиялар трансфери, ишлаб чиқаришни локаллаштириш ва кадрлар тайёрлашни ҳам ўз ичига олди.

Вақт ўтиши билан Хитой компаниялари ишлаб чиқариш жараёнларини пухта ўзлаштирди. Ғарбона сифат стандартларини қабул қилди, ўз таъминот занжирларини шакллантирди ва муҳандислик ва дизайн мактабларини яратди.

Натижада Huawei, Lenovo, Xiaomi, BYD, Haier, Geely, Chery, DJI каби брендлар пайдо бўлиб, улар аввал ғарб компаниялари учун маҳсулот ишлаб чиқарган бўлса, кейин эса ўз номлари ва дизайни билан жаҳон бозорларига чиқди. Қайд этиш жоиз, Хитойдаги машҳур автомобил брендларининг дизайнерлари – бир пайтлари Ғарбнинг машҳур автозаводларида ишлаган тажрибали дизайнерлардир.

Таннархни пасайтириш

Хитойнинг дунёни забт этиш стратегияларидан яна бири – маҳсулот таннархини кескин камайтиришга эришгани бўлди. Кўплаб, оммавий ишлаб чиқариш (товар кўплиги боис, арзимаган устама қўйиб ҳам яхши фойда олиш), вертикал интеграция (хомашёдан қадоқлашгача бўлган барча босқичларнинг мамлакат ичида амалга оширилиши), логистика, энергетика ва кредитлаш соҳасида давлат кўмаги, ички ишлаб чиқарувчилар ўртасидаги кучли рақобат бундай устунликка сабаб бўлди.

Натижада хитой товарлари ғарб аналогларига нисбатан 20-40 фоиз арзон бўлди, айрим сегментларда эса сифат сақланган ҳолда бир неча баробар арзон таклиф этилди. Бу Хитойга, аввало, ривожланаётган давлатларда, кейин эса Европа ва АҚШ бозорларида фаол равишда улуш эгаллаш имконини берди.

Ташқи бозорларни забт этиш мақсадида, ишлаб чиқариш ва экспортни рағбатлантириш учун Хитойдаги ишлаб чиқарувчилар давлат субсидияларидан ва имтиёзли кердитлардан фаол фойдаланади. Бу эса жаҳон бозорларида демпингга (яъни маҳсулотни ўз таннархидан паст нархларда сотиб, бошқа брендларни синдиришга) олиб келади. Асосий мисоллар қаторига электромобиллар, қуёш панеллари ва пўлат ишлаб чиқариш киради: субсидиялар ҳисобига компаниялар нархларни пасайтириб, АҚШ ва Европа Иттифоқидаги рақобатчиларни бозордан сиқиб чиқаради.

Масалан, Хитойда 2022 йил охиригача амал қилган давлат субсидиялари дастури ва имтиёзлар ишлаб чиқарувчиларга, масалан, BYD’га таннархни сезиларли даражада пасайтириш ва Европа аналогларига нисбатан арзон нархларни таклиф қилиш имконини берди. Бу ҳолат туфайли 2024 йилда Канада ва АҚШ электромобилларга 100% бож жорий қилди.

Ёки бўлмаса, Хитой қуёш панеллари ишлаб чиқарувчиларини ҳам субсидиялайди, бу эса таклиф ҳажмининг кескин ошишига ва жаҳон бозорида нархларнинг тушишига олиб келди, натижада бошқа мамлакатлар ишлаб чиқарган қуёш панеллари рақобатбардошлигини йўқотди.

Шунингдек, субсидиялар ва ортиқча ишлаб чиқаришни қўллаб-қувватлаш Хитойга пўлат ортиқчаларини жуда паст нархларда экспорт қилиш имконини бермоқда, бу эса Европа Иттифоқи ва АҚШ бозорларида демпингга сабаб бўлмоқда.

Фармацевтика ва кимё саноати соҳаларига давлат томонидан кўрсатилаётган қўллаб-қувватлаш устунликка эришишга қаратилган бўлиб, кўп ҳолларда экспорт нархларини пасайтириш орқали амалга оширилади, бу эса бошқа мамлакатлардаги маҳаллий ишлаб чиқарувчиларни инқирозга учратади.

Субсидиялар кўпинча солиқ имтиёзлари, давлат банклари томонидан берилган арзон кредитлар ва ишлаб чиқаришни тўғридан-тўғри молиялаштиришни ўз ичига олади. Айниқса, экспорт улуши юқори бўлган компаниялар бу имкониятлардан кенг фойдаланмоқда.

Якуний хулоса

Қисқа қилиб айтганда, Хитой муваффақияти – бу шунчаки “арзон ишчи кучи” эмас, балки ғарб капиталини жалб этиш, технологияларни ўзлаштириш, ички бозорни ҳимоя қилиш, ишлаб чиқаришни кенгайтириш ва босқичма-босқич ўз брендларига ўтишдан иборат тизимли стратегия натижасидир. Хитой паст таннарх ва давлат режалаштиришидан фойдаланиб, глобаллашувни ўз қудратини ошириш воситасига айлантира олди ва дунёнинг асосий иқтисодий марказларидан бирига айланди.

Хитой 2000-йилларда асосан паст нарх билан рақобат қилган бўлса, 2020-йилларга келиб технологиялар ва инновацияларни жорий этиш тезлиги борасида рақобатга киришди. Электромобиллар, аккумуляторлар, телекоммуникация ва дронлар каби қатор соҳаларда хитой компаниялари аллақачон жаҳон стандартларини белгиламоқда.

Абулфайз Сайидасқаров