Венесуэла нефтининг тақдири

2026 йил бошида Венесуэла – нафақат Лотин Америкаси, балки бутун дунё сиёсий ва иқтисодий лойиҳаларининг марказига айланди. 3 январда АҚШ томонидан ўтказилган ҳарбий операция натижасида Венесуэла президенти Николас Мадуро ушланиб, унинг ҳокимиятига барҳам берилди. Бу воқеа нафақат минтақада, балки глобал энергетика бозорида ҳам катта таъсир кўрсатмоқда.

Бу воқеалар нафақат ички сиёсий вакуумни яратди, балки нефт сектори ва унинг халқаро муносабатларга таъсирини ҳам янги босқичга олиб чиқди.

Нефт ва сиёсий вакуум

Венесуэлада сиёсий вакуум – бу босим ва юқори сиёсий нотинчлик натижасидир. Мадуро режимининг коррупция ва иқтисодий танқисликларга йўл қўйиши ортидан 2020-йилларда жуда кўп муаммолар тўпланиб қолди. 2026 йил бошидаги АҚШ ҳарбий амалиётидан кейин у мамлакат бошқарувидан четлатилди ва унинг ўрнига вице-президент Делси Родригес ва мамлакатнинг бошқа сиёсий фракциялари муваққат раҳбарларнинг ролини бажаришмоқда.

Шу билан бирга, мазкур бўшлиқни тўлдириш жараёнида мамлакатда мухолифат ва тарафдорлар ўртасида зиддиятлар кучая бошлади. Масалан, ҳуқуқни муҳофаза қилиш идоралари тарафдор сиёсий диний йўналишларга нисбатан қатъий чоралар кўрмоқда, журналистлар қатағон қилинмоқда.

Бундай сиёсий беқарорлик нафақат ички тартибот, балки ташқи таъсирчилар – АҚШ, Россия, Хитой, Европа Иттифоқи – учун имконият ва таҳдид туғдиради.

Венесуэла нефти: дунёдаги энг йирик захира, аммо…

Венесуэла – ҳақиқатан ҳам жаҳонда нефтга энг бой ҳудуд ҳисобланади. Бу ерда тахминан 303 миллиард баррелгача тасдиқланган захира мавжуд. Аммо уларнинг амалдаги ишлаб чиқариш даражаси 2026 йилга келиб сезиларли даражада пастлади – мамлакат кунига фақат 500-900 минг баррел даражасида ишлаб чиқармоқда, бу эса унинг йиллик салмоғини бир неча миллион баррелгача туширади.

Бу ҳолат нафақат Венесуэла, балки дунё бозори учун ҳам мураккаб таъсир кўрсатмоқда: хорижий инвесторлар катта маблағ қўйишга тайёр эмаслар, чунки инфраструктура ва сиёсий нотинчликлар кетма-кет муаммоларга сабаб бўлмоқда.

Бугун Венесуэла нефти дунёга деярли экспорт қилинмаётгани халқаро нархларга акс таъсир қилмоқда. Маълумотларга кўра, иқтисодий ўзгартиришлар ва қайта ишлаш учун катта сармоя талаб этилади ва буни тез амалга ошириш эҳтимоли эса жуда паст.

Бироқ ОПЕК+ доирасида экспертлар таъкидлашича, Венесуэла нефти ишлаб чиқаришни тиклаш эҳтимоли муттасил равишда бошқа давлатлар томонидан қўшимча қадам сифатида қаралади ва бу гуруҳнинг нефт чиқариш квоталарини камайтириш ёки оширишдаги қарорларига таъсир кўрсатади.

Кейинги ойларда Brent нефти нафақат геосиёсий хатарлар, балки ишлаб чиқаришнинг рақобатли архитектураси ҳам таъсирида турли диапазонда ҳаракат қилиши мумкин. Иқтисодчиларнинг баҳолашича, бозордаги бўшлиқ ўрнини тўлдириш учун бошқа мамлакатлар нефт қазиб олиш ҳажмини кўпайтиришга мажбур бўлиши мумкин.

Трампнинг режалари

Трамп аллақачон Америка нефт компаниялари Венесуэлада миллиардлаб доллар сарфлайди, деган режалар ҳақида ўйламоқда. Агар у нефт компаниялари раҳбарларидан бу ҳақда илтимос қилса, улар, албатта, ҳар доим тайёрлигини айтишади. Лекин ҳақиқат сал бошқачароқ.

Чунки мамлакат инфратузилмаси вайрон бўлган, очиқ қоида-қонуний тизим йўқ, мулк ҳуқуқи ва илгари миллийлаштирилган компания ва маблағлар учун компенсациялар тўлаш масаласи ҳал қилинмаган.

Ҳозир Венесуэлада тўғридан-тўғри ишлаётган ягона компания – Chevron ва унинг манфаати ҳозирча кўпроқ қарзларни қайтариш билан боғлиқ, кенг кўламли инвестициялар билан эмас. Улар учун Венесуэлада нафақат бир неча йиллик сиёсий барқарорлик керак, балки АҚШ маъмурияти 2-3 йилдан кейин унинг манфаатларига қизиқишини йўқотмаслигига ишонч ҳам зарур. Шу боис, дунёдаги энг йирик нефт захиралари яқин келажакда катта ҳажмда бозорга қайтиши мумкинлигидан қўрқиш шарт эмас.

Эртага нима бўлади?

Айрим прогнозларга кўра, нефт нархида кескин ўсиш бўлмаслиги мумкин. Бунга қўшимча, 2026 йилда МЭА баҳолаган эҳтимолий нефт ортиқлиги 3,8 млн баррел/кун бўлиб, бу Венесуэланинг ҳозирги ишлаб чиқариш ҳажмидан (1 млн баррел/кундан кам) анча юқори.

Бироқ суверен давлат президентининг ўғирлаб кетилиши геосиёсий беқарорликнинг кучайишини кўрсатмоқда. Бу нафақат Венесуэлага тааллуқли, Эрондаги оммавий намойишлар қандай оқибатларга олиб келиши ҳам номаълум. Трамп намойишчиларга ёрдамга келишга тайёр эканини аллақачон билдирган.

Шу билан бирга, Саудия Арабистони Яманда БАА билан бирга “совуқ еди”. Бунинг бари 4 январ куни бўлиб ўтган ОПЕК+ учрашувидан аввал юз берди. Аслида унда ҳеч қандай сюрприз кутилмаган эди. Шу билан бирга, бундай геосиёсий ўзгаришлар фонида ҳозир нефтни шорт қилиш ноқулай.

Маълумот учун: “шорт қилиш” (инглизча short сўзидан) – бу молиявий бозорларда қўлланиладиган стратегия бўлиб, унда трейдер актив нархи тушади, деб тахмин қилади. Нефт мисолида бу шундай маънони англатади: трейдер нефт шартномасини сотади ва унинг нархи пасаяди деб умид қилади, кейин эса уни арзонроқ нархда сотиб олиб, фойда олишни мақсад қилади. Агар нефт нархи ўсса, трейдер зарар кўради.

Экспертлар баъзи шорт позициялар ёпилишини ва айрим нарх ўсишини кўриш мумкинлигини истисно қилмаяпти. Лекин, асоси заифлигини ҳисобга олганда, Brent нефти учун $63-65 баррел даражаси ҳозирча деярли қўлга киритиб бўлмайдиган натижадек кўринади.

Хулоса: сиёсий вакуум ва нефт бозорининг глобал тенгламаси

Венесуэладаги янги сиёсий вакуум – бу нафақат ички сиёсий ўзгариш, балки халқаро энергетик сиёсатнинг янги режасига йўл очди.

АҚШ томонидан Мадуро ҳукмронлигининг охири, сиёсий бўшлиқнинг пайдо бўлиши ва нефт захираларига кириш – ўта мураккаб, у нафақат дунё бозоридаги балансни ўзгартириши, балки Россия, Хитой, Европа ва бошқа мамлакатлар билан муносабатларни қайта белгилаши мумкин.

Хулоса қилиб айтганда, жаҳон нефт бозори геосиёсий ноаниқликнинг кучайишига дуч келди. Шу билан бирга, улкан захираларга эга Венесуэла АҚШнинг ёрдами билан саноатни тикласа, янги йирик ўйинчига айланиши мумкин. Бу катта инвестициялар ва вақт талаб қилади (тахминан 2027 йил ва ундан кейин), бу – узоқ муддатли режада нархлар пасайишига олиб келиши мумкин.

Айни пайтда АҚШ Венесуэла нефтини сотишни бошлади ва минтақани барқарорлаштириш ҳамда инфратузилмани модернизация қилишга уринмоқда, аммо бу Россия ва Хитой билан тарангликни кучайтирмоқда. Чунки улар ҳам асосий харидорлардан ҳисобланади.

Жаҳон нефт бозорига келсак, Венесуэладаги воқеалар ва бошқа низолар (масалан, Эрон ва Яманда) хавфларни оширади, лекин 2026 йилда катта миқдордаги таклиф очиқлиги нархларни кескин ошишдан сақлай олади, гарчи қисқа муддатли сакрашлар эҳтимоли бор. Лекин АҚШ билан ҳамкорлик шартларида Венесуэла нефтини бозорга қайтариш таклиф ҳажмини ошириши мумкин ва бу қадам бир неча йил ичида нархларнинг пасайишига ҳисса қўшади.

Шу тариқа, нефт – бу нафақат энергия маҳсулоти, балки геосиёсий кучнинг асосий воситасига айланмоқда ва Венесуэла шу борада янги стратегик марказ бўлиб қолмоқда.

Абулфайз Сайидасқаров