"Омадсиз" 13 рақамининг касофати

Замонавий дунёда ҳам ирим-сирим ва хурофотга ишонадиганлар топилади. Масалан 13 рақамидан қўрқадиганлар кўп. Бу ҳодисага илмий ном ҳам беришган – трискайдекафобия, яъни 13 рақамидан қўрқиш. Лекин бу иримга ишонадиганларнинг аксарияти бунинг сабабини ҳам билмайди. Шунчаки бошқаларга таассуб қилади.

Одамлар қўрқувига мослашган дунё

Замонавий инфратузилма ва бизнес ҳам фойдани йўқотмаслик учун одамларнинг бу иримига мослашишга мажбур. Масалан, 13 рақами айрим лифтларнинг тугмаларидан, самолётлардаги ўриндиқлар қаторлари схемасидан, круиз лайнерлари палубалари рақамларидан ва баъзан ҳатто меҳмонхона хоналари рақамларидан ҳам «йўқолган». Албатта, аксар ҳолларда 13 рақамини ҳақиқатан ҳам хавфли деб ҳисоблашмасада, мижозларнинг психологик ҳолатини ҳисобга олишади.

Бинолардаги “касофат” рақамдан қўрқиш

Энг машҳур мисол — АҚШ ва Ғарбнинг бошқа мамлакатларидаги баланд бинолардир. Агар бинода 12 тадан кўп қават бўлса, ғалати кетма-кетликка дуч келиш мумкин: 10, 11, 12, 14, 15… 13 рақами йўқ.

Аммо 13-қават жисмонан ҳеч қаерга йўқолмайди. Кўп ҳолларда учинчи ўнликдаги бу қаватга 12A, 12B, 14A, M каби бошқа белги берилади ёки дарҳол 14-қават деб аталади. Шу тариқа инсон жисмоний жиҳатдан 13-қаватда бўлиши мумкин, аммо ҳужжатларда ёки йўналиш кўрсаткичларида 14-қаватда яшайди ёки ишлайди.

Бу шаҳар афсонаси эмас. 2022 йилда Washington Post нашри Корнелл университетининг меҳмондўстлик соҳаси мутахассиси Дэйв Робертснинг фикрини келтирган. Унинг тушунтиришича, Америка меҳмонхоналарида 13-қаватнинг йўқлиги айнан ирим-сирим билан боғлиқ. 2007 йилда Gallup томонидан ўтказилган сўров натижаларига кўра, америкаликларнинг 13 фоизи меҳмонхонада 13-қаватдаги хона таклиф қилинса, ўзини ноқулай ҳис қилишини айтган, 9 фоизи эса у ерда яшашни истамаслигини ва бошқа хона сўрашини билдирган.

Манхэттендаги кўчмас мулк бозорини ўрганиш эса янада таъсирчан рақамларни кўрсатган. 13 ёки ундан ортиқ қаватли 629 та кўп квартирали бинонинг атиги 55 тасида 13-қават айнан «13» деб белгиланган. Демак, тахминан 91 фоиз бино бошқа белгилаш усулидан фойдаланган.

Бу ҳолат иқтисодий нуқтаи назардан ҳам қизиқ. Қурувчи ирим-сиримга ишониши шарт эмас. Унинг учун 13 рақами туфайли эҳтимолий харидорлар ёки ижарачиларнинг бир қисми квартирадан воз кечиши мумкинлигини билишнинг ўзи кифоя. Шунинг учун 13-қаватни қайта рақамлаш ўзига хос тижорий профилактика вазифасини бажаради: мижозга бу рақамдан қўрқмаслик кераклигини тушунтиргандан кўра, уни умуман олиб ташлаш осонроқ.

Кўчмас мулк бозорига бағишланган тадқиқотлар ҳам бундай қарорлар иқтисодий омилларга эга бўлиши мумкинлигини тасдиқлайди. Journal of the Royal Statistical Society журналида чоп этилган мақолада 13-қаватларни қайта рақамлаш амалиёти ва унинг кўчмас мулк қийматига таъсири таҳлил қилинган. Муаллифлар, агар «13» рақами харидорларнинг бир қисмини чўчитиши мумкин бўлса, қурувчиларда ундан қочиш учун аниқ иқтисодий рағбат борлигини таъкидлайди.

Шу билан бирга, бу ҳодисанинг кўламини бўрттириб кўрсатмаслик керак. Барча биноларда ҳам 13-қават рақамланмайди, деган қоида йўқ. Масалан, тарихий осмонўпар биноларда ҳақиқий 13-қават бўлиши мумкин, замонавий архитекторлар эса баъзан бу анъанадан атайлаб воз кечадилар. Шунинг учун «аксарият биноларда 13-қават йўқ» деган қатъий гап нотўғри бўлади.

Баъзан 13 рақами инсон бино ичига киришидан ҳам олдин йўқолади. Мисол учун, Лондоннинг айрим ҳудудларида тарихан 13-рақамли уйлар бўлмаган кўчалар кўп. Улар орасида Fleet Street, Park Lane, Oxford Street, Praed Street, St James's Street, Haymarket ва Grosvenor Street каби кўчалар тилга олинади.

Самолётдаги «йўқолган» қатор

Янада ҳайратланарлиси, ирим-сирим авиацияга ҳам кириб борган. Айрим авиакомпанияларда йўловчи 12-қатордан кейин дарҳол 14-қаторга ўтади. 13-қатор самолёт салони схемасидан бутунлай олиб ташланади.

Бундай амалиёт, хусусан, Lufthansa, Air France, Iberia, Ryanair ва Air New Zealand каби авиакомпанияларда қайд этилган; Alaska Airlines авиакомпаниясининг айрим самолёт турларида ҳам 13-қаторнинг йўқлиги қайд этилган. Бунинг сабаби хурофотга мойил йўловчиларда ноқулайлик туғдирмаслик истаги билан боғланади.

Айниқса Lufthansa мисоли диққатга сазовор. Компания анъанавий равишда нафақат 13-, балки 17-қаторни ҳам ўтказиб юборади. Бу ерда сабаб географик жиҳатдан фарқ қилади: 17 рақами Италия ва Бразилияда бахтсиз ҳисобланади. Шу билан бирга, Lufthansa бошқа объектларда— масалан, чиқиш эшиги рақамида ёки айрим рейс рақамларида 13 рақамидан фойдаланиши мумкин. Бу жуда муҳим детал. Агар авиакомпания 13 рақамини ҳақиқатан ҳам хавфли деб ҳисоблаганида, у рақамдан ҳамма жойда бирдек қочиши керак эди. Аммо бундай эмас. Авиакомпания йўловчи рақамни кўрадиган ва рақам унинг психологик ҳолатига таъсир қилиши мумкин бўлган жойдагина ундан қочади.

Нозик мижозлар кўнглига қараб

Меҳмонхоналарда вазият янада қизиқ. Айрим меҳмонхоналарда нафақат 13-қават, балки 13-номерли хона ҳам бўлмайди. 12-номердан кейин 14-номер келиши мумкин ёки бошқа рақамлаш тизимидан фойдаланилади.

Бунга яхши ҳужжатлаштирилган мисол Польшада бор: Катовицедаги Eurohotel ўзининг расмий сайтида меҳмонхонада нега 13-номерли хона йўқлигини тушунтиради. Меҳмонхона раҳбарияти бу амалиёт 13 рақамига нисбатан барқарор маданий муносабат ва меҳмонларнинг эҳтимолий қарашлари билан боғлиқлигини очиқ тан олади.

Денгиз саёҳатлари билан машҳур Royal Caribbean компаниясининг расмий сайтида айрим круиз лайнерларида 13-палуба нега мавжуд эмаслиги ҳақида бевосита тушунтириш берилган. Компаниянинг маълум қилишича, замонавий кемаларнинг айримларида 13-палуба трискайдекафобия, яъни 13 рақамидан қўрқиш сабабли рақамлашда қолдириб кетилади. Жумладан, Icon ва Oasis синфидаги айрим кемаларда 13-палуба рақамланмайди, бошқа синфларда эса у мавжуд.

Айниқса Icon of the Seas кемаси мисоли қизиқ. 2024 йилда фойдаланишга топширилган ушбу улкан замонавий лайнерда палубалар рақамланишида 13 рақами йўқ; бундан ташқари, кабиналар рақамларида ҳам 13 билан тугайдиган вариантлардан қочилади.

Бироқ бу ерда ҳам мутлақ қоида йўқ. Royal Caribbean компаниясининг айрим бошқа кемаларида 13-палуба мавжуд бўлиб, унда йўловчилар учун турли кўнгилочар жойлар ва бошқа объектлар жойлашган бўлиши мумкин.

«Бахтсиз» рақам сири

Хўш, нега 13 рақамидан қўрқишади? Энг ишонарли тушунтиришлардан бири 13 рақамининг ўзидан кўра 12 рақамининг алоҳида мақоми билан боғлиқ.

Ўн икки ҳисоблаш учун ниҳоятда қулай сон: у 2, 3, 4 ва 6 га бўлинади. Қадимги ўлчов ва тақвим тизимларида бу жуда муҳим бўлган. Месопотамияда 12 қисмдан иборат буржлар тизими шаклланган; шартли йил ҳам 30 кундан иборат 12 ойдан ташкил топган, деб қаралган. Месопотамия астрономияси тарихи бўйича тадқиқотлар 12 қисмли буржлар тизими аста-секин шаклланганини ва у математик ҳамда тақвимий тузилма билан боғлиқ бўлганини кўрсатади.

Ўн икки сони диний ва мифологик тасаввурларда ҳам мустаҳкам ўрин олган: 12 ой, 12 бурж, 12 олимп худоси, Гераклнинг 12 қаҳрамонлик иши, Исроилнинг 12 қабиласи, Исо Масиҳнинг 12 ҳаворийси. Бу тизимларнинг барчаси ягона 12 рақамига алоҳида эътибордан келиб чиққан, дегани эмас. Аксинча, тақвим ва ҳисоб-китоб учун қулай бўлган сон аста-секин яхлитлик рамзига айланган.

Шунда 13 тугалланган кетма-кетликдан кейин келадиган сонга айланади. У аллақачон таниш тузилманинг бир қисми эмас, балки унинг чегарасидан чиқиб кетадиган нимадир сифатида намоён бўлади. Бироқ бу фақат маданий мантиқнинг тушунтиришидир. Бу қадимги одамлар 13 рақамини ҳамма жойда омадсиз деб ҳисоблаганини исботламайди. Айнан шу ерда тарихий факт билан чиройли афсонани ажратиш муҳим.

Тарих бизга оддий жавоб қолдирмаган

Омма орасида машҳур бўлган бир талқинга кўра, бу ирим ҳатто Бобил даврида пайдо бўлган: гўё Хаммурапи қонунлар тўпламида «13-қонун» бўлмаган. Аммо бу сон ҳақидаги энг машҳур тарихий афсоналардан биридир. Хаммурапи қонунлари аслида бундай тарзда рақамланмаган; «13» рақамининг тушиб қолиши матнни таржима қилиш ва рақамлашнинг кейинги тизимларидан бирида юзага келган. Шунинг учун буни қадимда 13 рақамидан қўрқилганига далил сифатида келтириб бўлмайди.

Қадимги Миср, Юнонистон ёки Рим ҳақидаги даъволарга ҳам эҳтиёткорлик билан ёндашиш керак. Бу цивилизациялар, албатта, сонларга диний ва космологик маънолар берган, аммо бу уларда универсал «13 рақами фобияси» мавжуд бўлганини англатмайди. Аксинча, турли анъаналарда 13 ижобий маъноларга ҳам эга бўлган.

Бундан муҳим хулоса келиб чиқади: бу иримнинг тарихда битта туғилиш нуқтаси йўқ, уни тарихчи ишонч билан аниқ бир жойда кўрсата олмайди. Замонавий 13 рақамига нисбатан салбий муносабат турли маданий ассоциациялар таъсирида аста-секин шаклланган.

Махфий оқшом: факт бор, аммо келиб чиқиши баҳсли

Энг машҳур насронийча талқин “Махфий оқшом” билан боғлиқ. Инжил ривоятларига кўра, гўё Исо ўлдирилишидан сал аввалроқ бир дастурхон атрофида Исо ва унинг 12 ҳаворийси — жами 13 киши йиғилган. Кейин Яҳудо Исони ҳукуматга сотиб, унга хиёнат қилади, эртаси куни эса Исо хочга михланади. 13-одам – Яҳудо бўлгани учун, насронийлар 13 рақамидан ҳазар қилишади, гўёки.

Бироқ бу ерда муҳим тарихий эътироз бор. Инжил китобларида Яҳудонинг «13-меҳмон» сифатида киргани айтилмайди ва 13 киши иштирок этгани ёмон аломат сифатида қабул қилингани ҳақида ҳам ҳеч қандай даъво йўқ. 13 рақами билан бахтсизлик ўртасидаги боғлиқлик — кейинги давр маданий талқинидир.

Яна бир машҳур сюжет — Скандинавия мифологиясидаги илоҳлар зиёфати ҳақидаги ҳикоя. Унда гўё 13-меҳмон сифатида Локи келади ва шундан кейин фожиа юз беради. Аммо бу ҳикояни ҳам Ғарбдаги 13 рақами қўрқувининг қадимги ва аниқ далили деб ҳисоблаш мумкин эмас. Кейинги оммавий маданият турли мотивларни бирлаштириб, уларни ягона қадимий анъанадек тасаввур қилишга сабаб бўлган.

Ҳатто яҳудий анъанасида ҳам 13 рақами ёмон маънога эга эмас. Яҳудийликда ўғил бола 13 ёшга тўлганда диний жиҳатдан вояга етган ҳисобланади; шунингдек, 13 раҳм-шафқат сифати ва Маймониднинг 13 эътиқод тамойили билан боғлиқ анъаналар мавжуд. Бу яна бир бор соннинг маъноси унинг ўзида эмас, маданий контекстда эканини кўрсатади.

Нега Италияда 13 эмас, 17 рақамидан қўрқишади?

Агар 13 ҳақиқатан ҳам «объектив равишда бахтсиз» бўлганида, бутун дунё ундан бир хил қўрқиши керак эди. Аммо аксинча, вазият бутунлай бошқача.

Испан тилида сўзлашувчи мамлакатлар ва Юнонистонда 13-сешанба бахтсиз кун ҳисобланади. Италияда эса тарихан кўпроқ 17 рақами бахтсиз саналади. Бунинг сабабларидан бири XVII рим рақамлари билан боғлиқ бўлиб, у лотинча vixi — «мен яшаб бўлдим», яъни «ҳаётим тугаган» деган маънони англатувчи ибора билан боғлиқ, деб ҳисобланади.

Шарқий Осиёнинг айрим маданиятларида эса алоҳида аҳамиятга эга рақам 4 ҳисобланади, чунки айрим тилларда унинг талаффузи «ўлим» сўзига ўхшайди. Демак, одамлар рақамнинг ўзидан эмас, маданият шу рақамга юклаган маънолардан қўрқишади.

Жума, 13-сана хурофоти қандай пайдо бўлди?

Бу ерда икки мустақил ирим бир-бири билан қўшилган. Жума кунининг ўзи ўрта асрлар Европасида аллақачон турлича маъноларга эга эди. XIV аср адабиётида жума кунини нохуш кун сифатида тасаввур қилиш учрайди; кейинчалик бундай қарашлар халқ маданиятида янада мустаҳкамланган. 13 рақами ҳам салбий “шуҳрат”га эга бўлган. Аммо айнан қачон бу икки ирим бирлашганини тарихчилар тўлиқ ишонч билан аниқлай олмайдилар.

АҚШ Конгресс кутубхонаси маълумотларига кўра, жума куни 13-санасининг айнан шу бирикма сифатидаги дастлабки аниқ ёзма далиллари 1834 йилдаги француз манбаларида учрайди. XIX аср ўрталаридан бу ғоя француз драматургиясида ҳам намоён бўла бошлаган. АҚШда эса бу тушунча 1882 йилга келиб аниқ мавжуд эди: машҳур Thirteen Club ўзининг биринчи зиёфатини айнан 1882 йил 13 январь, жума куни ўтказган.

1907 йилда Томас Уильям Лоусоннинг Friday, the Thirteenth романи нашр этилди. Асарда ирим Уолл-стритдаги тартибсизлик ва молиявий инқирозлар учун сюжет воситаси сифатида ишлатилади.

Бу муҳим нуқта: адабиёт мавжуд иримни шунчаки қайд этиб қўймаган — унинг муайян шаклини стандартлаштиришга ёрдам берган. Кейин кинематограф “ёрдамга” келди. 1980 йилда экранларга чиққан “Жума, 13нчи” фильми (Friday the 13th) қўрқинчли фильми машҳурликка эришди.

Тахминан бир миллион доллар бюджет билан суратга олинган фильм прокатда 41 миллион доллар атрофида даромад келтириб, кутилмаган даражада муваффақият қозонди. Шу тариқа 13 рақами оммавий маданиятнинг бир қисмига айланди: энди у фақат ирим-сиримни эмас, балки қўрқинч, қотиллик, сир ва хавфни ҳам англатадиган бўлди.

Нега рационал инсон ҳам 13 рақамидан ирим қилади?

Инсон мияси доимо қонуниятларни излайди. Бу фойдали хусусият: тутун билан олов ўртасидаги боғлиқликни пайқаш унинг тасодифий ёки тасодифий эмаслигини узоқ таҳлил қилишдан кўра муҳимроқ бўлиши мумкин. Муаммо қонуният мавжуд бўлмаган жойда ҳам мавжуддек кўрина бошлаганда пайдо бўлади.

Психологияда бундай ҳодисалардан бири иллюзор корреляция деб аталади: инсон аслида статистик боғлиқлик мавжуд бўлмаган икки воқеа ўртасида алоқа бор, деб қабул қилади. 13 рақамини бахтсиз деб ҳисоблайдиган одамни тасаввур қилайлик. 13-куни унинг машинаси бузилди. Бу воқеа хотирада «Мана, далил!» дея дарҳол муҳрланади. Аммо машина бузилмаган қанча оддий кунлар бўлган? Юзтами? Икки юзтами? Инсон одатда «ҳеч нима содир бўлмади» деган кунларни худди шундай кучли ҳиссий хотира билан сақламайди. Бу ерда тасдиқлашга мойиллик ҳам ишга тушади: инсон ўз эътиқодига мос келадиган воқеаларни осонроқ пайқайди, талқин қилади ва эслаб қолади.

Таъкидлаш керак, бу ўринда инсон мутлақо саводсиз бўлиши шарт эмас. Илмий саводхонлик ва кундалик ҳаётдаги когнитив автоматизмлар — икки хил нарса.

Ирим-сирим — назоратни қайта тиклашга уриниш

Тасодиф инсонга ёқмайди. Биз биржа курсларини, тасодифий аварияни, касалликни, бошқа одамнинг қарорини ёки об-ҳавони тўлиқ назорат қила олмаймиз. Аммо психологик жиҳатдан ҳеч бўлмаса қонуният мавжуд бўлган дунёда яшаш осонроқ.

Ирим-сиримларга оид тадқиқотлар иримий хатти-ҳаракатлар билан ноаниқ вазиятда назорат ҳиссини тиклаш истаги ўртасида боғлиқлик борлигини кўрсатади. Экспериментал тадқиқотларда ҳам объектив алоқа бўлмаган ҳолатларда инсон ҳаракат билан тасодифий натижа ўртасида сабабий боғлиқликни кўриши мумкинлиги аниқланган.

Шунинг учун «13 рақамли лифтга кирмаслик» каби одат психологик жиҳатдан ҳимоя вазифасини бажариши мумкин. У инсонга мураккаб дунёда оддий қоида беради. Парадокс шундаки, бу қоида воқеанинг математик эҳтимолини ўзгартирмайди. Аммо у назорат ҳиссини ўзгартиради.

Статистика нима дейди?

Илмий тадқиқотлар 13-сананинг ўзи бахтсизликлар эҳтимолини оширади, деган ишончли умумий қонуниятни аниқлаган эмас.

Жума куни 13-санаси айниқса қизиқ мисол. 1993 йилда British Medical Journal журналида эълон қилинган тадқиқотда Буюк Британиянинг муайян ҳудудида транспорт аварияларидан кейин касалхонага ётқизиш ҳолатлари ўрганилган. Тадқиқотда таққосланган жума кунларига нисбатан 13-санасига тўғри келган жума кунида кўпроқ госпитализация қайд этилган: 65 та ҳолатга қарши 45 та. Бироқ бундай натижаларни автоматик равишда 13 рақамининг «кучи» борлигининг исботи деб талқин қилиб бўлмайди.

Бошқа тадқиқотлар эса аксинча натижа берган. Финляндияда 1989–2002 йилларда ўтказилган йўл-транспорт ҳодисалари таҳлилида жума, 13-кун билан унга яқин бошқа жума кунлари ўртасида авариялар, жароҳат олганлар ёки ҳалок бўлганлар сони бўйича статистик жиҳатдан аҳамиятли фарқ аниқланмаган.

Янада қизиқроқ эҳтимол бор: иримнинг ўзи инсонларнинг хатти-ҳаракатини ўзгартириши мумкин. Агар одамлар жума куни 13-санасини хавфли деб ҳисобласалар, улар камроқ машина ҳайдаши, камроқ саёҳат қилиши ёки, аксинча, асабийроқ ва эътиборсизроқ ҳаракат қилиши мумкин. Бундай ҳолатда статистик фарқлар рақамнинг сеҳри билан эмас, балки инсонларнинг хулқ-атвори билан боғлиқ бўлади. Бошқача айтганда, аварияга рақам сабаб бўлмайди. Аммо рақамга ишонч рулга ўтирган инсоннинг хулқини ўзгартириши мумкин.

Абулфайз Сайидасқаров