Эрон ва Ироқ ўртасида харита боис можаро чиқди

АҚШ президенти Доналд Трамп Мексика кўрфази номини Америка кўрфази деб ўзгартиргани - қалтис прецедент яратган кўринади. Куни кеча Форс кўрфази номланиши атрофида Ироқ ва Эрон ўртасида можаро чиқди. Ушбу баҳс бир қарашда оддий кўринсада, аслида анча жиддийроқ. Икки парламент спикери фотосуратлари ва турлича номлар қайд этилган хариталар ортидан урушгани фонида миллий ўзлик, Эроннинг Ироқдаги таъсири ҳамда Бағдоднинг мустақилроқ минтақавий сиёсат юритишга интилиши билан боғлиқ масалалар турибди.

Кимнинг кўрфази

Тан олиш керак, бир қарашда, мазкур воқеа деярли кулгилидек туюлади. 19 август куни Эрон парламенти раиси Муҳаммад Боқир Қолибоф X ижтимоий тармоғида орқа фонда «Форс кўрфази» деб белгиланган харита кўриниб турган суратини эълон қилди. Эртанги куни Ироқ парламенти раиси Ҳайбат ал-Ҳалбусий деярли худди шу услубда жавоб қайтарди: у орқа фонда «Араб кўрфази» деган ёзув бор харита олдида тушган суратини жойлаштирди ва шу номга мос хэштегдан фойдаланди. Бу воқеа сиёсатчиларнинг Бағдоддаги учрашувидан 24 соат ҳам ўтмасдан содир бўлди.

Бироқ бу ҳолатни Эрон ва Ироқ ўртасидаги тўлақонли «можаро» сифатида талқин қилиш муболаға бўлади. Бу воқеанинг асл аҳамияти бошқа нарсада: хариталар жиддийроқ сиёсий, иқтисодий ва хавфсизлик муаммолари юзага келган бир пайтда сиёсий позицияларни намойиш этишнинг қулай воситасига айланди.

Нега баҳс айнан ҳозир авж олди?

Араб давлатлари жойлашган Арабистон (Халиж) ярим ороли ва Эрон ерларини ажратиб турувчи можароли қўлтиқ араб давлатларида аввалдан ҳам Араб ёки Халиж бўғози деб аталган. Лекин бу масала нега форсларнинг жиғига энди тегиб қолди?

Айтиш жоиз, рамзий тортишув анча амалий муаммолар фонида юз берди. Ироқ нефт экспортининг барқарорлигига боғлиқ, минтақа хавфсизлиги ва Ҳормуз бўғози атрофидаги кескинлик эса унинг иқтисодий манфаатларига бевосита таъсир кўрсатади. Август ойида Эрон бир қатор Ироқ нефть танкерларига Ҳормуз бўғози орқали ўтиш учун махсус рухсат берди. Бу қарор Бағдоднинг дипломатик саъй-ҳаракатлари, жумладан, Қолибофнинг Ироққа сўнгги ташрифи чоғида ўтказилган музокаралар натижаси бўлди.

Бу Бағдод учун принципиал масала. Ироқ йирик нефть ишлаб чиқарувчи давлат, аммо унинг хомашёни денгиз орқали экспорт қилиш имкониятлари географик жиҳатдан чекланган. Шунинг учун Форс кўрфазидаги денгиз йўлларининг хавфсизлиги ва барқарорлиги оддий геосиёсий масала эмас — бу давлат даромадлари билан боғлиқ масаладир.

Шу билан бирга, Ироқ минтақадаги инқирозларга қарамликни камайтиришга ҳаракат қилмоқда. Бағдод нефть экспортининг муқобил йўлларини, жумладан, Туркиянинг Жайҳон порти орқали етказиб беришни кенгайтиришни, шунингдек, Сурия ва Иордания орқали экспорт йўналишларини йўлга қўйиш имкониятларини кўриб чиқмоқда.

Шу нуқтаи назардан, Эроннинг Бағдоднинг ўзида ўз географик атамасини намойиш этиши Ироқ томонидан оддий терминологик масала сифатида қабул қилинмаслиги мумкин эди.

«Форс кўрфази» ва «Араб кўрфази» нима англатади?

Ном атрофидаги баҳс ўнлаб йиллардан бери давом этмоқда. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг халқаро амалиётида «Форс кўрфази» стандарт географик ном ҳисобланади. БМТ Котибияти 1999 йилда қабул қилган таҳририй кўрсатмада ўз ҳужжатлари ва нашрларида айнан шу номдан фойдаланишни белгилаган. БМТнинг терминологик тезаурусида ҳам «Форс кўрфази» асосий географик атама сифатида кўрсатилади, «Араб кўрфази» ва «Арабистон кўрфази» эса муқобил номлар сифатида қайд этилган.

Бироқ бу масала фақат академик ёки географик мунозара эмас. Эрон учун «Форс кўрфази» номи мамлакатнинг тарихий ўзлиги ва Эроннинг минтақадаги тарихий ўрни ҳақидаги тасаввур билан боғлиқ. Араб давлатлари учун эса, айниқса ХХ асрнинг иккинчи ярмида араб миллий ҳаракатлари кучайган даврда, «Араб кўрфази» атамасидан фойдаланиш сиёсий ва маданий ўзликнинг бир қисмига айланган.

Шунинг учун битта харита бир вақтнинг ўзида ҳам географик, ҳам сиёсий вазифани бажариши мумкин. Бағдодда ҳам айнан шу ҳолат кузатилди. Қолибоф Эрон позициясини узун баёнот билан изоҳламади — унга сурат ва хаританинг ўзи кифоя қилди. Ал-Ҳалбусий ҳам худди шу восита билан жавоб берди. Натижада дипломатик тил ўрнини визуал сигнал эгаллади: «Биз минтақани бир хил кўрмаймиз».

Нега Ироқнинг реакцияси алоҳида аҳамиятга эга?

Ироқ ноёб геосиёсий мавқега эга. Бир томондан, у араб давлати; иккинчи томондан, Эроннинг энг муҳим қўшниларидан бири ва Теҳрон сезиларли сиёсий, иқтисодий ҳамда хавфсизлик таъсирига эга бўлган мамлакат.

2003 йилдан кейин Бағдод ва Теҳрон ўртасидаги муносабатлар анча яқинлашди. Эроннинг Ироқдаги сиёсий ва қуролли тузилмалари сезиларли таъсирга эга бўлди, икки давлат савдо, энергетика, диний ва ижтимоий алоқалар билан боғланди. Аммо Эронга яқинлик Ироқнинг ўз араб миллий ўзлигидан воз кечишини англатмайди.

Шу нуқтаи назардан ал-Ҳалбусийнинг оммавий жавоби алоҳида аҳамият касб этади. У Қолибофга номаълум фойдаланувчилар ёки оммавий ахборот воситалари орқали эмас, балки Ироқ парламенти раиси сифатида шахсан жавоб берди. Шу боис минтақадаги кузатувчилар бу қадамни икки ижтимоий тармоқ фойдаланувчиси ўртасидаги баҳс эмас, балки Бағдоднинг сиёсий субъектлигини намойиш этиш сифатида баҳоладилар.

Бироқ битта сиёсатчининг позициясини бутун Ироқ давлат стратегияси билан тенглаштириш тўғри эмас. Ироқнинг сиёсий тизими парчаланган, турли кучлар Эрон, АҚШ ва Форс кўрфазидаги араб давлатларига нисбатан турлича муносабатда. Шунга қарамай, ал-Ҳалбусийнинг қадами сиёсий сигнал сифатида жуда сезиларли бўлди.

«Хариталар уруши» дипломатик демаршга айланди

Бир неча кундан кейин воқеа ижтимоий тармоқлар доирасидан чиқди. 26 август куни Ироқ Ташқи ишлар вазирлиги Эроннинг Бағдоддаги элчиси Муҳаммад Козим ас-Содиқни айрим Эрон дипломатик ваколатхоналари томонидан тарқатилган, минтақани акс эттирувчи хариталар ва уларга берилган изоҳлар юзасидан тушунтириш олиш учун чақирди. Ироқ ташқи сиёсат идораси айрим публикациялар ва уларга илова қилинган баёнотлар икки давлат ўртасидаги муносабатлар «чуқурлигига мос эмас»лигини билдирди. Бу ижтимоий тармоқлардаги тортишувдан анча жиддийроқ қадам.

Шу билан бирга, Бағдод хариталарнинг ўзида нима акс этганини очиқламади ва ҳеч қандай санкция ёки ҳамкорликни тўхтатиш ҳақида эълон қилмади. Эрон элчиси билан учрашувда минтақадаги вазият, унинг Ироққа таъсири ҳамда икки томонлама ҳамкорликни янада ривожлантириш масалалари ҳам муҳокама қилинди. Эрон томони эса Бағдод билан мувофиқлашувни давом эттиришга тайёрлигини ва икки мамлакат ўртасидаги тарихий ҳамда ижтимоий алоқаларни таъкидлади. Демак, дипломатик сигнал шаклан кескин бўлган бўлса-да, мазмунан ҳозирча чекланган.

Нега хариталар расмий баёнотлардан ҳам хавфли бўлиши мумкин?

Халқаро сиёсатда харита камдан-кам ҳолларда оддий харита бўлади. У давлатнинг макон, чегаралар, номлар ва ҳудудларга мансублик ҳақидаги тасаввурини визуал тарзда ифодалайди.

Шунинг учун нафақат Форс кўрфази номи, балки мавжуд чегараларни ўзгартириш ёки баҳсли ҳудудларга даъво сифатида қабул қилиниши мумкин бўлган ҳар қандай харита алоҳида сезгир масала ҳисобланади. Ироқ учун бу мавзу айниқса нозик. 2026 йилда Бағдод Кувайт билан яна бир харитавий баҳсга дуч келди. Ироқнинг БМТга денгиз координаталари бўйича тақдим этган маълумотлари Кувайтнинг эътирозига сабаб бўлди. Кувайт Ироқ тақдим этган маълумотлар унинг ҳудудий сувларига дахл қилиши мумкинлигини билдирди, бир қатор араб давлатлари эса Кувайт позициясини қўллаб-қувватлади.

Шу воқеалар фонида Бағдоднинг Эрон хариталарига муносабати тасодифий эмасдек кўринади. Ироқ ҳукумати география, суверенитет ва миллий ўзлик масалаларига бефарқ экан, деган тасаввур пайдо бўлишини истамайди.

Бу ерда Америка омили борми?

Билвосита — ҳа. Эрон ва Ироқ АҚШ, Исроил, араб монархиялари ва бошқа давлатлар иштирок этадиган мураккаб минтақавий қарама-қаршиликлар тизимида ҳаракат қилмоқда. 2026 йилда Ҳурмуз бўғози ушбу қарама-қаршиликнинг асосий нуқталаридан бирига айланди. У орқали улкан энергетика оқимлари ўтади, Эроннинг денгиз қатновига таъсир ўтказиш қобилияти эса унинг минтақавий стратегиясида муҳим восита бўлиб қолмоқда.

Теҳрон учун бўғоз атрофидаги макон устидан назорат хавфсизлик ва стратегик таъсир билан боғлиқ. Бағдод учун эса худди шу макон, аввало, нефть экспорти ва иқтисодий барқарорлик масаласидир.

Шу ерда манфаатларнинг асосий фарқи пайдо бўлади: Эрон ўз чегаралари атрофида максимал стратегик таъсирни сақлашга интилади, Ироқ эса минтақавий қарама-қаршиликлар унинг иқтисодиётига зарар етказмаслигини истайди.

Шунинг учун бугунги шароитда кўрфаз номи ҳақидаги баҳс ким ва қандай қилиб минтақанинг сиёсий маконини белгилаши ҳақидаги кенгроқ мунозаранинг бир қисмига айланади.

Энди нима бўлади?

Энг эҳтимолий сценарий — томонлар хариталар билан боғлиқ можарони тўлақонли дипломатик инқирозга айлантиришга йўл қўймайди.

Эрон ва Ироқ ўртасида ўзаро боғлиқликлар жуда кўп. Булар савдо, энергетика, чегара хавфсизлиги, зиёрат оқимлари, диний алоқалар ва минтақавий масалалар бўйича мувофиқлашувдир. Бундан ташқари, Ҳормуз бўғози атрофидаги беқарорлик шароитида Ироқ Эрон билан ишлайдиган муносабатларни сақлаб қолишдан манфаатдор.

Шунинг учун Теҳрон, эҳтимол, тушунтиришлар билан чекланиб, икки давлат ўртасидаги тарихий яқинликни таъкидлашда давом этади. Бағдод эса бир вақтнинг ўзида Эрон билан муносабатларни сақлашга ва араб қўшниларига ўзининг араб идентичлиги ҳамда мустақил ташқи сиёсатидан воз кечмаганини намойиш этишга ҳаракат қилади.

Бироқ бундай эпизодларнинг такрорланиши эҳтимолдан холи эмас. Айниқса хариталар, географик номлар, ороллар, денгиз чегаралари ва расмий терминология атрофида янги рамзий тўқнашувлар пайдо бўлиши мумкин. Ижтимоий тармоқлар бундай қарама-қаршиликларни янада тезлаштирмоқда: дипломатнинг бир оғиз гапи, фотосурати ёки харитаси бир неча соат ичида халқаро сиёсий воқеага айланиши мумкин.

Харита — чуқурроқ зиддият белгиси

Энг катта хато — содир бўлган воқеани фақат кўрфазнинг қандай аталиши ҳақидаги баҳс деб қабул қилиш. Аслида бу — минтақанинг сиёсий тилини ким белгилаш ҳуқуқига эга экани ҳақидаги баҳс.

Эрон «Форс кўрфази» номи орқали Форс тарихи ва замонавий Эроннинг минтақадаги ўрнини таъкидлайди. Ироқ эса «Араб кўрфази» атамаси орқали араб сиёсий маконига мансублигини намойиш этади. Бу икки позиция ўртасида Ироқнинг ўзи турибди — Эрон билан яқин алоқаларга эга, айни пайтда араб дунёсининг бир қисми бўлган давлат.

Шунинг учун Қолибофнинг фотосурати ва ал-Ҳалбусийнинг жавоби узун дипломатик баёнотдан кўра самаралироқ сиёсий сигналга айланди. Хариталар расмий музокаралар яширишга ҳаракат қилган нарсани кўрсатди: Бағдод ва Теҳрон ўртасида нафақат ҳамкорлик, балки таъсир, мустақиллик ва ўз минтақавий идентичлигини белгилаш учун рақобат ҳам мавжуд.

Шу маънода «хариталар уруши» инқирознинг сабаби эмас, балки унинг белгисидир. Ҳар икки томон ҳам ҳамкорликдан манфаатдор экан, эҳтимол, бу низо бошқариладиган рамзий қарама-қаршилик даражасида қолади. Аммо Ҳурмуз бўғози, нефть экспорти ва минтақавий хавфсизлик атрофидаги кескинлик кучайса, бундай рамзий баҳслар тез-тез такрорланиши ва ҳақиқий сиёсий совуқлашувнинг индикаторига айланиши мумкин.

Шунинг учун харитадаги битта ёзувга кўринадиганидан кўра жиддийроқ эътибор бериш керак. Яқин Шарқда география кўпинча сиёсат тилига айланади — баъзан эса келажакдаги сиёсий ўзгаришларнинг биринчи белгиси бўлиб хизмат қилади.

Абулфайз Сайидасқаров