Американинг жиддий санкциялари самара берадими?

Бутун жаҳон бир нарсага гувоҳ бўлди: Эрон-АҚШ можаросида Вашингтон Теҳронни “синдириш”нинг уддасидан чиқа олмади. Аммо бу Эрон енгилмас куч-қудратга эга давлат дегани эмас. Трампга қолса Эронга қарши атом бомбаси ташлашдан ҳам тоймас эди. Бироқ Америка халқи ва Конгресси бу урушни АҚШ манфаатлари учун ўта зарур деб ҳисобламайди. Бу уруш шундоқ ҳам ёқилғи нархлари, умуман товарлар нархлари кўтарилиши, халқаро майдондаги аксиламерика кайфиятлари тарзида оддий америкаликларнинг манфаатларига зарба беришга улгурди. Атиги 2 ойдан кейин ички сайловлар бошланади, бундай муҳим жараён олдидан ҳеч бир сиёсатчи Америка халқининг иродасига зид боришга журъат қилмайди.

Янгича таъсир сиёсати

АҚШ президенти Доналд Трамп эса осон жон беришни истамаяпти. Теҳроннинг қайсарона ҳаракатлари ва ўз талабаларида маҳкам туриб олганини, айниқса Ҳўрмуз бўғозини очиш воситасида ўткир манупуляцион ўйин юритаётганини Трамп ичига ютиб кета олмайди. Бу унинг етакчи сифатидаги обрўсига оғир зарба бўлишини яхши тушунади.

Шу боис, Трамп маъмурияти Теҳронга қарши сиёсий эмас, иқтисодий йўл билан таъсир қилмоқчи. Энди Вашингтон Эронга қарши иқтисодий урушда янги қадам ташлади. 2026 йил 24 август куни АҚШ Молия вазирлиги Operation Economic Outcast — «Иқтисодий бадарға қилиш» операцияси бошланганини эълон қилди. АҚШ Молия вазири Скотт Бессент бу кампанияни Эронга қарши мисли кўрилмаган иқтисодий ҳужум деб атади. Вашингтоннинг мақсади очиқ баён қилинди: Теҳроннинг даромад манбаларини кесиш, молиявий каналларини ёпиш ва Эрон билан ҳамкорликни давом эттираётган давлатларни “Америка молиявий тизими ёки Эрон” танлови олдида қолдириш!

Бироқ савол туғилади: Эроннинг энг муҳим ташқи ҳамкорларидан бири бўлган Хитой АҚШ стратегиясини қўллаб-қувватламаётган, Россия эса Вашингтон босимига қўшилмаётган бир шароитда иқтисодий яккалаш стратегияси қанчалик самарали бўлиши мумкин?

Американинг Бош жосуси нега Москвага келди?

Айни пайтда яна бир муҳим дипломатик воқеа содир бўлди. 25 август куни АҚШ Марказий разведка бошқармаси (МРБ) директори Жон Рэтклифф кутилмаганда Америка ҳарбий-транспорт самолёти — C-17 бортида Москвага келди. Кейинчалик Кремл Рэтклифф Россия махсус хизматлари вакиллари билан учрашганини тасдиқлади. Бироқ Владимир Путин билан учрашув ўтказлмаган.

Демак, Вашингтоннинг Эронга нисбатан санкция сиёсати бир вақтнинг ўзида икки босқичда кечмоқда: очиқ майдонда АҚШ Теҳронга иқтисодий босимни кучайтирмоқда, ёпиқ дипломатик каналларда эса Москва билан мулоқот сақланиб қоляпти. Бу Вашингтоннинг ўзи ҳам Россия ва Хитой Эронга маълум даражада ёрдам бериш имкониятини сақлаб қолар экан, иқтисодий блокада орқали стратегик натижага эришиш қийинлигини тушунаётганини кўрсатиши мумкин.

АҚШ санкциялар доирасини қандай кенгайтирди?

Янги чоралар оддий санкциялар рўйхатини кенгайтиришдан анча фарқ қилади. АҚШ Молия вазирлиги Эрон билан боғлиқ молиявий ва савдо тармоқларини, шу жумладан учинчи давлатлардаги воситачиларни ҳам чеклашга ҳаракат қилмоқда.

Эроннинг ядровий ва ракета дастурлари учун технология етказиб бериш, кибероперациялар ва нефть даромадларига алоқадор 60 дан ортиқ шахс, ташкилот ва кемалар санкция рўйхатига киритилди. Шу билан бирга, АҚШ рақамли активлар, технология, олтин, авиация ва денгиз ташувлари каби бешта муҳим секторда иккиламчи санкциялар хавфини кенгайтирди. Вашингтон Эрон маблағларини легаллаштиришда иштирок этадиган молиявий тузилмаларни доллар тизимидан чиқариш билан ҳам таҳдид қилди.

Бу жуда муҳим ўзгариш. Гап фақат Эрон компанияларини жазолаш ҳақида эмас. АҚШ бошқа давлатлар ва компанияларнинг Теҳрон билан савдо қилишдан ўз ихтиёри билан воз кечишини таъминлашга уринмоқда.

Бунинг асосий қуроли — иккиламчи санкциялардир. АҚШ доллар ҳисоб-китоблари, Америка банклари, суғурта тизими, Америка бозори ва халқаро молиявий инфратузилма орқали хорижий компанияларга таъсир ўтказиш имкониятига эга. Бироқ бу механизм муҳим бир шартга боғлиқ: бошқа давлатлар учун Америка молиявий тизимига кириш Эрон билан иқтисодий муносабатлардан кўра қимматроққа тушиши керак. Айни шу ўринда Хитой омили пайдо бўлади.

Хитой Америка стратегиясини қўллашга тайёр эмас

Пекин Вашингтон талабини амалда рад этди. Хитой Ташқи ишлар вазирлиги вакили Линь Цзянь 25 август куни Хитойнинг Эрон билан ҳамкорлиги халқаро ҳуқуқ доирасида амалга оширилишини ва унга аралашишга йўл қўйилмаслигини билдирди. У Пекин ўз ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя қилиш учун зарур чораларни кўришини ҳам таъкидлади.

Янги санкциялар эълон қилинишидан аввал ҳам Пекин халқаро ҳуқуқ ва БМТ Хавфсизлик Кенгаши мандатига асосланмаган бир томонлама чекловларга қарши эканини билдирган эди. Хитой, шунингдек, Эрон муаммосини ҳарбий босим ва санкциялар орқали ҳал қилиш ғоясини ҳам рад этди.

Бу позициянинг асосида иқтисодий манфаатлар ётади. Хитой Эрон нефтининг энг йирик харидоридир. Жорий инқироз бошланишидан олдин Хитойга Эрон нефти экспорти кунига тахминан 1,4 миллион баррелни ташкил этган. Савдонинг катта қисми воситачилар, кемачилик компаниялари ва мустақил нефть заводларидан иборат мураккаб занжирлар орқали амалга оширилади.

Шу сабабли Вашингтон олдида мураккаб танлов пайдо бўлади. Эронни ҳақиқатан ҳам иҳоталаб қўйиш учун АҚШ Хитойнинг нефть ва молиявий каналларига жиддий зарба бериши керак. Аммо Пекиннинг йирик банклари, нефть компаниялари ва давлат корпорацияларига қарши санкциялар киритилса, можаро фақат АҚШ ва Эрон ўртасидаги қарама-қаршилик бўлиб қолмайди. У АҚШ ва Хитой ўртасидаги янги иқтисодий фронтга айланади.

Шу боис Вашингтон дастлаб нисбатан эҳтиёткорона ҳаракат қилди. Санкциялар рўйхатига Хитой ва Гонконгдаги транспорт ҳамда таъминот занжирлари билан боғлиқ бир қатор компаниялар киритилди, аммо ҳозирча Хитойнинг энг йирик банклари ва нефть молиялаштириш институтларига тўғридан-тўғри зарба берилмади. Бу ҳолат АҚШнинг ўзи ҳам «ҳеч ким Америка санкцияларидан ташқарида бўла олмайди» деган фикрга ишончи кучли эмаслигини кўрсатади.

Нега Хитой қаршилик кўрсатиши мумкин?

Пекиннинг Америка талабларига бўйсунмаслиги учун бир нечта сабаб бор.

Биринчидан, Эрон Хитой учун муҳим энергия манбаидир.

Иккинчидан, Хитой АҚШга тўлиқ боғлиқ бўлмаган мустақил савдо ва молиявий каналларни сақлаб қолишдан манфаатдор.

Учинчидан, Пекин Америка иккиламчи санкцияларини АҚШ ички қонунчилигини бошқа давлатларга мажбуран татбиқ этишга уриниш сифатида баҳолайди.

Қолаверса, янада кенгроқ стратегик омил мавжуд. Агар Хитой Вашингтоннинг «қайси давлат билан савдо қилиш мумкинлигини АҚШ белгилайди» деган тамойилини қабул қилса, келажакда худди шу механизм Хитойнинг ўзига қарши қўлланилиши мумкин. Шунинг учун Хитой Эрон масаласида АҚШ билан очиқ қарама-қаршиликка киришмаслиги мумкин, аммо Теҳрон билан ҳамкорликдан бутунлай воз кечиши эҳтимоли паст.

Энг эҳтимолий стратегия — чекланган қаршилик. Хитой компаниялари энг хавфли операцияларни қисқартириши, йирик давлат компаниялари Америка санкциялари хавфидан узоқлашиши, АҚШ молиявий тизимига камроқ боғлиқ субъектлар эса Эрон билан савдони давом эттириши мумкин.

Шу тариқа, Пекин Америка санкцияларини бекор қила олмаслиги мумкин, аммо уларни тўлиқ ишламайдиган ҳолатга келтириш имкониятига эга.

Россия нима қилиши мумкин?

Россиянинг позицияси янада сиёсий тусга эга. Москва Америка босимининг Эронга нисбатан кучайишидан манфаатдор эмас. Чунки Теҳрон Россиянинг Яқин Шарқдаги муҳим ҳамкорларидан бири ҳисобланади. Бундан ташқари, Россиянинг ўзи ҳам кенг кўламли Ғарб санкцияларига дуч келган ва давлатларнинг муқобил молиявий ҳамда савдо механизмларини ривожлантириш имконияти сақланишидан манфаатдор.

Шунинг учун Москва Америка санкция кампаниясига қўшилишга тайёрлигини намойиш этмаяпти. Таҳлилчилар Россия ва Эрон ўртасидаги савдо ҳамда сиёсий алоқалар Теҳрон учун Ғарб чекловларининг бир қисмини айланиб ўтишга қўшимча имкониятлар яратиши мумкинлигини таъкидлашяпти.

Бироқ Россия позицияси Хитойникидан анча фарқ қилади. Хитой АҚШ билан улкан савдо айланмасига эга ва шунинг учун ҳар бир қадамини эҳтиёткорлик билан ҳисоблаши керак. Россия эса бир неча йиллик Ғарб санкцияларидан кейин муқобил ҳисоб-китоб ва савдо тизимларига анча кўпроқ мослашган.

Шу боис Москва Америка босими кучайган тақдирда ҳам Эрон билан муносабатларни сақлашдан манфаатдор бўлиши мумкин. Бироқ бу Россия автоматик равишда Теҳроннинг асосий иқтисодий қутқарувчисига айланади, дегани эмас. Россиянинг ҳам ўз чекловлари бор: санкциялар, экспорт даромадларини сақлаш зарурати, Ғарб технологияларига чекланган кириш ва ички иқтисодий ҳамда ҳарбий вазифалар.

Шунинг учун энг реал сценарий — Москва Эрон масаласида Вашингтон билан тўғридан-тўғри тўқнашувга киришмайди, аммо ўз манфаатларига мос келадиган соҳаларда Теҳрон билан ҳамкорликни давом эттиради.

Нега МРБ раҳбари Москвага борди?

Айнан шу шароитда Жон Рэтклиффнинг Москвага ташрифи алоҳида аҳамият касб этади.

Дастлаб Кремл Америка самолётининг келиши мақсадидан хабарсиз эканини ва АҚШ маъмурияти вакиллари билан расмий музокаралар режалаштирилмаганини билдирган. Кейинчалик Москва Рэтклифф Россия махсус хизматлари вакиллари билан учрашганини тасдиқлади. Бироқ Путин билан учрашув бўлмаган. Ташриф сабаби расман очиқланмаган. Шунинг учун унинг аниқ мақсади ҳақидаги ҳар қандай хулоса ҳозирча тахмин бўлиб қолади.

Шунга қарамасдан, вазият контексти бир нечта эҳтимолий йўналишни кўрсатади.

Биринчиси — Украина ва Россия ҳамда НАТО ўртасидаги кескинликни янада кучайтириб юбормаслик.

Иккинчиси — разведка маълумотлари алмашинуви ва хавфсизлик масалалари.

Учинчиси — Россия-АҚШ муносабатлари бўйича эҳтимолий мулоқотлар.

Тўртинчиси — Эрон.

Охирги вариант айниқса диққатга молик. Чунки мазкур ташриф Америка санкциялар кампанияси бошланганидан деярли дарҳол кейин амалга оширилди. Россия Теҳронга таъсир ўтказиш имкониятига эга. Москва айни вақтда Вашингтон билан ҳам алоқа каналларини сақлаб келмоқда. Шунинг учун АҚШ Россияни Эрон билан мулоқот учун потенциал воситачилардан бири сифатида кўриши мумкин.

Бироқ бу ерда эҳтиёткор муносабатда бўлиш зарур. Рэтклифф Москвага айнан Эрон санкцияларини муҳокама қилиш учун боргани ҳақида ҳеч қандай тасдиқланган маълумот йўқ. Маълум бўлгани — ташриф амалга ошгани ва Россия махсус хизматлари билан алоқалар ўтказилганидир. Шунга қарамай, ташрифнинг ўзиёқ муҳим сигнал беради: очиқ қарама-қаршиликка қарамасдан, Вашингтон Москва билан барча мулоқот каналларини ёпмаган.

Санкциялар ишлаяпти — аммо Вашингтон истаган тарзда эмас

Америка санкциялари ҳеч қандай таъсир кўрсатмаяпти, дейиш хато бўлади. Улар Эрон нефти экспортини, валютани жалб қилиш имкониятини, халқаро тўловларни, технология ва логистикага киришни жиддий чекламоқда.

Эрон иқтисодиёти оғир босим остида. Нефть экспорти кескин камайди, миллий валюта заифлашди, инфляция босими кучайди, ёқилғи тақчиллиги эса янада сезиларли бўлди. Reuters маълумотларига кўра, август ойида Эрон нефти экспорти урушдан олдинги даражага нисбатан тахминан 85 фоизга камайган.

Демак, санкциялар давлатга улкан иқтисодий зарар етказиши мумкин. Аммо иқтисодий зарар ва сиёсий таслим бўлиш — бир хил нарса эмас. Бу сўнгги ўн йилликлардаги Эрон тажрибасининг энг муҳим сабоқларидан биридир. Санкциялар аҳоли турмуш даражасини ёмонлаштириши, давлат даромадларини қисқартириши ва саноат ривожини қийинлаштириши мумкин. Аммо улар сиёсий раҳбарият рақибининг талабларига рози бўлишини кафолатламайди. Аксинча, ҳаддан ташқари босим ташқи таҳдид ҳиссини кучайтириб, жамиятни «ташқи қаршилик» ғояси атрофида бирлаштириши ҳам мумкин.

Эрон ўнлаб йиллар давомида санкциялар шароитида яшаб келмоқда ва мослашув механизмларини яратган: воситачи компаниялар, муқобил молиявий каналлар, «соя флоти», бартер, миллий валюталарда ҳисоб-китоб ва учинчи давлатлар орқали савдо.

Шунинг учун янги Америка кампанияси Эрон иқтисодиётини янада заифлаштириши мумкин, аммо Теҳронни Вашингтон шартларини зудлик билан қабул қилишга мажбур қилиши шарт эмас.

АҚШнинг асосий муаммоси — Эрон эмас, унинг ҳамкорлари

Америка стратегияси муваффақиятли бўлиши учун Вашингтон бир вақтнинг ўзида бир нечта йўналишни назорат қилиши керак.

Эрон нефти экспортини чеклаш, молиявий каналларни ёпиш, халқаро банкларни Теҳрон билан операцияларни тўхтатишга мажбурлаш, Хитойни Эрон нефти импортини қисқартиришга кўндириш, Россия ва бошқа ҳамкорларнинг Теҳрон билан муносабатларини чеклаш – шулар жумласидандир. Шу билан бирга, жаҳон нефть нархининг кескин ошиб кетишига йўл қўймаслиги лозим.

Охирги масала айниқса муҳим. Ҳўрмуз бўғози жаҳон энергетика тизимининг энг муҳим нуқталаридан бири бўлиб қолмоқда. Унинг фаолиятидаги ҳар қандай жиддий узилиш нефть ташиш ва суғурта харажатларини оширади, дунё иқтисодиётида инфляция босимини кучайтиради.

Шу сабабли Эрон ва Уммон ўртасида Ҳўрмузда кемалар ҳаракати режими бўйича музокараларда илгарилаш ҳақидаги хабарлар жаҳон нефть нархининг пасайишига олиб келди. 25 август куни Brent нефти нархи 2 фоиздан кўпроқ пасайиб, баррели тахминан 86 долларга тушди.

Вашингтон учун бу бир вақтнинг ўзида ҳам яхши, ҳам ёмон хабар ҳисобланади. Масаланинг яхши томони — кескинликнинг пасайиши глобал энергетика инқирози хавфини камайтиради. Ёмон томони — агар Эрон нефть экспортини тиклаш ва Хитой билан иқтисодий алоқаларини сақлаш имконига эга бўлса, Америка иқтисодий блокадасининг самараси пасаяди.

Дипломатия ҳамон зарур

Энг кучли санкциялар фонида ҳам дипломатик каналлар йўқолмагани диққатга сазовор.

Миср Ташқи ишлар вазири Бадр Абдулатти 25 август куни Эрон ва АҚШ ўртасидаги музокаралар танг ҳолатга келганини ва вазиятни «на тинчлик, на уруш» деб баҳолаш мумкинлигини билдирди. Қоҳира Теҳрон билан алоқаларни сақлаб қолмоқда ва у Эроннинг ядровий дастури, Америка санкцияларининг бекор қилиниши, Ҳўрмуз бўғозининг очилиши ҳамда ўт очишни тўхтатиш масалаларини қамраб оладиган келишув тарафдоридир.

Бу муҳим ишора. Агар иқтисодий босимнинг ўзи сиёсий мақсадларга эришишни кафолатлаганида, воситачиларга эҳтиёж анча кам бўлар эди. Аммо амалда санкциялар музокараларнинг ўрнини босмайди. Улар кўпроқ музокаралар олдидан босим воситаси вазифасини бажаради.

Қайси сценарий эҳтимоли юқори?

Яқин ойларда Эрон иқтисодиётининг тезда қулаши ёки Теҳроннинг дарҳол таслим бўлишидан кўра, узоқ давом этадиган иқтисодий қарама-қаршилик эҳтимоли юқори.

АҚШ иккиламчи санкцияларни босқичма-босқич кенгайтиради ва Хитой, Россия, Ҳиндистон, Туркия ҳамда бошқа давлатларнинг Эрон билан савдони давом эттиришга қанчалик тайёрлигини синайди.

Хитой Вашингтон билан тўғридан-тўғри қарама-қаршиликдан қочишга ҳаракат қилади, аммо Эрон нефти ва иқтисодий алоқаларидан бутунлай воз кечиши эҳтимоли паст.

Россия бир томонлама Америка чекловларига сиёсий жиҳатдан қарши чиқишда ва Теҳрон билан ҳамкорликни сақлашда давом этади. Бироқ бу қўллаб-қувватлаш кўлами Москва ўз манфаатларидан келиб чиққан ҳолда белгиланади.

Эрон эса нефть экспортининг ҳеч бўлмаганда бир қисмини сақлаб қолишга, муқобил молиявий каналлардан фойдаланишга ва бир вақтнинг ўзида дипломатик ечим топишга ҳаракат қилади.

Шу тариқа, Америка стратегияси Эрон иқтисодиётининг босқичма-босқич заифлашишига олиб келиши мумкин. Аммо Вашингтон эълон қилган асосий мақсад — Эронни тўлиқ иқтисодий изоляция қилиш — тезда амалга ошиши эҳтимоли паст.

Хулоса: санкциялар кучли, аммо самарадор бўлмайди

Янги Америка санкциялари ҳақиқатан ҳам жиддий восита. АҚШнинг асосий устунлиги — долларнинг марказий мавқеи ва жаҳон молиявий инфратузилмасига улкан таъсиридир.

Бироқ санкцияларнинг кучи фақат Вашингтонга боғлиқ эмас. Агар уларга улкан иқтисодий салоҳиятга эга Хитой қаршилик кўрсатса ва Россия Америка стратегиясига қўшилмаса, мутлақ блокада яратиш анча қийинлашади.

Бугунги вазиятнинг асосий парадокси ҳам шунда. Америка Эронни изоляция қилишга уринмоқда. Бироқ шу билан бирга, Вашингтон дунё иқтисодиётининг санкциялар шароитида мустақил ишлашни ўрганаётган бир қисми билан қарама-қаршиликка киришиш хавфига дуч келмоқда.

Хитой Эронни «қутқариши» шарт эмас. Россия ҳам Теҳроннинг иқтисодий кафилига айланишга мажбур эмас. Аммо на Пекин, на Москва Вашингтоннинг бошқа давлатларнинг иқтисодий муносабатларини якка ўзи белгилаш ҳуқуқига эга бўлишидан манфаатдор.

Шунинг учун энди Эрон яна бир санкциялар пакетига дош бера оладими, деган масала эмас, АҚШ бутун дунёни ўз чекловларига қанча вақт давомида мажбуран амал қилдириши мумкин, деган масала устувор бўлади.

Агар Хитой ва Россия Теҳрон билан ҳеч бўлмаганда чекланган иқтисодий ва молиявий каналларни сақлаб қолса, Америка санкциялари Эронга жиддий зарар етказишда давом этади, аммо улар мутлақ иқтисодий блокадага айлана олмайди.

Жон Рэтклиффнинг Москвага кутилмаган ташрифи эса яна бир муҳим жиҳатни кўрсатди: ҳатто қаттиқ санкциялар уруши даврида ҳам Вашингтон ўз хулқини ўзгартиришга мажбур қилмоқчи бўлган давлатлар билан тўғридан-тўғри мулоқот каналларини сақлаб қолишга мажбур.

Шу сабабли қарама-қаршиликнинг кейинги босқичи, эҳтимол, фақат молиявий майдонда кечмайди. У санкциялар, дипломатия, музокаралар, Хитой ва Россияга босим ўтказиш ҳамда Ҳўрмуз орқали энергетика оқимлари устидан назоратни тиклашга қаратилган ҳаракатларнинг мураккаб комбинациясига айланади.

Санкциялар Эронни заифлаштириши мумкин. Аммо улар Теҳронни сиёсий курсини ўзгартиришга мажбур қила оладими, йўқми — бу масала нафақат Америка иқтисодий қудратига, балки Пекин ва Москванинг Вашингтон иқтисодий босимига қанчалик қаршилик кўрсатишига ҳам боғлиқ.

Абулфайз Сайидасқаров