Эрон жосуслари ва жангарилари энди Яманни ҳам қўлга олмоқчими?

Эрон ҳусийлар билан ҳарбий-техник ҳамкорликни айнан Яман яна кенг кўламли кескинлашув остонасига келган бир пайтда кучайтирмоқда. Эрон Ислом инқилоби қўриқчилари корпуси вакиллари, ҳарбий мутахассислар ҳамда жиҳозлар Яманга олиб келинаётгани ҳақидаги хабарлар Теҳрон Яманни бевосита «оккупация қилиш»га тайёрланаётганидан кўра, ҳусийлар назоратидаги мамлакат ҳудудини барқарор минтақавий таянч майдонига айлантиришга интилаётганини кўрсатади.

Яманда нима бўляпти?

Бу ерда тасдиқланган фактларни ҳозирча мустақил равишда текшириб бўлмайдиган разведка хабарларидан ажратиш муҳим.

2022 йилда эришилган амалдаги сулҳ натижасида нисбатан тинч давр бошланган бўлса-да, 2026 йил ёзида Яман яна кенг кўламли уруш остонасига қайтди. Август ойида ҳусийлар ва халқаро ҳамжамият томонидан тан олинган Яман ҳукумати кучлари ўртасидаги тўқнашувлар, айниқса, Маъриб ва Ҳадрамаут ҳудудларида кучайди.

(Маъриб — Яманнинг марказий қисмида жойлашган шаҳар ва шу номдаги вилоят бўлиб, мамлакат пойтахти Санъодан тахминан 120–170 километр шарқда жойлашган).

Халқаро муносабатлар бўйича кенгашнинг Conflict Tracker маълумотларига кўра, 6 август куни ҳусийларнинг ҳужумлари натижасида камида 30 нафар ҳукумат ҳарбий хизматчиси ҳалок бўлган, кейинги зарбалар Саудия Арабистони ҳудудига ҳам етган.

Янада жиддий омил Яманнинг Қизил денгиз учун кураш марказига қайтиши бўлди. Ҳусийлар Боб ал-Мандаб бўғози ҳудудида кемаларга ҳужум қилди, 20 июль куни эса Саудия Арабистонига қарши денгиз блокадаси эълон қилди. Натижада стратегик бўғоз орқали кемалар ҳаракати сезиларли даражада камайди. Шу тариқа Яман яна ички можародан кўра кенгроқ минтақавий урушнинг бир қисмига айланмоқда. Айнан шу шароитда Эроннинг кучайиб бораётган ҳузури ҳақидаги хабарларни баҳолаш лозим.

Эроннинг манфаатлари

Sheba Intelligence нашрининг Санога «Абу Мустафо» тахаллуси билан танилган Ислом инқилоби муҳофизлари корпусининг (ИИМК) янги зобити ҳамда «Ҳизбуллоҳ» билан боғлиқ мутахассислар келгани ҳақидаги маълумотлари ҳозирча мустақил манбалар томонидан тасдиқланмаган. Шунинг учун муайян шахсларнинг кимлиги ва эҳтимолий ёрдамнинг характери ҳақидаги маълумотларни қатъий факт эмас, разведка маълумоти сифатида баҳолаш керак.

Бироқ Эроннинг ҳусийлар билан ҳарбий-техник ҳамкорлиги ҳақидаги кенгроқ факт кўплаб манбалар томонидан тасдиқланган. Reuters 23 июль куни ўтказган суриштирув айниқса муҳим. Агентлик тўртта манба, жумладан икки нафар Эрон фуқаросига таяниб, июль ойида Эрон Яманга ИИМК вакиллари, ҳарбий маслаҳатчилар ҳамда ракеталар ва учувчисиз тизимлар билан боғлиқ жиҳозларни олиб кирганини хабар қилди. Reuters манбаларига кўра, ташиш Mahan Air самолёти орқали амалга оширилган. Эрон эса парвознинг ҳарбий мақсадга эга бўлгани ҳақидаги даъволарни рад этиб, гап ҳусийлар делегацияси ва фуқароларни ташиш ҳақида кетганини билдирди.

АҚШнинг БМТ Хавфсизлик Кенгашидаги позицияси янада қатъий бўлди. Америка томони июль ойида Санога амалга оширилган Эрон рейси ИИМК мутахассисларини, жумладан ракета ва учувчисиз тизимлар бўйича экспертларни олиб келиш учун ишлатилган бўлиши мумкинлигини билдирди. Вашингтон буни ҳусийларга ҳарбий ёрдам кўрсатишга оид халқаро чекловларни бузиш сифатида баҳолади.

Бироқ БМТ янада эҳтиёткор позицияни эгаллади. Бош котиб вакили парвознинг ўзи ва Яман ҳукуматининг ҳаво ҳудуди ҳамда суверенитет бузилгани ҳақидаги хавотирларини тасдиқлади, бироқ сиёсий йўл билан ҳал этиш зарурлигини таъкидлади.

Шунинг учун энг асосли хулоса қуйидагича: Эроннинг ҳусийларга ҳарбий-техник ёрдами — реал воқелик, аммо муайян янги ташишлар тафсилотлари эҳтиёткорлик билан баҳоланиши керак.

Эрон ва ҳусийлар: иттифоқми ёки воситачи орқали бошқарувми?

Бу ерда ҳусийларни Теҳрон томонидан тўлиқ бошқариладиган ташкилот сифатида тасаввур қилиш мунозарали масала. Теҳроннинг иддао қилишича, ҳусийлар Яманнинг ўзида пайдо бўлган ва ўзининг сиёсий, диний ҳамда қабилавий асосларига эга. Уларни Эрон ташкил этмаган. Улар билан Эрондаги шиалик диний тизими ўртасида ҳам жиддий фарқлар мавжуд.

Бироқ сўнгги йилларда улар ўртасидаги муносабатлар стратегик шериклик даражасига кўтарилди. Халқаро муносабатлар бўйича кенгаш маълумотларига кўра, Эрон ҳусийларнинг асосий ташқи ҳомийси бўлиб, уларга ҳарбий ёрдам, тайёргарлик ва разведка кўмаги кўрсатади. Шу билан бирга, ҳусийлар маълум даражада мустақил ҳаракат қилади ва ўз даромад манбаларига эга.

Эронга Яман нима учун керак?

Бу саволга жавобни география беради. Яман Қизил денгиздан Адан кўрфази ва ундан кейин Ҳинд океанига чиқиш имконини берувчи Боб ал-Мандаб бўғозининг ғарбий томонини назорат қилади. Эрон учун бу йирик ҳарбий кучларни бўғоз ҳудудига бевосита жойлаштирмасдан, дунёдаги энг муҳим савдо йўналишларидан бирига таъсир кўрсатиш имконини беради.

Ҳусийларнинг стратегик афзаллиги ҳам шунда. Агар Эрон технология, мутахассис ва сиёсий қўллаб-қувватлаш берса, ҳусийлар эса улардан мустақил равишда рақибларга қарши фойдаланса, Теҳрон АҚШ, Исроил ва Саудия Арабистонининг минтақадаги ҳаракатлари қийматини ошириш имкониятига эга бўлади.

Ҳозирги Эрон атрофидаги инқироз шароитида бу омилнинг аҳамияти янада ошди. Reuters маълумотларига кўра, ҳусийларнинг Саудия Арабистонига тегишли нефть танкерларига ҳужумларидан кейин Боб ал-Мандаб орқали кемалар ҳаракати сезиларли даражада камайган. Шу тариқа Яман Теҳрон учун ўзига хос жанубий босим воситасига айланмоқда.

Нега айнан ҳозир?

Эрон ёрдамининг кучайиши тасодифий эмас. Эрон бир вақтнинг ўзида АҚШ ва Исроил билан қарама-қаршилик ҳолатида, Ҳўрмуз бўғози эса кескин инқироз ҳудуди бўлиб қолмоқда. Бундай вазиятда Теҳрон Арабистон яриморолидаги жанубий йўналишда қўшимча босим воситасига эга бўлишдан манфаатдор.

Агар Эронга Форс кўрфазида босим ўтказилса, Қизил денгизда беқарорлик пайдо бўлиши мумкин. Ушбу йўналишлардан бирида кемалар ҳаракатига таҳдид солиш имконияти бутун минтақавий хавфсизлик тизимига таъсир кўрсатиши мумкин. Шу сабабли ҳусийларнинг кучайиши нафақат уларнинг ўз манфаатларига, балки Теҳроннинг кенгроқ стратегиясига ҳам хизмат қилади.

Эрон ҳақиқатан ҳам «Яманни оккупация қилиш»ни истайдими?

Бундай ниятни тасдиқловчи далиллар мавжуд эмас.

Бундан ташқари, Эрон стратегияси нуқтаи назаридан Яманни бевосита оккупация қилиш ниҳоятда қиммат ва сиёсий жиҳатдан хавфли бўлар эди. Эронга Яманни бошқарадиган катта ҳарбий кучлар керак эмас. Бу мамлакатнинг улкан иқтисодий ва гуманитар муаммолари учун бевосита жавобгарликни Теҳрон зиммасига юклар эди.

Маҳаллий иттифоқчи мамлакатнинг катта қисмини назорат қиладиган, ўз қуролли тузилмаларига эга бўлган ва Эрон технологиялари, тайёргарлиги ҳамда сиёсий кўмагига таянадиган модель анча самарали.

Бунинг ўрнига Эрон минтақадаги шиа кучларидан фойдаланади, уларни ўқитиб, қуроллантириб, сунний кучларга қарши ташлайди. Шунинг учун «оккупация» атамаси кўпроқ сиёсий-эмоционал, таҳлилий нуқтаи назардан эса аниқ эмас. Аниқроқ таъриф — иттифоқчи қуролли тузилма орқали Эроннинг стратегик таянч майдонини яратиш ва мустаҳкамлаш тарзида бўлади.

Нега Маъриб ва ғарбий соҳил муҳим?

Маъриб Яманнинг ҳусийларга қарши кучлар назоратидаги энг муҳим ҳудудларидан бири. У мамлакатнинг энергетик ва сиёсий нуқтаи назардан муҳим марказларидан ҳисобланади.

Ғарбий соҳил эса халқаро хавфсизлик нуқтаи назаридан янада муҳим. Бу ерда Боб ал-Мандаб билан бевосита боғлиқ портлар ва ҳудудлар жойлашган. Агар ҳусийлар ғарбий соҳилдаги мавқеларини мустаҳкамлай олса, улар денгиз қатновига босим ўтказиш имкониятларини оширади. Шунинг учун бугунги кураш фақат ҳудуд учун эмас. Бу Яманнинг ҳарбий-иқтисодий географияси учун кураш.

Эроннинг кучайиши Саудия Арабистони учун нимани англатади?

Бу масала Ар-Риёд учун айниқса сезгир. Саудия Арабистони Яман билан узун чегарага эга ва кўп йиллардан бери ҳусийларни миллий хавфсизлигига бевосита таҳдид сифатида қабул қилади. 2026 йил август ойида таранглик яна кескин кучайди. Ҳусийлар Саудия Арабистони ҳудудига зарбалар берди ва унинг нефть инфратузилмасига таҳдид қилди.

Бундай вазиятда Эроннинг кучайиши Ар-Риёдда Яманнинг ички иши сифатида эмас, балки Эроннинг стратегик босими кенгайиши сифатида қабул қилинади.

Бу ерда яна бир муҳим омил пайдо бўлмоқда. Саудия Арабистони, Туркия ва Покистон мудофаа соҳасида ҳамкорлик тўғрисида келишув тузди. Бу келажакда янги тийиб туриш тизимининг шаклланишига олиб келиши мумкин.

Асосий хавф — кенг кўламли урушнинг қайтиши

2022 йилдан кейин Яман аввалги даражадаги кенг кўламли жангларга қайтишдан сақланиб келди, гарчи сиёсий келишувга эришилмаган бўлса ҳам.

Энди бу мувозанат бузилмоқда. Маъриб, Ҳадрамаут ва ғарбий соҳилдаги ҳужумлар, Саудия Арабистонига зарбалар ва кемаларга ҳужумлар занжирли жараённи юзага келтирмоқда. Бу жараёнда маҳаллий можаро осонлик билан минтақавий урушга айланиши мумкин.

Айниқса, ҳусийлар Эроннинг ҳарбий ёрдамини ўз назоратидаги ҳудудларни кенгайтириш имконияти сифатида қабул қила бошласа, вазият янада хавфли тус олади. Бундай ҳолатда Саудия Арабистони музокаралар ва янги ҳарбий аралашув ўртасида танлов қилишга мажбур бўлиши мумкин.

Прогноз

Яқин ойларда чекланган, аммо барқарор эскалация сценарийси энг эҳтимолли кўринади. Эрон ҳусийларга сиёсий ва ҳарбий-техник ёрдам кўрсатишда давом этиши, бироқ очиқ ҳарбий интервенциядан сақланиши мумкин.

Ҳусийлар эса Яман ичидаги мавқеларини мустаҳкамлаш билан бир вақтда Қизил денгиздаги назорат ёки таъсир имкониятларидан минтақавий босим воситаси сифатида фойдаланишга ҳаракат қилади. Саудия Арабистони эса ҳусийларнинг ҳарбий фаолиятини чеклаш йўлларини излайди, бироқ қимматга тушган кенг кўламли ҳарбий кампанияга қайта киришдан қочишга интилади.

АҚШ ва бошқа ташқи кучлар денгиз қатнови хавфсизлигини сақлашга ҳаракат қилади. Энг хавфли сценарий — Яманнинг Эрон–АҚШ ва Эрон–Исроил қарама-қаршилигининг доимий жанубий фронтига айланишидир.

Хулоса

2026 йил ёзидаги воқеалар Яман энди фақат ички можаро доирасида қолмаётганини кўрсатмоқда. Эрон ҳусийлар билан ҳамкорликни ҳақиқатан ҳам кучайтирмоқда. ИИМК вакиллари, ҳарбий маслаҳатчилар ҳамда ракеталар ва дронлар билан боғлиқ жиҳозлар олиб келингани ҳақида мустақил хабарлар мавжуд. Халқаро тузилмалар ҳам Эроннинг ҳусийлар назоратидаги Санога амалга оширган парвозларидан хавотир билдирган.

Теҳрон Яманни бевосита бошқаришга эмас, балки минтақадаги энг муҳим денгиз йўналишларидан бирида рақибларига таҳдид сола оладиган кучли маҳаллий иттифоқчи орқали барқарор таъсирни таъминлашга интилмоқда.

Асосий хавф ҳам шунда. Агар ҳусийлар Яманнинг ғарбий қисмидаги катта ҳудудни назорат қиладиган ва денгиз қатновига мунтазам таъсир кўрсата оладиган барқарор ҳарбий-сиёсий кучга айланса, Боб ал-Мандаб Теҳроннинг тийиб туриш стратегиясининг доимий элементига айланиши мумкин.

Бундай ҳолатда Яман Арабистон яриморолининг «унутиб қўйилган можароси» бўлиб қолмайди. У Эрон, Саудия Арабистони, АҚШ ва уларнинг ҳамкорлари ўртасидаги янги Яқин Шарқ қарама-қаршилик тизимининг жанубий фронтига айланади.

Энди масаланинг моҳияти Эроннинг Яманни бевосита эгаллаши эҳтимоли билан эмас, балки Яманда унинг манфаатларига мос барқарор таъсир тизимини шакллантириш имконияти билан белгиланади. Агар Теҳрон сиёсий, ҳарбий ва стратегик воситалар орқали ўз таъсирини мустаҳкамлай олса, мамлакатни расман эгаллашга ҳожат қолмайди.

Абулфайз Сайидасқаров