Венесуэла зилзиласи: фожиа ва сабоқлар

Табиий офатлар ҳеч қачон фақат биноларни вайрон қилиш билан чекланмайди. Улар давлат институтларининг барқарорлиги, иқтисодиётнинг етуклиги, жамиятнинг бирдамликка тайёрлиги ва халқаро ҳамжамиятнинг тезкор ҳамда мувофиқ ҳаракат қила олиш қобилиятини ҳам очиб беради. Шу боис зилзилалар оқибати нафақат уларнинг магнитудаси билан, балки мамлакат стихия зарбасига қай даражада тайёр экани билан ҳам баҳоланади.

Бугун Венесуэла айнан шундай синовни бошдан кечирмоқда — мамлакат яқин тарихидаги энг оғир фожиалардан бирига дуч келди. Илк баҳолашларга кўра, бу Лотин Америкасида сўнгги ўн йилликлардаги энг йирик гуманитар инқирозлардан бири ҳисобланади.

Офатнинг қўшалоқ зарбаси

2026 йил 29 июн ҳолатига кўра, кучли сейсмик ҳодисалар кетма-кетлиги натижасида тахминан 1450 киши ҳалок бўлган. 5200 дан ортиқ одам жароҳат олган, бедарак йўқолганлар сони эса энг хавотирли кўрсаткич бўлиб қолмоқда — тахминан 38 000 киши. Бу рақамлар ҳали ҳам аниқлаштирилмоқда.

Айнан бедараклар сони фожианинг кўламини чуқурлаштиради, чунки уларнинг катта қисми зич қурилган шаҳар ҳудудларидаги вайроналар остида қолган бўлиши мумкин.

Фожианинг асосий хусусияти — сейсмик жараённинг ноодатийлигидадир. Мамлакатда деярли бир вақтнинг ўзида магнитудаси 7,2 ва 7,5 бўлган икки кучли зилзила содир бўлган. Улар орасидаги вақт бир дақиқадан ҳам кам бўлган. Сейсмологияда бу ҳолат «қўшалоқ зилзила» деб аталади — кам учрайдиган, лекин жуда вайронкор ҳодиса.

Биринчи силкиниш биноларни заифлаштирган, иккинчиси эса уларни тўлиқ қулатган. Шу сабабли одамларга қочиб чиқиш учун деярли вақт қолмаган.

Афтершоклар ва иккиламчи инқироз

Асосий зарбадан сўнг ҳам бир қатор афтершоклар кузатилди, жумладан магнитудаси тахминан 4,9 бўлган силкинишлар. Улар аҳолини қайта-қайта вақтинчалик бошпаналарни тарк этишга мажбур қилди ва қутқарув ишларини қийинлаштирди.

Қутқарув ишлари давом этаётганига қарамасдан, кўплаб ҳудудларга кириш имкони чекланган. Сабаб — инфратузилманинг вайрон бўлиши ва янги қулаш хавфи. Айрим жойларда вайроналар остида иссиқлик сигналлари қайд этилмоқда, аммо уларга етиб бориш жуда мураккаб муҳандислик ишларини талаб қилади.

Халқаро баҳолашларга кўра, иқтисодий зарар 18–25 миллиард АҚШ долларини ташкил этмоқда.

Асосий оқибатлар шундан иборатки, 70 000 дан ортиқ бино вайрон бўлган ёки жиддий шикастланган, ўнлаб шифохона ва мактаблар ишдан чиққан, транспорт тугунлари қисман ишламай қолган, энергетика тизими издан чиққан, бир қатор ҳудудларда сув ва алоқа таъминоти узилган. Мутахассислар таъкидлашича, бундай кўлам фақат зилзила кучига эмас, балки шаҳар муҳитининг заифлигига ҳам боғлиқ.

Ёрдам дипломатияси

Сиёсий қарама-қаршиликларга қарамасдан, Венесуэла гуманитар ҳамкорликнинг нодир намунасига айланди.

Биргаликдаги қутқарув ишлари, авиация йўлакларини мувофиқлаштириш ва халқаро жамоалар ҳамкорлиги шуни кўрсатмоқдаки, инсон ҳаётини сақлаб қолиш масаласида сиёсий келишмовчиликлар вақтинча иккинчи даражага тушади.

Ҳозирда Венесуэла дунёдаги энг йирик гуманитар сафарбарлик марказларидан бирига айланган. Бу ерга турли давлатлардан 2000 дан ортиқ халқаро қутқарувчилар, 120 дан ортиқ қидирув итлари, 800 тонна гуманитар ёрдам, кунига 50 тагача авиарейс жўнатилмоқда. Жами халқаро молиявий ёрдам ҳажми 600 миллион АҚШ долларидан ошган. Бу ёрдам АҚШ, Европа Иттифоқи, Туркия, Лотин Америкаси давлатлари, БМТ тузилмалари ва Халқаро Қизил Хоч ҳаракати томонидан амалга оширилмоқда.

Бу биринчиси эмас

Венесуэлада аввал ҳам кучли зилзилалар кузатилган. Энг машҳурларидан бири — 1812 йилда Каракасдаги зилзила бўлиб, унда тахминан 20 000 киши ҳалок бўлган. 1967 йилдаги зилзила эса пойтахт учун катта зарба бўлиб, тахминан 300 киши ҳаётдан кўз юмган.

Бироқ ҳозирги фожиа мамлакатнинг яқин тарихидаги энг йирик табиий офатлардан бири сифатида баҳоланмоқда.

Қандай сабоқ олиш мумкин?

Венесуэла сейсмик фаол ҳудудда жойлашган бўлса-да, бу даражадаги вайронагарчилик биргина табиий омил билан изоҳланмайди.

Кўплаб турар жойлар ўнлаб йиллар аввал, замонавий сейсмик стандартлар жорий этилмасдан олдин қурилган. Иқтисодий ўсиш даврида қурилиш тез ва оммавий тарзда амалга оширилган, кейин эса инфратузилмани янгилаш етарли даражада бўлмаган.

Узоқ давом этган иқтисодий инқироз натижасида шаҳар муҳити ҳолати ёмонлашган, техник назорат заифлашган, фуқаро муҳофазаси тизими эса ҳали фожиагача ҳам ортиқча юкланиб қолган эди.

Венесуэла фожиаси яна бир бор шуни кўрсатмоқда: зилзилани тўхтатиш мумкин эмас, лекин унинг оқибатларини сезиларли даражада камайтириш мумкин.

Бунинг учун замонавий қурилиш стандартлари, инфратузилмани доимий янгилаш, самарали фуқаро муҳофазаси, тезкор қутқарув хизмати ва халқаро ҳамкорлик ҳал қилувчи аҳамиятга эга.

Венесуэладаги қўшалоқ зилзила фожиаси фақат бир мамлакатнинг трагедияси сифатида эмас, балки замонавий шаҳарлар ва давлат тизимлари учун умумий огоҳлантирувчи сигнал сифатида ҳам қаралмоқда. Бундай масштабдаги ҳалокатлар одатда битта сабаб билан эмас, балки табиий хавф ва инсон омиллари ўртасидаги заиф мувозанат бузилганда юзага келади. Шу боис бу воқеа орқали олинадиган сабоқлар ҳам кўп қатламли ва стратегик аҳамиятга эга.

Энг биринчи ва энг муҳим хулоса — қурилиш маданияти ва стандартлари масаласидир. Зилзила вақтида биноларнинг барқарорлиги ҳаёт ва ўлим ўртасидаги асосий омил бўлиб хизмат қилади. Венесуэла мисолида кўринганидек, кўплаб иншоотлар ўнлаб йиллар олдин, сейсмик хавфсизлик талаблари ҳозирги даражада ишлаб чиқилмаган даврда қурилган. Шунинг учун келажак учун асосий эътибор нафақат янги бинолар қурилишига, балки мавжуд биноларни мустаҳкамлаш ва реконструкция қилишга қаратилиши керак.

Иккинчи муҳим йўналиш — шаҳар инфратузилмасининг узлуксиз модернизацияси. Зилзила фақат уйларни эмас, балки йўллар, кўприклар, электр тармоқлари, сув таъминоти ва алоқа тизимларини ҳам издан чиқаради. Агар бу тизимлар заиф бўлса, қутқарув ишлари ҳам секинлашади. Шунинг учун инфратузилма фақат иқтисодий ривожланиш воситаси эмас, балки хавфсизлик тизимининг ажралмас қисми сифатида кўрилиши зарур.

Учинчи жиҳат — фуқаро муҳофазаси ва аҳолининг тайёргарлик даражаси. Кўп ҳолларда инсонлар зилзила вақтида нима қилишни билмаслиги оқибатларни оғирлаштиради. Тезкор эвакуация, хавфсиз жойларни олдиндан белгилаш, мунтазам ўқув машғулотлари ва аҳолига тушунтириш ишлари ҳал қилувчи аҳамиятга эга. Венесуэла мисоли шуни кўрсатдики, бир дақиқадан кам вақт ичида юз берган икки зарба шароитида ҳар қандай кечикиш фожеавий оқибатларга олиб келиши мумкин.

Тўртинчи сабоқ — қутқарув хизматларининг тайёрлиги ва уларнинг техник имкониятлари. Замонавий зилзилаларда вақт энг қиммат ресурс ҳисобланади. Тепловизорлар, дронлар, георадарлар, махсус қидирув итлари ва мобил инженерлик техникаси каби воситалар биринчи соатларда ҳал қилувчи роль ўйнайди. Шу билан бирга, қутқарувчиларнинг тезкор ҳаракати ва турли мамлакатлар ўртасидаги мувофиқлашув ҳам катта аҳамиятга эга.

Бешинчи муҳим йўналиш — халқаро ҳамкорлик. Венесуэладаги вазият шуни кўрсатдики, катта миқёсдаги офатларда бир давлатнинг ички ресурслари етарли бўлмаслиги мумкин. Шунинг учун гуманитар ёрдам тизими, халқаро логистика ва тезкор молиявий қўллаб-қувватлаш механизмлари олдиндан ишлаб чиқилган бўлиши керак. Бундай ҳамкорлик сиёсий келишмовчиликлардан устун туриши зарур, чунки гап инсон ҳаёти ҳақида кетмоқда.

Охирги, лекин жуда муҳим жиҳат — хавфни олдиндан баҳолаш ва шаҳарларни режалаштириш маданияти. Сейсмик хавфи юқори бўлган ҳудудларда аҳоли зичлигини бошқариш, хавфли зоналарда қурилишни чеклаш ва геологик таҳлилларга асосланган шаҳарсозлик сиёсатини юритиш ҳаётни сақлаб қолишда ҳал қилувчи омил бўлади.

Шундай қилиб, Венесуэла фожиаси бир муҳим ҳақиқатни яна бир бор тасдиқлайди: табиий офатлар кутилмаган ҳолда келади, аммо уларнинг оқибатлари кўп ҳолларда олдиндан кўрилган ёки кўрилмаган тайёргарлик даражасига боғлиқ бўлади.

Хулоса ўрнида

Бугун Венесуэла нафақат табиий офатни, балки давлат ва халқаро тизимнинг синовини ҳам бошдан кечирмоқда.

Бу фожианинг асосий хулосаси эса умумий: зилзилаларнинг ўзи эмас, балки уларга қанчалик тайёр эканимиз инсон ҳаёти тақдирини белгилайди.

Абулфайз Сайидасқаров