АҚШ Кубага ҳужум қиладими: босим стратегияси ва назорат иллюзияси

АҚШ президенти Дональд Трамп дунёда 8 та урушга барҳам берди. Энди навбат Кубага келяпти. Бироқ Кубада қандай урушни тўхтатиши ҳозирча номаълум.

Албатта бу киноя. Аммо ҳақиқат шуки, АҚШ бутун Америка қитъасида яна Вашингтон таъсирини тиклаш, Хитой ва Россияни сиқиб чиқариш учун бел боғлаган. Айниқса Венесуэладаги муваффақиятидан сўнг Трамп раҳбарияти анча руҳланиб кетди.

Трамп Кубага кўз тикмоқда

Яқинда – 20 июн куни Дональд Трамп Кубага нисбатан Венесуэлада қўлланган сценарийга ўхшаш операция ўтказилиши мумкинлигини маълум қилди. Трампнинг айтишича, Кубада эҳтимолий ҳарбий операция яқинда Венесуэлада юз берган воқеалар сценарийси бўйича ривожланиши мумкин. Шу билан бирга, у Кубанинг АҚШга географик жиҳатдан яқин жойлашгани ҳар қандай эҳтимолий ҳаракатларни узоқ ҳудудлардаги операцияларга нисбатан «анча осонлаштириши»ни таъкидлади.

Шунингдек, Трамп минтақа давлатларининг ресурсларини таққослаб, Венесуэла катта нефть захираларига эга эканини, Куба эса қулай географик жойлашуви ва соҳил ҳудудлари билан аҳамиятли эканини қайд этди. Унинг сўзларига кўра, жорий йил январь ойида Венесуэлада ўтказилган операция чоғида америкалик кучлар вазият устидан тезда назорат ўрнатишга муваффақ бўлган.

Axios нашри маълумотларига кўра, АҚШ маъмуриятида Кубада юзага келиши мумкин бўлган инқирозга жавоб қайтариш бўйича режалар аллақачон ишлаб чиқилган бўлиб, уларни тайёрлашда давлат котиби Марко Рубио ҳам иштирок этган. Шу билан бирга, Трамп ҳокимият алмашинувининг тинч йўл билан амалга ошишини афзал кўришини таъкидлади. Унинг сўзларига кўра, эҳтимолий ҳаракатларнинг муддати ҳозирча «мослашувчан» бўлиб қолмоқда.

Аслини олганда Куба устидан назорат ўрнатишга уриниш фақат бугуннинг гапи эмас. Ҳаммаси узоқ 1950-йилларда бошланган эди.

АҚШ учун қулай ва даромадли “банан” республикаси

Сиёсатшуносликда “банан республикаси” деган атама кенг қўлланилган. Банан республикаси (инглизча banana republic, испанча república bananera) — Лотин Америкаси давлатларини ифодалаш учун қўлланилган атама бўлиб, у сиёсий беқарорлик ҳамда иқтисодиётнинг чекланган турдаги қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқаришига кучли боғлиқлиги билан тавсифланадиган мамлакатларга нисбатан ишлатилган.

Банан республикасининг бир неча белгилари бор. Миллий даромаднинг жуда нотенг тақсимланиши, инфратузилманинг ривожланмаганлиги, таълим ва иқтисодиётнинг ортда қолганлиги, хорижий капиталга кучли қарамлик, нисбатан юқори инфляция, бюджет тақчиллиги, миллий валюта қадрининг пасайиши, диктатура, коррупция ва давлат бошқарувидаги суиистеъмол шулар жумласидандир.

«Банан республикаси» атамаси илк бор америкалик ёзувчи О. Генри томонидан 1904 йилда ёзилган «Карам ва қироллар» (Cabbages and Kings) қиссасида қўлланган. Замонавий сиёсий ва иқтисодий луғатда «банан республикаси» атамаси иқтисодиёти яхши ривожланмаган, аҳолининг катта қисми камбағалликда яшайдиган, миллий бойликлар тақсимотида кескин тенгсизлик мавжуд бўлган, коррупция кенг тарқалган ва мансабдорлар орасида порахўрлик авж олган давлатларни тавсифлаш учун ишлатилади.

1950-йиллар бошида Кубага ҳам “банан республикаси” деган тамғани бемалол ёпиштириш мумкин эди.

Бу даврда Куба, кўплаб таҳлилчилар таъбири билан айтганда, АҚШга «одатий мустамлакачиликка хос қарамлик» ҳолатида эди. Америка капитали орол давлат иқтисодиётининг қарийб 70 фоизини назорат қиларди. Куба иқтисодиёти деярли битта маҳсулот — шакар қамишига боғланиб қолган эди. Унинг Куба экспортидаги улуши 80,1 фоизни ташкил этар, бу эса мамлакатни иқтисодий инқирозлар ва жаҳон бозоридаги ўзгаришларга ниҳоятда заиф қилиб қўярди.

Шу билан бирга, қишлоқ хўжалиги учун жуда қулай иқлимга эга бўлишига қарамай, Куба Америка озиқ-овқат маҳсулотларининг энг йирик импортчиларидан бири ҳисобланарди. Мамлакатнинг умумий импорт харажатларининг 20–25 фоизи айнан озиқ-овқат сотиб олишга сарфланарди.

Энг оғир аҳволда шакар плантациялари ва шакар заводларида меҳнат қилувчи ишчилар бўлган. Улар фақат шакар қамишини йиғиб олиш мавсумида — йилнинг 3–4 ойидагина иш топа оларди. Шунингдек, ерни ижарага олиб ишловчи деҳқонлар ва улуш асосида меҳнат қилувчи қишлоқ аҳолисининг даромади на тўйиб овқатланишга, на муносиб турар жойга етарди.

1952 йил 10 мартдаги давлат тўнтариши натижасида Кубада ҳокимият тепасига профессионал ҳарбий Фульхенсио Батиста келди. У мамлакатни аввал ҳам 1933–1944 йилларда бошқарган бўлиб, бу сафар ҳарбий-полиция диктатурасини ўрнатди.

Батистанинг иқтисодий сиёсати аллақачон қашшоқ аҳволдаги деҳқонларнинг янада ерсизланишига, ерларнинг америкалик компаниялар қўлида тўпланишига, иқтисодиётнинг барча соҳаларида иш ҳақининг пасайишига ва ишсизликнинг кескин ошиб, тахминан 40 фоизга етишига олиб келди.

Аҳолининг кенг қатламлари қашшоқлашиб бориши, мамлакатнинг хорижий капитал ва манфаатларга қарамлигининг кучайиши ҳамда ишсизликнинг ўта юқори даражаси кейинчалик ижтимоий портлаш учун замин яратди.

Батистанинг давлат тўнтариши тараққийпарвар кайфиятдаги ёшлар орасида кучли норозилик уйғотди. Уларнинг энг радикал қисмига ёш адвокат ва сиёсий фаолиятни энди бошлаётган Фидель Кастро бошчилик қилди. Ҳукуматга қарши бир нечта муваффақиятли ҳужумлардан кейин Кастро тарафдорлари сони тез суръатларда кўпайди.

Социалистик инқилобдан кейинги давр

1958 йил 31 декабрда Куба қуролли кучлари бош қўмондони генерал Франсиско Табернилья Фульхенсио Батистага армия жанговор қобилиятини бутунлай йўқотганини ва исёнчиларнинг Гаванага юришини тўхтата олмаслигини маълум қилди. Шу куни Батиста ва яна 124 нафар юқори лавозимли амалдор оролни тарк этди. 1959 йил 1 январда исёнчилар қўшинлари Сантьяго-де-Куба ва Гавана шаҳарларига кириб келди. 8 январь куни эса Фидель Кастро тантанали равишда пойтахтга етиб келди. Ва Батиста режими ағдарилди.

Шу тариқа Кубада янги сиёсий давр – коммунистпараст тузум даври бошланди. Инқилобчилар ҳокимиятни қўлга олди ва мамлакат социалистик тараққиёт йўлини танлади. Бу воқеалар натижасида АҚШ Кубадаги сиёсий таъсирининг катта қисмини ва муҳим иқтисодий имтиёзларини деярли ярим асрга йўқотди.

Кейинги йилларда Вашингтон Фидель Кастро ҳукуматини ағдариш ёки унинг раҳбарларига қарши турли махфий операциялар ўтказишга бир неча бор уринди. Аммо бу ҳаракатларнинг барчаси муваффақиятсиз тугади. Бунинг асосий сабабларидан бири - Кубанинг Совет Иттифоқи томонидан ҳар томонлама қўллаб-қувватлангани эди.

1991 йилда Совет Иттифоқи парчалангач, бу ёрдам сезиларли даражада қисқарди. Кейинчалик Россия Куба билан муносабатларни сақлаб қолган бўлса-да, унинг иқтисодий ва геосиёсий имкониятлари совет давридагидек кенг эмас эди. Айниқса 2022 йилда Россия Украинага бостириб киргач, улкан санкциялар остида қолди. Москва Украина билан овора бўлиб қолиб, ташқи сиёсатда кучсизлана бошлади ва дунё бўйлаб таъсирини йўқота бошлади.

Трамп маъмуриятининг уриниши

2026 йил ёзида Куба масаласи яна халқаро таҳлилчилар диққат марказига чиқди. Дональд Трампнинг Оқ уйга қайтиши АҚШнинг оролга нисбатан сиёсатида янги босқични бошлаб берди. Янги санкциялар, нефть етказиб беришга қўйилган чекловлар, молиявий босимнинг кучайтирилиши ва ҳуқуқий таъсир механизмларининг кенгайтирилиши Вашингтон яна “максимал босим” стратегиясига таянаётганини кўрсатмоқда.

Россия эса Куба билан боғлиқ жараёнга жимгина қараб туришдан бошқа нарсага қодир эмас. Масалан, Венесуэла етакчиси Мадуро Америкага олиб келинганида ҳам Москва ёрдам бера олмади. Натижада Куба Венесуэла нефти ва қўллаб қувватлашидан маҳрум бўлди. Бунинг устига АҚШ оролни нефт блокадасига солди – нефт олиб келувчи танкерларни оролга ўтказмай қўйди. Натижада оролда ёғилғи етишмовчилиги ва инфляция, энг асосийси – аҳолининг ҳукуматдан норозилиги кучайди. Ҳатто 13 май куни халқ норози бўлиб, кўча намойишларига чиқди.

Трамп маъмурияти эса изчил режалар билан Кубани сиқиб келмоқда. 21 май куни АҚШ Кубанинг собиқ президенти Рауль Кастрога қарши айбловлар илгари сурди. У АҚШ фуқароларини ўлдириш мақсадида тил бириктирганликда гумон қилиниб, сиртдан айбланди. Агар бу иш судда исботланса, унга умрбод қамоқ жазоси ёки ўлим жазоси тайинланиши мумкинлиги айтилди.

Шу билан бир вақтда Кубага ҳарбий бостириб кириш эҳтимоли ҳақида ҳам таҳдидли баёнотлар янгради. Айрим кузатувчилар фикрича, Вашингтон ушбу айбловларни оролга нисбатан ҳарбий ҳаракатлар учун сиёсий ва ҳуқуқий асос сифатида қўллаши мумкин.

АҚШнинг Кубага бостириб кириши қанчалик эҳтимолли?

Гаванада Рауль Кастрога қарши айбловлар эҳтимолий интервенцияга тайёргарлик белгиси сифатида қабул қилинди. Куба президенти Мигель Диас-Канель буни «ҳуқуқий асосга эга бўлмаган сиёсий ҳаракат» деб атади. Унинг фикрича, бундай қадамнинг мақсади ҳарбий тажовузни оқлаш учун навбатдаги баҳоналар рўйхатини кенгайтиришдан иборат.

Испаниянинг El Debate нашрининг ёзишича, Кастрога қарши айбловлар, аввало, АҚШ ва Куба ўртасидаги музокаралар боси берк кўчага кириб қолганини ҳамда Трамп маъмурияти Венесуэлада қўлланган сценарийга ўхшаш эҳтимолий интервенция учун замин ҳозирлаётганини кўрсатади.

Нефть блокадаси оқибатида жиддий энергетик инқирозга дуч келган Куба ҳукумати эса аҳолини АҚШ билан эҳтимолий қарама-қаршиликка тайёрлашда давом этмоқда. Хусусан, 19 май куни Диас-Канель ҳар қандай ҳарбий бостириб кириш «қонли қирғин»га айланиши ва ҳар икки томон учун ҳисоблаб бўлмас оқибатларга олиб келиши мумкинлигини таъкидлади. У шу билан бирга Кубанинг ўзини ҳимоя қилиш бўйича қонуний ҳуқуқи борлигини ҳам қайд этди.

Бироқ Россиядаги «Лотин Америкаси» илмий журнали бош муҳаррири Виктор Хейфец Кастрога қарши айбловлар АҚШнинг яқин орада Кубага қарши ҳарбий операция бошлашини англатади, деган фикрга қўшилмайди. Унинг таъкидлашича, музокаралар жараёнида томонларнинг баъзан олдинга силжиши, баъзан эса ортга чекиниши - одатий ҳолат. Масалан, 2014 йилдаги АҚШ–Куба музокаралари қарийб бир йил давом этган, аммо уларнинг натижаси ҳақида келишувга эришилгандан кейингина маълум бўлган. Ҳа, Америка ҳарбий операцияси хавфи маълум даражада ошган, лекин томонлар ҳали қайтиш мумкин бўлмаган нуқтадан ўтгани йўқ. Экспертнинг баҳолашича, Кастрога қарши ишни ҳозирча Вашингтоннинг Куба раҳбариятига босим ўтказиш усулларидан бири сифатида қабул қилиш керак.

«Бежизга эмас, Марказий разведка бошқармаси раҳбарининг Гаванага ташрифидан бир неча кун ўтиб, АҚШ Куба разведка хизмати раҳбариятининг барча аъзоларига қарши санкциялар жорий қилди. Яъни, айнан учрашув ўтказилган шахсларга қарши чора кўрилди. Бу Вашингтон ҳали ҳам “қамчи ва шакар” тактикасидан фойдаланаётганини кўрсатади. Гарчи ҳозирча қамчи устун бўлса-да, Трамп ҳарбий операциядан қочишни истайди. АҚШ армияси Кубани енгиши мумкин, аммо америкаликлар ҳам муайян йўқотишларга дуч келади», — дейди Хейфец.

Хейфецнинг фикрича, ҳозирча иқтисодий босим стратегияси анча самарали ишламоқда. «Куба иқтисодиёти шунчаки оғир аҳволда эмас, балки ҳақиқий ҳалокатли ҳолатга тушиб қолган. Чунки блокада ўтган йиллардаги иқтисодий хатоларнинг барча салбий оқибатларини янада кучайтирди. Инқилоб одамлар яхшироқ яшаши учун қилинган, инқилобнинг ўзи учун яшаш учун эмас. Шу сабабли мамлакатда норозилик салоҳияти ҳам ошиб бормоқда», — дея хулоса қилди эксперт.

Аммо айрим экспертлар маълум шароитларда АҚШ Куба масаласини куч ишлатиш йўли билан ҳал қилишга уриниши мумкинлигини истисно қилмайди.

Кубани ташқи босим билан ўзгартириш мумкинми?

Америка стратегиясининг асосий муаммоси шундаки, у ташқи босим орқали ички сиёсий жараёнларни бошқариш мумкин деган тасаввурга таянади.

Аммо халқаро муносабатлар амалиёти сиёсий тизимлар кўпинча ташқаридан кўринганидан анча барқарор бўлишини кўрсатади.

Давлат жиддий иқтисодий қийинчиликларга дуч келганда, унинг жавоби олдиндан аниқ бўлмайди. Жамият ислоҳот талаб қилиши мумкин. Янги шароитларга мослашиши мумкин. Ҳокимият атрофида жипслашиши мумкин. Ёки буларнинг барчаси бир вақтнинг ўзида содир бўлиши мумкин.

Бугун Кубада айнан шундай жараён кузатилмоқда. Бир томондан, мамлакат оғир иқтисодий даврни бошдан кечирмоқда. Иккинчи томондан эса ҳукумат хусусий ташаббуслар учун имкониятларни кенгайтирмоқда, хорижий сармояларни жалб қилишга ҳаракат қилмоқда ва янги мослашув механизмларини изламоқда.

Жумладан, 20 июн куни Куба парламенти 175 банддан иборат тарихий ислоҳотлар пакетини маъқуллади. Куба Миллий ассамблеяси мамлакат социалистик иқтисодиётининг салмоқли қисмини хусусийлаштиришни назарда тутувчи ислоҳотлар пакетини бир овоздан қабул қилди.

Қайд этилишича, ҳужжатни ҳукмрон Коммунистик партия ва мамлакатнинг собиқ етакчиси Раул Кастро ҳам қўллаб-қувватлаган. Агар ушбу чора-тадбирлар эълон қилинган шаклда амалга оширилса, бу Куба моделининг 1959 йилги инқилобдан кейинги энг йирик ўзгариши ва бозор иқтисодиётига бурилиш бўлади. Бошқача қилиб айтганда, Куба коммунизмдан – капитализм сари юз буришга уринмоқда.

Куба иқтисодиётини либераллаштириш бўйича таклиф этилган ушбу чораларнинг аксарияти мамлакат ичида ва ташқарисида узоқ йиллар давомида муҳокама қилиб келинган, бироқ айнан Вашингтоннинг қаттиқ босими уларни яна биринчи планга олиб чиққан.

Бу Куба босимга шунчаки қарши турмаётганини, балки унинг таъсири остида ўзгариб бораётганини кўрсатади. Бироқ бу жараён сиёсий тизимнинг асосларини сақлаб қолган ҳолда кечмоқда.

Хулоса ўрнида

Яқин йилларда энг эҳтимолий сценарий — бу узоқ давом этувчи қарама-қаршиликдир. Трамп маъмурияти санкцион босим сиёсатини сақлаб қолиши мумкин. Куба раҳбарияти ташқи ёрдам манбаларини излашда ва эҳтиёткор иқтисодий ислоҳотларни амалга оширишда давом этади. Вақти-вақти билан мулоқотга уринишлар бўлади, аммо уларнинг муносабатларни тубдан ўзгартириши эҳтимоли катта эмас.

Америка–Куба муносабатлари тарихи халқаро сиёсат учун муҳим сабоқни намоён этади. Давлат улкан иқтисодий қудрат ва босим ўтказиш воситаларига эга бўлиши мумкин. Аммо бу бошқа мамлакатларнинг сиёсий тақдирини тўлиқ белгилаш имкониятини англатмайди.

Қарийб етти ўн йиллик қарама-қаршиликдан кейин ҳам Куба ташқи бошқарув объекти эмас, балки жаҳон сиёсатининг мустақил иштирокчиси бўлиб қолмоқда. Шунинг учун ҳам босим стратегияси тобора назорат сиёсатига эмас, балки назорат иллюзиясига ўхшаб бормоқда.

Абулфайз Сайидасқаров