Америка 250 йиллик чегарада: бир қутбли дунёнинг тугаши ва янги глобал даврнинг бошланиши

Бу йил 4 июл куни АҚШ ўзининг 250 йиллигини нишонлайди. 1776 йилда мустақилликка эришгандан сўнг, АҚШ узоқ вақт давомида асосан ички ривожланиш ва ғарбий томонга ҳудудий кенгайишга эътибор қаратган минтақавий давлат бўлиб қолди.

АҚШнинг жаҳон гегемониясига айланиш йўли тахминан икки аср давом этди ва у ҳудудий кенгайиш, саноатлашув, жаҳон урушларида иштирок ҳамда глобал институтлар орқали таъсир ўрнатиш каби омиллар уйғунлигига асосланди.

СССР парчаланганидан кейин эса АҚШ ягона супердавлатга айланди. Унинг таъсири жаҳон иқтисодиёти, технологияси, маданияти ва ҳарбий соҳаларга кенг тарқалди. Бу давр кўпинча «бир қутбли дунё» деб аталади.

Бир қутбли дунё тизимига путур етдими?

Америка сиёсий тафаккурида тобора кўпроқ шундай фикр янграмоқдаки, у яқингача деярли рад этиб бўлмайдиган ҳақиқатга айланди: СССР парчаланганидан кейин шаклланган бир қутбли дунё энди мавжуд эмас. The National Interest каби нашрлардаги таҳлиллар буни оддий вақтинчалик қийинчилик сифатида эмас, балки бутун жаҳон тизимининг тузилмавий ўзгариши сифатида баҳоламоқда.

АҚШнинг 250 йиллик юбилейи арафасида бу айниқса рамзий маъно касб этади: узоқ вақт давомида глобал тартибни шакллантирган давлат энди ўша тартибнинг ўзи асосларини қайта кўриб чиқишга мажбур бўлмоқда. Бу ерда гап Америка қудратининг «йўқолиши» ҳақида эмас. Балки тарихий ноёб давр — бир давлат бутун дунё қоидаларини белгилай олган бир қутбли босқичнинг тугаши ҳақида гап кетмоқда.

1776 йилдан 1991 йилгача: Америка қандай қилиб марказга айланди

Мазкур жараённи тушуниш учун АҚШнинг тарихий йўлини кўриб чиқиш зарур.

1776 йилда мустақиллик эълон қилинганидан кейин АҚШ босқичма-босқич ички ривожланиш ва кенгайиш йўлидан борди.

Мустақилликдан сўнг АҚШ ҳудудий жиҳатдан фаол кенгайди: Франциядан Луизиана ҳудуди сотиб олинди (1803 йил), шунингдек Мексика билан уруш натижасида (1846–1848) катта ерлар қўлга киритилди. XIX аср охирига келиб мамлакат кучли саноат базасига ва дунёдаги энг йирик ички бозорлардан бирига эга бўлди.

1898 йилги испан-америка уруши бурилиш нуқтаси бўлди: урушдан сўнг АҚШ Филиппин, Пуэрто-Рико ва Гуам каби денгиз орти ҳудудларига эга бўлди ҳамда жаҳон сиёсатида фаол иштирок эта бошлади. Шу билан бирга мамлакатнинг иқтисодий қудрати ва Америка капитали экспанцияси кучайди.

Биринчи жаҳон уруши даврида АҚШ Европага асосий кредитор ва таъминотчига айланди. Иккинчи жаҳон урушидан сўнг эса мамлакат ғолиб давлат сифатида чиқди: Европа ва Япония вайрон бўлган ҳолда АҚШга иқтисодий жиҳатдан боғлиқ эди. АҚШ саноати деярли зарар кўрмади ва ҳарбий-иқтисодий қудрати кескин ошди. АҚШ Ғарб дунёсининг марказига айланди.

1945 йил ҳал қилувчи бурилиш нуқтаси бўлди: вайрон бўлган Европа ва заифлашган империялар АҚШ учун глобал етакчилик майдонини очиб берди. Совуқ уруш икки қутбли тизимни мустаҳкамлади — АҚШ ва СССР бутун дунё мувозанатини белгилаб турди.

Бироқ ҳақиқий бурилиш 1991 йилда юз берди. Совет Иттифоқининг парчаланиши «бир қутбли лаҳза» деб аталган даврни бошлаб берди. АҚШ ягона суперқудратли давлат сифатида хавфсизлик, иқтисодиёт, молия, технология ва мафкурага бир вақтнинг ўзида таъсир ўтказа оладиган давлатга айланди. Айнан шу пайтда либерал халқаро тартиб шаклланди — Вашингтон унинг асосий кафили ва бошқарувчисига айланди.

Либерал тартиб: энг юқори чўққи ва биринчи жарлик

1990–2000-йиллар Америка етакчилигининг энг юқори даври бўлди. Глобаллашув Ғарб қоидалари асосида кечди, халқаро институтлар кучайди, кўплаб давлатлар Вашингтон моделини қабул қилди. Бироқ айнан шу даврда келажакдаги зиддиятлар ҳам шакллана бошлади.

Биринчидан, НАТО кенгайиши ва Ироқ ҳамда Афғонистондаги урушлар Америка етакчилигига бўлган ишончни сусайтирди.

Иккинчидан, глобаллашув АҚШ билан бирга унинг келажакдаги рақибларини ҳам, айниқса Хитойни ҳам кучайтирди.

Учинчидан, либерал тартиб АҚШ иқтисодий устунлигига таянган эди, бу устунлик эса вақт ўтиши билан пасайиб борди.

Янги дунёнинг уч қутби: АҚШ, Хитой ва Россия

Бугунги халқаро тизим тобора кўпроқ катта давлатлар рақобати сифатида кўрилмоқда. Хитой АҚШ учун энг асосий тизимий рақибга айланди. Бу рақобат фақат ҳарбий эмас, балки технология ва иқтисодиёт соҳасида ҳам кечмоқда. Сунъий интеллект, микроэлектроника, глобал таъминот занжирлари ва камёб металлар назорати асосий майдонга айланган.

Россия эса нисбатан кичик иқтисодий куч бўлса-да, Европа, Яқин Шарқ ва постсовет маконидаги геосиёсатга таъсир ўтказа оладиган давлат сифатида қайта пайдо бўлди. Шу тариқа, дунё на бир қутбли, на икки қутбли — балки анча мураккаб тизимга айланмоқда.

Глобал Жанубнинг юксалиши: «вертикал дунё» тугаяпти

XXI асрнинг энг муҳим ўзгаришларидан бири — Глобал Жануб мамлакатларининг мустақиллашувидир.

Ҳиндистон, Туркия, Бразилия, Форс кўрфази давлатлари, Жануби-Шарқий Осиё ва Африка мамлакатлари эндиликда Ғарбга эргашиш моделидан воз кечмоқда. Улар кўп векторли сиёсат олиб бормоқда. БРИКС каби форматлар шу тенденцияни акс эттиради, аммо бу ягона блок эмас. Бу — дунёда «марказ ва периферия» тизими йўқолаётганининг белгисидир.

Таъсир доираларига қайтиш

Ҳозирги халқаро тизим XIX аср ва Совуқ уруш даврининг аралаш моделини эслатади.

Бир томондан халқаро институтлар сақланиб қолмоқда. Иккинчи томондан эса қарорлар тобора кўпроқ катта минтақавий кучлар ўртасидаги келишувлар асосида қабул қилинмоқда. Дунё аста-секин таъсир доиралари мантиғига қайтмоқда — универсал қоидалар ўрнига кучлар мувозанати асосий омилга айланмоқда.

Америка етакчилигининг хатолари

Бир қутбли тизим инқирози фақат рақиблар кучайиши билан эмас, АҚШнинг ўзидаги қатор хатолар билан ҳам боғлиқ. Бу ерда бир неча асосий омилларга эътибор қаратиш лозим.

Бу аввало Ироқ ва Афғонистондаги узоқ урушлар, Эрон билан зиддиятдаги нисбатан муваффақиятсизликка учраши билан боғлиқ. Шунингдек, санкцияларни асосий босим воситасига айлантириш, демократия моделини мажбурий экспорт қилиш уринишлари, ички сиёсий қутбланишнинг кучайиши, ишлаб чиқаришнинг Осиёга кўчиши бу жараёнларга катта таъсир кўрсатди. Натижада АҚШ етакчиликни сақлаб қолди, аммо қоидаларни якка ўзи белгилаш имкониятини йўқотди.

Хитой: асосий рақиб

СССРдан фарқли равишда, Хитой мафкуравий муқобилликни эмас, балки амалий рақобатни таклиф қилмоқда. У технологик фарқни қисқартирмоқда, саноат занжирларини назорат қилмоқда ва глобал инфратузилмага сармоя киритмоқда. Бу рақобатни янада мураккаб қилади — у бир вақтнинг ўзида иқтисодиёт, технология ва геосиёсатда кечмоқда.

Шу ўринда таъкидлаш керак, баъзилар ҳамон Россияни АҚШнинг асосий рақиби сифатида кўради. Бу тарихий инерцион тафаккур билан боғлиқ. Аслида Россия ҳозир АҚШ тугул Хитой билан ҳам тенг рақобат ва ҳамкорлик қила олмайди. Айниқса Украинага бостириб кириши ва 5 йилдан бери давом эьтаётган уруш ва у билан боғлиқ санкциялар боис Россия таъсирининг пасайиб кетиши туфайли Вашингтон Москвани ўзи учун жиддий рақиб сифатида кўрмайди. Ҳозирда асосий рақиб – кучайиб бораётган Хитой.

АҚШ келажаги: мослашув ёки инерция?

Вашингтон учун асосий савол — у ўз ролини сақлаб қоладими ёки унинг моҳиятини ўзгартирадими.

Экспертлар бу борада 2 хил сценарийни тасаввур қилишади.

Биринчиси — мослашув сценарийси. АҚШ кўп қутблиликни тан олади ва асосий рақобат — Хитойга қарши стратегияга ўтади.

Иккинчиси — инерцион сценарий. АҚШ эски глобал етакчи моделида қолиб кетади, бу эса ички ва ташқи босимни кучайтиради.

Амалда эса бу икки модел аралаш ҳолда ривожланишининг эҳтимоли баланд.

2050 йилгача дунё: уч эҳтимолий сценарий

Хўш, дунё ўзгараётган экан, нисбатан яқин истиқболда, айтайлик 2050 йилгача қандай тизим шаклланади?

Кўпгина тахминларга кўра — уч қутбли тизим - АҚШ, Хитой, Ҳиндистон/Европа учлиги шаклланади.

Бошқа бир сценарийга кўра, кўп қутбли дунёга қайтилади.

Айримлар эса минтақавий блоклар ва фрагментланган (парчаланган тизим) барпо бўлади.

Энг эҳтимолий вариант — аниқ иерархиясиз кўп қутбли дунё барпо бўлади.

Хулоса: истисно даврининг тугаши

Хулоса қилиб айтганда, АҚШ 250 йиллик юбилейга қудрати йўқолган давлат сифатида эмас, балки ўзининг «истисно» мақомидан воз кечишга мажбур бўлган мамлакат сифатида яқинлашмоқда. Бир қутбли дунё 1991 йилдан кейин пайдо бўлган тарихий аномалия эди. У тўсатдан йўқолмаяпти — балки аста-секин янги иқтисодий марказлар ва геосиёсий кучлар таъсири остида эримоқда.

XXI асрнинг асосий саволи — АҚШни ким алмаштиради эмас, балки дунё ягона марказсиз қандай ишлай олади, деган масаладир. Айнан шу саволга берилган жавоб келажак ўн йилликлар халқаро сиёсат архитектурасини белгилаб беради.

Абулфайз Сайидасқаров