БАА ОПЕКдан чиқди, жаҳон нефт бозори қандай ўзгаради?

2026 йил 1 майга келиб, ОПЕК – нефт экспорт қилувчи давлатлар ташкилотига қарийб олтмиш йил аъзо бўлиб келган Бирлашган Араб Амирликлари ушбу ташкилотдан чиқишини эълон қилди. Худди шундай қарор 2016 йилда тузилган ОПЕК+га нисбатан ҳам қабул қилинди. ОПЕК жаҳон нефт қазиб олиш ҳажми бўйича дунё рейтингида учинчи ўринни эгаллаб турган аъзосидан айрилди. Энди БАА картел ичидаги келишувларга эътибор қилмаган ҳолда нефт қазиб олиш ҳажмини истаганича ошириши мумкин.

Эски тартиб бузиладими?

Франциянинг Causeur нашри ёзишича, БААнинг ОПЕКдан чиқиш қарори ташкилот учун кутилмаган воқеа бўлди. Бу шунчаки техник қадам эмас, балки сиёсий узилиш сифатида жаҳон энергетика тизими учун янги ноаниқлик босқичини очиб бермоқда. Энди ҳар бир давлат ўз манфаати учун алоҳида ҳаракат қиладиган давр бошланмоқда.

ОПЕКнинг ўзи ҳам Ҳормуз бўғози ёпилиши сабаб улкан босим остида қолган эди. Ички зиддиятлар эса анчадан бери ташкилотни ичидан емириб келаётганди.

БАА қарорини энергетика вазири Суҳайл ал-Мазруий эълон қилиб, уни “стратегияни қайта кўриб чиқиш” деб изоҳлади. Вазирнинг таъкидлашича, бу қарор мамлакатга ўз нефт қазиб олиш сиёсатини мустақилроқ юритиш имконини беради.

ОПЕКда Саудия Арабистони ва Ироқдан кейин учинчи йирик ишлаб чиқарувчи бўлган давлатнинг чиқиб кетиши шунчаки техник ўзгариш эмас. Бу – аллақачон таранг ҳолатда бўлган жаҳон энергетика тизими учун янги ноаниқлик даврини бошлаб бераётган сиёсий ажралишдир.

Қатъий сиёсий ишора

БААнинг бу қадами тарихий бурилиш нуқтаси ҳисобланади. Йирик нефт ишлаб чиқарувчи ва Саудия Арабистонининг яқин ҳамкори бўлган Абу-Даби иштирокчи давлатлар учун белгиланган қазиб олиш квоталаридан озод бўлишни маъқул кўрди. Бу қарор кўп йиллик йирик сармоялардан кейин қабул қилинди: Амирликлар нефт қазиб олиш қувватини кунига тахминан беш миллион баррелгача етказди – бу Эрон кўрсаткичидан қарийб 50 фоизга юқоридир.

Бошқача қилиб айтганда, мамлакат айнан кўпроқ нефт қазиб олиш имкониятига эга бўлган пайтда, ҳар қандай чекловлардан воз кечмоқда. Расман бу иқтисодий қарор сифатида тақдим этилмоқда. Аммо аслида бу қаттиқ сиёсий ишорадир.

Бу қандай юз берди?

Нефт экспорт қилувчи давлатлар ташкилоти ташкил этилганидан буён нефт қазиб олиш ҳажмларини мувофиқлаштириш тамойилига таяниб келган. Айнан шу механизм картелга нефт нархларига таъсир ўтказиш имконини берган. Аммо бундай тизим жамоавий интизомни, демак, ҳар бир давлат томонидан муайян ён беришларни талаб қилади. Бугун эса ҳар бир ишлаб чиқарувчининг ўз сиёсий ва иқтисодий манфаатлари мавжуд бўлган дунёда бу интизом тобора мўртлашиб бормоқда. БАА буни яширмаяпти: улар кўпроқ ва тезроқ нефт сотишни ҳамда энг муҳими, бу қарорларни мустақил қабул қилишни истайди.

ОПЕК заифлашмоқда

Бу қарор ортида умумий тенденция ётибди. Яна 2019 йилда Қатар суюлтирилган табиий газ соҳасига эътибор қаратиш мақсадида ОПЕКдан чиққан эди. Бу қарорларни бирлаштирувчи ягона мантиқ – энергетика сиёсати устидан назоратни қайтариб олиш ва уни миллий манфаатларга мослаштириш ҳисобланади.

Саудия Арабистонининг “Vision 2030” дастури ва БААнинг индустриал стратегиялари каби иқтисодиётни диверсификация қилиш бўйича улкан режалар жуда катта ресурсларни талаб қилади. Кўпроқ нефт қазиб олиш ва уни ўз инвестицион эҳтиёжларига мослаштириш – бу трансформацияни тезлаштириш дегани.

Аммо бу жараённинг яна бир, камроқ кўзга ташланадиган оқибати ҳам бор: у ОПЕКни ичидан заифлаштирмоқда. Ташкилот ҳеч қачон мутлақо бир хил позициядаги блок бўлмаган, аммо унинг асосини Ар-Риёд бошчилигидаги қаттиқ ядро ва бир нечта ишончли иттифоқчилар ташкил қилар эди. Албатта, БАА ҳам улар қаторида бўлган. БААнинг ташкилотдан кетиши мавжуд мувозанатни бузмоқда.

Бу эса Саудия Арабистонининг нефт қазиб олишни қисқартириш талабини ўтказиш имкониятини пасайтиради ва натижада нархларни ушлаб туриш қобилиятини ҳам заифлаштиради. Масала шундаки, бозорга ўз иродасини ўтказа олган картел аста-секин таъсирини йўқотиши мумкин.

Кўп қутбли энергетика

Бу вазиятда АҚШ билвосита манфаатдор томон сифатида кўринмоқда. Сланец инқилобидан кейин АҚШнинг мақоми тубдан ўзгарди: у импортга қарам давлатдан йирик нефт ишлаб чиқарувчи ва экспортёрга айланди. Унинг манфаати аниқ – ички иқтисодиётни қўллаб-қувватлаш учун нархларни етарлича паст даражада ушлаб туриш ва айни пайтда жаҳон бозорларида рақобатбардош бўлиб қолишдир.

ОПЕКнинг заифлашуви айнан шу мақсадга хизмат қилади. Ишлаб чиқарувчилар ўртасидаги мувофиқлашув қанчалик кам бўлса, бозор шунчалик беқарорлашади ва одатда бу нефт нархларининг пасайишига босимни кучайтиради.

Хўш, бу жараённи АҚШнинг атайлаб олиб борган стратегияси натижаси деб ҳисоблаш мумкинми? Бундай фикрга мойил тарафлар кўп. Чунки Вашингтон сўнгги йилларда ҳам дипломатик майдонда, ҳам ўз нефт ишлаб чиқаришини ошириш орқали ОПЕК таъсирига қарши чиқиб келмоқда. Аммо ҳақиқат эҳтимол анча оддий ва қаттиқроқ: картелни ишлаб чиқарувчи давлатларнинг ўз миллий манфаатлари парчалаб ташламоқда. Амирликлар АҚШни мамнун қилиш учун эмас, балки ОПЕК энди уларнинг эҳтиёжларига жавоб бермай қўйгани учун тарк этмоқда.

Шунга қарамай, бу воқеанинг рамзий аҳамияти жуда катта. Узоқ йиллар давомида жаҳон энергетика тизимининг асосий устуни сифатида кўрилган ОПЕК бугун бирдамлигини йўқотаётган ташкилотга ўхшаб қолмоқда. У ҳамон мавжуд – айниқса, ОПЕК+ форматида – айтганча, унга Россия ҳам киради. Аммо ОПЕК+ нуфузига путур етган, жамоавий интизомни таъминлаш қобилияти эса тобора сусаймоқда.

Аслида БААнинг чиқиши янада каттароқ жараён ҳақида сигнал бермоқда – бу жаҳон энергетика тизимининг ҳозирги ҳолатини акс эттирадиган ҳодисадир. Энди бир нечта ўйинчи таклифни тўлиқ назорат қиладиган тизим даври ортда қолмоқда. Олдинда эса парчаланган, рақобат кучли бўлган янги воқелик турибди, унда ҳар бир давлат ўз ўйинини ўйнайди. Бу янги манзарада ҳамкорлик ўрнини индивидуал стратегия эгалламоқда.

Саудия Арабистони учун бу – огоҳлантириш. АҚШ учун – имконият. Қолган дунё учун эса – навбатдаги ноаниқлик. ОПЕК учун эса, эҳтимол, таъсир кучини аста-секин йўқотишнинг бошланишидир.

Россия қандай муносбатда?

Москвада Бирлашган Араб Амирликларининг Нефт экспорт қилувчи давлатлар ташкилоти ва ОПЕК+дан чиқиши ортидан юзага келган вазиятни диққат билан кузатилмоқда, деб ёзади Al Jazeera нашри. Россиялик экспертлар фикрича, бу қарор келажакда нефт бозори барқарорлиги ва нархларга таъсир кўрсатиши мумкин.

Россия иқтисодчилари БААнинг ОПЕК ва ОПЕК+дан чиқиш қарорига турлича баҳо бермоқда. Айрим мутахассислар буни энг фаол нефт ишлаб чиқарувчилардан бирининг “эркин сузиш”га ўтиши сифатида баҳолаб, вақт ўтиши билан алянс бирдамлигига путур етказиши ва нефт нархларининг пасайишига олиб келиши мумкинлигини таъкидламоқда.

Қисқача айтганда, бу қадам жуда нозик паллада ташланди: жаҳон нефт бозори ҳозир ортиқча таклиф эмас, балки Ҳормуз бўғозидаги кескинлик сабаб етказиб беришдаги узилишлар билан тўқнаш келмоқда.

Россия президентининг матбуот котиби Дмитрий Песковнинг маълум қилишича, Россия БАА чиқиб кетганидан кейин ҳам ОПЕК+ фаолияти давом этишига умид қилмоқда.

“Албатта, бу жуда муҳим ҳамкорлик йўналиши. Айниқса, ҳозирги шароитда, энергетика бозорлари, юмшоқ қилиб айтганда, қаттиқ беқарорлашган бир пайтда бу механизм алоҳида аҳамият касб этади”, деган Песков. Унинг сўзларига кўра, Россия энергетика бозорларидаги ноаниқлик шароитида муҳим ўрин тутаётган ушбу механизмнинг сақланиб қолишидан манфаатдор.

Вақт омили

Россия ФА Жаҳон иқтисодиёти ва халқаро муносабатлар институти қошидаги Европа тадқиқотлари марказининг катта илмий ходими Владимир Оленченконинг фикрича, БААнинг бундай қарор қабул қилишига таъсир қилган асосий омил – Ҳормуз бўғози билан боғлиқ инқироз бўлди. Мазкур бўғоз орқали жаҳон нефт савдосининг қарийб бешдан бир қисми ўтади. Унинг сўзларига кўра, Яқин Шарқда давом этаётган можаро фонида бозор диққати нефт етказиб беришдаги узилишлар ва эҳтимолий тақчиллик хавфига қаратилган.

Оленченко таъкидлашича, одатий шароитда йирик ишлаб чиқарувчининг ОПЕК+дан чиқиши нефт қазиб олиш ҳажми ортиши кутилмалари туфайли нархларнинг пасайишига олиб келиши мумкин эди. Аммо ҳозирги вазият бошқача: қўшимча етказиб беришлар бозорни мувозанатлаштирувчи ва барқарорлаштирувчи омил сифатида қабул қилинмоқда.

Россиялик иқтисодчи қўшимча қилишича, БАА жуда қулай вазиятга ўтяпти. Чунки мамлакат квоталар тизимидан айнан нефт ишлаб чиқариш ҳажмини ошириш нархларга жиддий босим қилмайдиган паллада чиқиш имконига эга бўлди.

Эксперт БААнинг ОПЕК+дан чиқиш қарорини хавотирли деб атайди. Унинг фикрича, алянс кучи тарихан йирик ишлаб чиқарувчиларнинг нархларни ушлаб туриш мақсадида қазиб олиш ҳажмларини мувофиқлаштириш қобилиятига таяниб келган. Унинг баҳолашича, БААнинг кетиши ташкилот ичида бозор улуши учун рақобатни кучайтириши мумкин.

Албатта, БААни четдаги ёки аҳамиятсиз ишлаб чиқарувчи сифатида кўриб бўлмайди. Масалан, аввалроқ Анголанинг ОПЕКдан чиқиши бозорга деярли таъсир қилмаган, чунки унинг ишлаб чиқаришни кескин ошириш имкониятлари чекланган эди. БАА эса нефт экспорт ҳажмини тез оширишга қодир бўлган саноқли давлатлардан бири ҳисобланади.

Шунга қарамай, Оленченко бу қарор ОПЕК+нинг зудлик билан парчаланишига олиб келади, деб ҳисобламайди. Унинг таъкидлашича, Саудия Арабистони ва Россия ҳали ҳам алянснинг асосий таянчи бўлиб қолмоқда. Бироқ бирдамлик тобора жиддий синовдан ўтмоқда.

Алянслар парчаланиши ва нархлар уруши

Яна бир россиялик иқтисодчи Михаил Зубов фикрича, БАА қарори Яқин Шарқдаги можаро якунланганидан кейин иқтисодий тикланишни тезлаштириш истаги билан боғлиқ бўлиши мумкин. Бу қадам бозор мувозанати ва алянс бирдамлигига таъсир қилиши эҳтимолига қарамай қабул қилинган.

Унинг сўзларига кўра, Абу-Дабининг қарори мантиқий кўринади. Чунки БАА Эрон билан можаро оқибатларига нисбатан заиф давлатлардан бири ҳисобланади ва шу сабабли алянс квоталаридан ташқарида қазиб олиш соҳасида кўпроқ эркинликка интиляпти.

Айни пайтда россиялик иқтисодчи бу масала олдиндан муҳокама қилинмаганидан ҳайратда эканини айтди. Унинг қўшимча қилишича, бу қарор ОПЕК ва ОПЕК+ни заифлаштириши мумкин. Бу эса бошқа иштирокчиларни ҳам ушбу икки бирлашма доирасидаги ишлаб чиқариш мажбуриятларини қайта кўриб чиқишга ундаши эҳтимолдан холи эмас.

Зубовнинг таъкидлашича, Ҳормуз бўғози қайта очилганидан кейин Абу-Даби нефт қазиб олиш ва экспортни ҳеч қандай чекловларсиз ошира олади. Бу эса бошқа аъзоларни ҳам квоталарга амал қилиш керакми-йўқми, деган савол устида ўйлаб кўришга мажбур қилиши мумкин.

Бу қарорнинг Россияга таъсири ҳақида гапирар экан, Зубов ҳозирча у Москва манфаатларига бевосита таъсир қилмаётганини айтди. Чунки Ҳормуз бўғозидаги кескинлик БААнинг ишлаб чиқаришни кескин ошириш имкониятларини чеклаб турибди.

Россиялик иқтисодчи нархларга кучли босим бўлишини кутмаяпти. Бироқ агар вазият кенгроқ сценарийга айланиб кетса, яъни Форс кўрфази давлатлари, аввало Саудия Арабистони, ОПЕК+ заифлашган шароитда урушдан кейин бозор улушини қайтаришга киришса, вазият ўзгариши мумкин. Шу нуқтаи назардан Зубов, айниқса, Саудия Арабистони билан БАА ўртасида нефт нархлари уруши келиб чиқиши эҳтимолини ҳам истисно қилмаган.

Хулоса

Хулоса қилиб айтганда, Бирлашган Араб Амирликларининг ОПЕК ва ОПЕК+дан чиқиши шунчаки навбатдаги иқтисодий қарор эмас, балки жаҳон энергетика тизимида бошланаётган катта ўзгаришларнинг рамзи сифатида баҳоланмоқда. Бу қадам нефт бозоридаги эски қоидалар заифлашаётганини, миллий манфаатлар эса жамоавий келишувлардан устун кела бошлаганини кўрсатди. Бир пайтлар бозорни биргаликда бошқарган давлатлар эндиликда ҳар бири ўз стратегияси ва ўз манфаати асосида ҳаракат қилишга ўтмоқда.

Бу жараён нафақат ОПЕКнинг келажаги, балки бутун глобал энергетика архитектураси учун ҳам жиддий синов бўлиши мумкин. Агар йирик ишлаб чиқарувчилар ўртасидаги мувофиқлашув янада заифлашса, дунё нефт бозорида кескин рақобат, нархлар уруши ва янги геосиёсий қарама-қаршиликлар юзага келиши эҳтимолдан холи эмас. Айниқса, Ҳормуз бўғози атрофидаги кескинлик сақланиб қолаётган бир пайтда бу ўзгаришлар глобал иқтисодиётга ҳам бевосита таъсир кўрсатиши мумкин.

Шу маънода, БААнинг қарори фақат бир давлатнинг танлови эмас – у XXI аср энергетика сиёсатининг янги босқичи бошланаётганидан дарак беради.

Абулфайз Сайидасқаров