Қозоғистон аҳоли жон бошига ЯИМ бўйича МДҲда биринчи ўринни эгаллади

Қозоғистон аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулот бўйича МДҲ мамлакатлари орасида етакчига айланди.

Шунингдек, Қозоғистон Марказий Осиёга тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг асосий маркази бўлиб қолмоқда. Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Савдо ва Тараққиёт бўйича Конференциясининг Жаҳон инвестиция ҳисоботига кўра, мамлакат иқтисодиётига тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми 151,3 миллиард долларга етди.

Бу кўрсаткич мамлакат иқтисодиётида фаолият юритаётган хорижий капиталнинг кўламини акс эттиради. Бунга корхоналар, ишлаб чиқариш лойиҳалари, технологик ускуналар ва хорижий инвесторлар томонидан яратилган бошқа активлар киради.

БМТнинг расмий статистикасига кўра, Қозоғистоннинг ялпи ички маҳсулоти 2024 йилда 291,5 миллиард долларни ташкил этди. Шундай қилиб, хорижий инвестициялар мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 51,9 фоизига тенг.

Ушбу маълумотлар Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг Савдо ва Тараққиёт бўйича Конференциясининг (UNSTAD) Жаҳон инвестиция ҳисоботида келтирилган. Ушбу кўрсаткич мамлакат иқтисодиётида чет элдан жалб қилинган капиталнинг оғирлигини баҳолаш имконини беради. Бошқача қилиб айтганда, ундан хорижий инвесторлар томонидан яратилган корхоналар, ишлаб чиқариш лойиҳалари, технологик ускуналар ва бошқа активларнинг миллий иқтисодиётга таъсирини баҳолаш учун фойдаланиш мумкин.

151,3 миллиард доллар — бу рақамнинг ўзи Қозоғистон иқтисодий сиёсатининг салоҳиятини намойиш этади.

Унинг аҳамиятини яхшироқ тушуниш учун Қозоғистон кўрсаткичларини мустақил иқтисодиёт сифатида инвестицияларни жалб қилиш тарихи ўхшаш бўлган мамлакатлар билан таққослаш мумкин. Бу мамлакатлар қаторига Қозоғистон сингари 1991 йилда ўз давлатчилигини тиклаган 14 та республика киради.

Бирлашган Миллатлар Ташкилотининг расмий статистикасига кўра, Қозоғистоннинг ялпи ички маҳсулоти 2024 йилда 291,5 миллиард долларни ташкил этди. Бу шуни англатадики, мамлакат иқтисодиётидаги хорижий капитал ҳажми унинг ялпи ички маҳсулотининг 51,9 фоизини ташкил қилади.

UNSTAD ҳисоботига кўра, 2024 йилда Россия иқтисодиётидаги тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми тахминан 216 миллиард долларни ташкил этди. Бироқ, унинг шимолий қўшниси иқтисодиёти анча катта — унинг ялпи ички маҳсулоти 2024 йилда 2,17 триллион долларга етди. Шунинг учун Россия иқтисодиётида хорижий капиталнинг улуши тахминан 10 фоизни ташкил этади.

Совет Иттифоқидан кейинги маконда Европа Иттифоқига муваффақиятли интеграциялашган учта мамлакат мавжуд: Эстония, Латвия ва Литва. Эстонияда тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар мамлакат ялпи ички маҳсулотининг 73,9% ни, Латвияда 55,2% ни ва Литвада 40,9% ни ташкил қилади. Ушбу уч мамлакатнинг ялпи ички маҳсулотини қўшсак, тахминан 171,4 миллиард долларни ташкил этади. Уларнинг иқтисодиётидаги тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг умумий ҳажми 97,5 миллиард долларни ташкил этади. Қозоғистонда бу кўрсаткичлар мос равишда 291,5 миллиард доллар ва 151,3 миллиард долларни ташкил этади.

2024 йилда Марказий Осиёнинг тўртта қўшни давлатининг умумий ялпи ички маҳсулоти тахминан 215 миллиард долларни ташкил этди. Уларнинг иқтисодиётига тўғридан-тўғри хорижий инвестицияларнинг умумий ҳажми 69,3 миллиард долларга етди. Таққослаш учун, ҳатто бу тўртта мамлакатнинг умумий иқтисодиётида ҳам Қозоғистоннинг ярмидан кўпроғига тенг бўлган хорижий капитал тўпланган. Бошқача қилиб айтганда, Марказий Осиёдаги барча хорижий инвестицияларнинг 68,6% Қозоғистонда жамланган.

СССР таркибидан бир вақтнинг ўзида чиққан мамлакатларда инвестиция динамикасининг ўзгаришини UNSTAD ҳисоботида келтирилган 2000, 2010 ва 2023 йиллардаги рақамларда кўриш мумкин.

Биринчидан, мустақилликнинг дастлабки ўн йиллигида Қозоғистон Болтиқбўйи мамлакатлари устидан сезиларли устунликка эга бўлмади. 2000 йилда Қозоғистон иқтисодиётига тўпланган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми 10,1 миллиард долларни ташкил этди. Бу Эстонияга нисбатан атиги 3,9 баравар, Литвага нисбатан 4,4 баравар ва Латвияга нисбатан 4,8 баравар кўп эди.

Шу билан бирга, Россиянинг бу кўрсаткичи 32,2 миллиард долларни ташкил этди. Марказий Осиёнинг бошқа мамлакатларида инвестициялар жуда паст даражада қолди: Туркманистонда 1,8 миллиард доллар, Ўзбекистонда 0,7 миллиард доллар, Қирғизистонда 0,4 миллиард доллар ва Тожикистонда 0,2 миллиард доллар.

Иккинчидан, 2010 йилга келиб Қозоғистонга инвестициялар кескин ўсди. 2010 йилда мамлакат иқтисодиётидаги тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар улуши 63,4 миллиард долларга етди. Бу Эстонияга нисбатан тахминан 3,9 баравар, Литвага нисбатан 4,8 баравар ва Латвияга нисбатан 6,1 баравар юқори эди.

Худди шу даврда Россияга хорижий инвестициялар ҳам жуда тез ўсиб, 336,3 миллиард долларга етди. Марказий Осиё мамлакатларига инвестициялар ҳам ошди, аммо фарқ сақланиб қолди: Туркманистонда 18,5 миллиард доллар, Ўзбекистонда 3,2 миллиард доллар, Қирғизистонда 2 миллиард доллар ва Тожикистонда 1,6 миллиард доллар.

Учинчидан, 2023 йилга келиб Қозоғистон постсовет ҳудудидаги асосий инвестиция марказларидан бирига айланди. 2023 йилда Қозоғистон иқтисодиётида тўпланган хорижий капитал ҳажми 157,6 миллиард долларга етди (бу 2024 йилги кўрсаткичдан 2,6 миллиард долларга кўп). Бу Эстонияга нисбатан 5,1 баравар, Латвияга нисбатан 6,7 баравар кўпроқ.

Россияда бу кўрсаткич 255 миллиард долларни ташкил этди, бу Қозоғистонга қараганда атиги 1,6 баравар юқори.

Шу билан бирга, Марказий Осиё мамлакатлари билан фарқлар янада кенгайди: Қозоғистонга инвестициялар ҳажми Ўзбекистонга қараганда 10,5 баравар, Туркманистонга қараганда 3,7 баравар ва Қирғизистон ва Тожикистонга қараганда 40 баравардан ортиқ юқори бўлди.

UNSTAD ҳисоботида бошқа мамлакатларда фаолият юритаётган мамлакатлар бўйича умумий инвестиция кўрсаткичлари ҳам келтирилган.

2000 йилда Қозоғистоннинг чет элга инвестициялари жуда кичик эди - тахминан 0,7 миллиард доллар.

2010 йилга келиб, Қозоғистоннинг чет элга инвестициялари 4,9 миллиард долларни ташкил этди. Бу даврда Эстониянинг хорижий инвестициялар ҳажми Қозоғистон даражасига яқинлашди.

2023–2024 йилларда Қозоғистоннинг чет элга тўпланган инвестициялари 17–18 миллиард долларга етди, бу кўрсаткич баъзи Болтиқбўйи мамлакатларининг кўрсаткичига яқинлашди.

Бу пасайиш глобал беқарорлик, геосиёсий хавфлар ва йирик трансмиллий компаниялар фаоллигининг пасайиши билан боғлиқ эди. Ҳисоботда таъкидланишича, асосий сабаб - компаниялар томонидан илгари қайта инвестиция қилинган фойданинг дивидендлар кўринишида чет элга ўтказилиши, шунингдек, йирик лойиҳалардан капиталнинг қайтиши.

Шундай қилиб, Қозоғистон Марказий Осиёда хорижий инвестицияларни жалб қилишнинг асосий маркази бўлиб қолмоқда. Бироқ, инвестициялар таркиби шуни кўрсатадики, мамлакат иқтисодиёти капитал импортчиси бўлиб қолмоқда: 2024 йилда Қозоғистон иқтисодиётига тўпланган тўғридан-тўғри хорижий инвестициялар ҳажми 151 миллиард доллардан ошди, Қозоғистон компанияларининг хориждаги инвестициялари эса атиги 18 миллиард долларни ташкил этди. Бу шуни англатадики, мамлакатга кириб келаётган хорижий капитал ҳажми чет элга инвестиция қилинган инвестициялардан тахминан 8-9 баравар кўп.

Инвестициялар ҳажмидаги фарқ Қозоғистон иқтисодиётининг минтақадаги кўламини акс эттиради. Иқтисодиётнинг ҳажми, бозор сиғими ва институтсионал муҳитнинг барқарорлиги мамлакатга халқаро капитални жалб қилиш имконини беради.

Натижада, Қозоғистон Марказий Осиёда инвестиция фаолиятининг маркази бўлган асосий иқтисодий марказлардан бирига айланди. Бу омиллар узоқ муддатли иқтисодий барқарорлик учун замин яратади ва ишлаб чиқариш сектори, инфратузилма ва хизматларнинг ривожланишига таъсир қилади.

2025 йил ноябр ҳолатига кўра, Қозоғистон аҳоли жон бошига тўғри келадиган ялпи ички маҳсулот бўйича МДҲ мамлакатлари орасида етакчи ўринни эгаллади. Халқаро валюта жамғармаси маълумотларига кўра, мамлакатда бу кўрсаткич 14 770 долларни ташкил этди.

Бу кўрсаткич Россия (14 260 доллар), Грузия (9 570 доллар), Арманистон (8 860 доллар) ва ҳатто йирик Хитой иқтисодиётидан (13 690 доллар) нисбатан юқори.