Soʻnggi oʻn yilliklar davomida Yaqin Sharq bir necha bor urushlar, tinchlik kelishuvlari va diplomatik yutuqlarni boshdan kechirdi. Biroq keyingi yillardagi voqealar mintaqa mutlaqo yangi bosqichga qadam qoʻyayotganini koʻrsatmoqda. 2023 yil 7 oktabrda HAMASning Isroilga qilgan hujumidan keyin Isroilning xavfsizlik siyosati shunchalik keskin oʻzgardiki, koʻplab tahlilchilar bugun mamlakatda yangi harbiy doktrina shakllanayotgani haqida gapirmoqda.

Bu oʻzgarishlar eng yaqqol Livan va Suriyada namoyon boʻlmoqda. Bu yerda Isroil hatto vaqtinchalik oʻt ochishni toʻxtatish toʻgʻrisidagi kelishuvlarga erishilganidan keyin ham ӯz askarlarini olib chiqib ketmayapti.

Shu munosabat bilan AQSh Livan va Isroilga Vashingtonda imzolangan ramkaviy kelishuvni amalga oshirish maqsadida Rim shahrida muzokaralar oʻtkazishni taklif qilgani haqidagi xabarlar katta qiziqish uygʻotadi. Ayni paytda Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyahu Isroil armiyasi erishilgan kelishuvlarga qaramasdan Janubiy Livandagi ayrim pozitsiyalarni tark etmasligini maʼlum qildi. Bundan avval esa Suriyada hokimiyat almashganidan keyin Isroil bufer hududidagi harbiy ishtirokini kengaytirgani xalqaro jamoatchilik eʼtiborini tortgan edi.

Bu voqealar tabiiy savolni tugʻdirmoqda: gap faqat vaqtinchalik xavfsizlik choralari haqida ketyaptimi yoki Isroil asta-sekin hududiy kengayishga qaratilgan uzoq muddatli strategiyani amalga oshirmoqdami?

«Yer evaziga tinchlik» konsepsiyasidan «avvalo xavfsizlik» tamoyiliga

Koʻp yillar davomida Yaqin Sharq diplomatiyasi "yer evaziga tinchlik" tamoyili asosida qurilgan edi. Isroil ishonchli xavfsizlik kafolatlari evaziga ayrim hududlarni qaytarishga tayyorligini namoyish etgandi.

Buning eng yorqin misoli — Sinay yarim orolidir. Misr bilan tinchlik shartnomasi imzolangandan keyin Isroil qoʻshinlarini toʻliq olib chiqib ketdi, barcha yahudiy manzilgohlarini tugatdi va yarim orolni Misr suverenitetiga qaytardi. Bu uzoq vaqt hududiy murosaga erishish mumkinligining asosiy namunasi sifatida koʻrilgan.

Biroq barcha holatlarda ham voqealar bir xil rivojlanmadi.

2000 yilda Isroil qariyb yigirma yillik harbiy ishtirokdan soʻng Janubiy Livandan toʻliq chiqib ketdi. Bu bilan mojaro yakunlanadi, degan umidlar bor edi. Ammo oradan bir necha yil oʻtib Eron yaratgan vp qӯllayotgan buzgʻunchi shia jangarilari tӯdasi - «Hizbulloh» harakatining harbiy qudrati sezilarli darajada oshdi. Tashkilot mustahkamlangan mudofaa inshootlarini qurdi, katta miqdorda raketa zaxiralarini toʻpladi va oʻz imkoniyatlarini kengaytirdi. 2006 yilda esa bu yana bir keng koʻlamli Isroil—«Hizbulloh» urushiga olib keldi.

2005 yilda Isroilning Gʻazo sektoridan bir tomonlama chiqib ketishi ham kutilgan natijani bermadi. Barcha aholi punktlari tugatilib, armiya chiqarilganiga qaramasdan, mintaqa barqarorlik hududiga aylanmadi. Keyinchalik Isroil siyosatchilari turli siyosiy qarashlaridan qatʼi nazar aynan shu misolni keltirib, bir tomonlama chiqib ketish xavfsizlikni kafolatlamasligini taʼkidlab kelmoqda.

Ammo haqiqiy burilish nuqtasi 2023 yil 7 oktabr voqealari boʻldi.

HAMASning keng koʻlamli hujumi zamonaviy Isroil tarixidagi eng ogʻir xavfsizlik inqirozlaridan biri sifatida baholandi. Ana shu voqeadan keyin mamlakatda avvalgi tiyib turish mexanizmlari yetarli emasligi haqidagi fikr qatʼiy shakllandi.

Natijada avvalgi «yer evaziga tinchlik» formulasi oʻrnini asta-sekin yangi yondashuv — «avvalo xavfsizlik» tamoyili egallamoqda.

Janubiy Livan: nima uchun Isroil chiqib ketishga shoshilmayapti?

Navbatdagi harbiy toʻqnashuvlardan keyin AQSh vositachiligida Isroil va Livan mojaroni yumshatish boʻyicha ramkaviy kelishuvga erishdi. Unda keskinlikni bosqichma-bosqich kamaytirish, Livan armiyasining janubdagi rolini kuchaytirish va Isroil qoʻshinlarini bosqichma-bosqich olib chiqish masalalari nazarda tutilgan edi.

Biroq deyarli darhol kelishmovchiliklar paydo boʻldi. Livan tomoni Isroil Litani daryosining shimolidagi ayrim strategik nuqtalarni tark etishdan bosh tortganini va bu orqali dastlabki kelishuvlarni buzganini taʼkidlamoqda.

Isroil esa oʻz navbatida bu qarorni «Hizbulloh» hali ham harbiy infratuzilmasini saqlab qolayotgani va har qanday paytda oʻz kuchini qayta tiklashi mumkinligi bilan izohlaydi.

Isroil nuqtai nazaricha, avvalgi xatolarni yana takrorlash mumkin emas. Shuning uchun mamlakat rahbariyati xavf butunlay bartaraf etilmaguniga qadar ayrim harbiy pozitsiyalarni saqlab qolish zarurligini tobora koʻproq taʼkidlamoqda.

Rasmiy Bayrut esa bunday yondashuvni xavfli deb hisoblaydi. Livan rahbariyati vaqtinchalik harbiy ishtirok asta-sekin ayrim hududlar ustidan doimiy nazoratga aylanib ketishidan xavotirda.

Bugungi kunda aynan shu qarama-qarshilik Isroil—Livan muzokaralarining asosiy muammosiga aylangan.

Suriya: yangi bufer hududimi yoki Jӯlon tepaliklari tarixining takrorlanishimi?

Hozirda Suriyadagi vaziyat ham kam ahamiyatga ega emas. Hokimiyat almashganidan keyin koʻpchilik Isroil chegara yaqinidagi harbiy ishtirokini bosqichma-bosqich qisqartiradi, deb kutgan edi. Biroq amalda mutlaqo teskari holat kuzatildi.

Isroil mavjud harbiy pozitsiyalarini yanada mustahkamladi, kuzatuv punktlari tarmogʻini kengaytirdi va yangi harbiy infratuzilmalarni barpo etishni davom ettirdi. Buning rasmiy sababi ham avvalgidek qolmoqda: Isroil fikricha, Suriyaning yangi rahbariyati mamlakatning barcha hududlari ustidan toʻliq nazorat oʻrnata olgani yoʻq emish. Shu sababli Isroil chegarasi yaqinida yana turli qurolli guruhlar paydo boʻlishi ehtimoli saqlanib qolmoqda emish.

Aynan shu yerda Isroilning yangi xavfsizlik strategiyasining eng muhim xususiyatlaridan biri namoyon boʻladi. Isroilning iddao qilishicha, agar avval mudofaa davlat chegaralarini himoya qilish bilan cheklangan boʻlsa, bugungi kunda «ilgʻor mudofaa» (Forward Defense) tamoyili tobora muhim ahamiyat kasb etmoqda. Bu konsepsiyaning mohiyati shundan iboratki, ehtimoliy xavf gӯyoki Isroil chegarasiga yetib kelishidan oldinoq bartaraf etilishi kerak. Shuning uchun ham hukmron balandliklar, strategik avtomobil yoʻllari, togʻ dovonlari va qurolli tuzilmalar harakatini kuzatish imkonini beruvchi nuqtalarga katta ahamiyat berilmoqda.

Hududiy kengayish rejasimi yoki xavfsizlik strategiyasimi?

Hozirda ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda Isroil Janubiy Livan yoki Suriyaning ayrim hududlarini oʻz tarkibiga qoʻshishni rejalashtirayotgani haqida turli fikrlar bildirilmoqda.

Biroq hozircha Isroil hukumati yoki Knesset tomonidan Janubiy Livanni anneksiya qilish toʻgʻrisida rasmiy qaror qabul qilinmagan. Shuningdek, Suriyaning yangi hududlarini Isroil tarkibiga qoʻshish boʻyicha davlat darajasidagi rasmiy rejalar ham eʼlon qilinmagan.

Lekin boshqa muhim tendensiya kuzatilmoqda. Isroil oʻz xavfsizligi nuqtai nazaridan zarur deb hisoblagan hududlarda uzoq muddatli harbiy ishtirokni saqlab qolishga tayyor ekanini ochiq koʻrsatmoqda. Bu harakatlarini «hududiy kkengayish-bosib olish siyosati» emas, balki «bufer xavfsizlik hududlari konsepsiyasi» deb izohlashga urinmoqda.

Nega AQSh muzokaralarni qoʻllab-quvvatlamoqda, ammo Isroilga qattiq bosim oʻtkazmayapti?

Amerika siyosati ham maʼlum darajada oʻzgarmoqda. Vashington hozir ham Isroil va Livan oʻrtasidagi asosiy vositachi hisoblanadi. Aynan AQSh tashabbusi bilan muzokaralarning navbatdagi bosqichini Rim shahrida oʻtkazish taklif qilindi. Shu bilan birga, Amerika diplomatiyasi bir vaqtning oʻzida bir nechta strategik vazifani hal qilishga harakat qilmoqda.

Birinchi navbatda, Isroil xavfsizligini taʼminlash lozim.

Ikkinchi tomondan esa «Hizbulloh», Eron va boshqa mintaqaviy kuchlar ishtirokida yangi keng koʻlamli urushning oldini olish kerak.

Shu sababli AQSh Isroil qoʻshinlarini zudlik bilan olib chiqishni talab qilish oʻrniga, kelishuvlarni bosqichma-bosqich amalga oshirish taktikasini afzal koʻrmoqda. Bu esa Vashingtonning ehtiyotkor siyosatini izohlaydi.

Xalqaro huquq va asosiy bahs

Yuzaga kelgan vaziyat xalqaro huquq nuqtai nazaridan ham murakkab hisoblanadi. Isroil oʻz pozitsiyasini Birlashgan Millatlar Tashkiloti Nizomining 51-moddasiga asoslaydi. Ushbu modda davlatlarga qurolli hujum sodir etilgan taqdirda yakka tartibda yoki jamoaviy tarzda oʻzini himoya qilish huquqini beradi.

Livan va Suriya esa BMT Nizomining davlatlarning suvereniteti va hududiy yaxlitligini hurmat qilishga oid asosiy tamoyillariga tayanadi. Ularning fikricha, boshqa davlat qoʻshinlarining rasmiy roziliksiz uzoq muddat davomida mamlakat hududida qolishi xalqaro huquq nuqtai nazaridan bahsli holat hisoblanadi.

Shuning uchun bugungi bahsning markazida harbiy kuch ishlatishning oʻzi emas, balki harbiy ishtirokning qancha muddat davom etishi va uni qanday shartlar asosida yakunlash mumkinligi turibdi. Aynan shu masala hozirgi diplomatik muzokaralarning eng bahsli mavzusiga aylangan.

Yaqin Sharqni nima kutyapti?

Hozirgi vaziyatdan kelib chiqib, keyingi 5–10 yil uchun uchta asosiy ssenariyni ajratish mumkin.

Birinchi - optimistik ssenariy. Bu holatda Isroil va Livan oʻrtasidagi ramkaviy kelishuv bosqichma-bosqich amalga oshiriladi. Livan armiyasi mamlakat janubida toʻliq nazorat oʻrnatadi. Suriyada davlat boshqaruvi barqarorlashadi. Natijada Isroil harbiy kuchlari bosqichma-bosqich chegara ortidan chiqib ketadi. Biroq bu ssenariy amalga oshishi uchun mintaqada xavfsizlik sezilarli darajada yaxshilanishi lozim.

Ikkinchi - eng ehtimoliy ssenariy. Bugungi vaziyat tahlili shuni koʻrsatadiki, aynan shu ssenariy amalga oshish ehtimoli yuqoriroq. Bu holatda Isroil strategik ahamiyatga ega ayrim nuqtalarda harbiy ishtirokini saqlab qoladi. AQSh vositachiligida muzokaralar davom etadi. Biroq toʻliq tinchlik shartnomasiga erishilmaydi. Mintaqada vaqti-vaqti bilan mahalliy qurolli toʻqnashuvlar yuz berishi mumkin boʻlsa-da, tomonlar keng koʻlamli urushga yoʻl qoʻymaslikka harakat qiladi. Koʻplab xalqaro tahlilchilar aynan shu holatni «boshqariladigan beqarorlik» deb atashmoqda.

Uchinchi - inqirozli ssenariy. Eng salbiy variant — diplomatik jarayonning butunlay izdan chiqishi hisoblanadi. Bu holda Isroil bilan «Hizbulloh» oʻrtasida yangi keng koʻlamli harbiy toʻqnashuvlar boshlanishi mumkin. Mojaroga Eron, Suriya va boshqa mintaqaviy oʻyinchilar ham bevosita yoki bilvosita jalb qilinishi ehtimoldan xoli emas. Bu esa butun Yaqin Sharqda yangi xavfsizlik inqirozini keltirib chiqarishi mumkin.

Isroil kelajakda hududini kengaytirishi mumkinmi?

Sionistlarning eng mashhur orzularidan biri - ikki daryo - Dajla va Yefrat oraligʻida, boshqa fikrlarga kӯra, ikki dengiz oraligʻida Yahudiy davlatini yaratishdir. Bu Isroil bayrogʻida ham ikki moviy chiziq sifatida aks etgan deyishadi. Shu bois Isroilning strategik maqsad va rejalari eng koʻp muhokama qilinayotgan mavzulardan biri boʻlib qolmoqda.

Nazariy jihatdan har qanday davlat oʻz xavfsizlik siyosati doirasida turli variantlarni koʻrib chiqishi mumkin. Biroq bugungi kun holatiga koʻra, Isroil tomonidan Janubiy Livan yoki Suriyaning yangi hududlarini rasman oʻz tarkibiga qoʻshish boʻyicha qabul qilingan davlat siyosati mavjudligi haqida ishonchli dalillar yoʻq. Ayrim siyosiy kuchlar yoki siyosatchilar tomonidan bildirilgan fikrlar avtomatik ravishda davlat siyosati hisoblanmaydi.

Shu bilan birga, agar bufer hududlardagi harbiy ishtirok yillar davomida saqlanib qolsa, vaqt oʻtishi bilan yangi siyosiy va huquqiy voqelik shakllanishi ehtimolini ham butunlay istisno qilib boʻlmaydi.

Asosiy noaniqlik nimada?

Bugungi vaziyatda asosiy masala hududlarning oʻzi emas. Eng katta savol — xavfsizlik kafolatlarida. Agar Isroil oʻz chegaralari yaqinida xavf saqlanib qolayotganini his qilsa, mamlakat ehtimol katta ehtimol bilan bufer hududlar va ilgʻor mudofaa siyosatini davom ettiradi.

Aksincha, agar Livan armiyasi va Suriya davlat institutlari oʻz hududlari ustidan samarali nazorat oʻrnata olsa hamda xalqaro xavfsizlik mexanizmlari ishonchli ishlay boshlasa, siyosiy murosaga kelish imkoniyatlari ancha kengayadi.

Xulosa

Yaqin Sharq yana bir bor tarixiy burilish davrini boshdan kechirmoqda. 2023 yil 7 oktabr voqealaridan keyin Isroil milliy xavfsizlik konsepsiyasini tubdan qayta koʻrib chiqdi. Agar avval diplomatik kelishuvlar va xalqaro kafolatlarga katta umid bogʻlangan boʻlsa, bugun mamlakat rahbariyatining diqqat markazida strategik ahamiyatga ega hududlar ustidan harbiy nazoratni saqlab qolish masalasi turibdi.

Bu esa Isroil allaqachon oʻz hududini kengaytirish haqida qaror qabul qildi, degani emas. Hozircha Janubiy Livan yoki Suriyaning yangi hududlarini rasman anneksiya qilish boʻyicha davlat qarorlari mavjud emas.

Biroq boshqa muhim jarayonni ham inkor etib boʻlmaydi. Bu — bufer xavfsizlik hududlarini shakllantirish amaliyotining Isroilning yangi harbiy strategiyasiga aylanib borayotganidir. Shu sababli kelgusi yillarda asosiy muhokama chegaralarning huquqiy maqomi haqida emas, balki yanada murakkab savol atrofida kechishi mumkin: "Davlat oʻzining xalqaro tan olingan chegaralaridan tashqarida doimiy harbiy ishtirokni saqlamasdan turib ham xavfsizligini taʼminlay oladimi?"

Mazkur savolga beriladigan javob nafaqat Isroil, Livan va Suriya oʻrtasidagi munosabatlarning kelajagini, balki XXI asrda Yaqin Sharqning butun xavfsizlik arxitekturasi qanday shakllanishini ham belgilab berishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov

siyosiy

Xavfsizlik buferimi yoki kengayishga intilish: Nega Isroil Livan va Suriyadan chiqib ketmayapti?