Namoyishlarni tartibli va iloji boricha keng doirada saqlash juda muhim. 8 va 9 yanvar kunlari qayerda boʻlsangiz ham ozodlik shiorlari bilan namoyishni boshlang. Sizning javobingizga qarab keyingi chaqiruvlarni eʼlon qilaman", — degan u.

Bundan tashqari, Pahlaviy Eron xavfsizlik kuchlariga ham murojaat qilib, ular tarixiy tanlov oldida turganini, yo “jinoyatchilar” bilan bir tarafda turish, yo xalq bilan boʻlishni tanlashi kerakligini aytib oʻtgan.

"Qurollaringizni odamlarga qarshi ishlatmang, aksincha ularni himoya qiling. Shunda nafaqat milliy burchingizni bajarasiz, balki oʻzingiz va oilangiz kelajagini ham himoya qilgan boʻlasiz", degan Pahlaviy.

Eron shohlari hamkorlik qilgan va hozirda oʻgʻli ham xizmat qiluvchi Isroilning The Jerusalem Post' nashri yozishicha, Erondagi kurd muxolifati vakillari ham aholini umumiy ish tashlash oʻtkazishga va namoyishlarni kuchaytirishga chaqirgan.

Manfaatdorlar, ichki va tashqi dushmanlar

Garchi bu norozilik namoyishlari spontan ravishda boshlangan boʻlsada, u xalqning yillar davomida yigʻilib kelgan norozliklarining vulqon tarzida otilishi tarzida izohlash mumkin. Muammolarning yigʻilib ketgan boʻlsada hal qilinmayotgani xalqning sabr kosasini toʻldirishi tabiiy.

Qolaversa, har qanday norozilik namoyishlarining triggerlari va moliyachilari boʻladi. Ayrim taxminlarga koʻra bu vazifani Isroil va AQSh agentlari uddalayapti. Ayniqsa Isroil Erondagi mavjud rejimning qulashidan kuchli manfaatdor.

Ichki opponentlar sifatida esa sekulyar, aniqrogʻi – islomofob qatlamni, shuningdek, kurd, ozarbayjon va boshqa yirik etnik qatlamlarni koʻrsatish mumkin. Chunki Erondagi shia rejimi forslardan boshqa xalqlarning manfaatlariga koʻz yumib kelgani ular orasida ham norozilik kayfiyatini kuchaytirgan.

Shuningdek, Eronning oʻz mazhabdoshi Ozarbayjonga qarshi borib, uning raqiblari – Armaniston va Rossiya bilan hamkorlik qilishi ham ozarbayjonlarga maʼqul kelmaydi, albatta.

Shu bilan birga, Eron rejimi oʻz shialigini pesh qilib, qolgan 99 foiz musulmonlardan iborat sunniylar yashovchi davlatlar bilan ham doʻstona aloqalar oʻrnata olmadi. Mintaqadagi qudratli sunniy davlatlar – Saudiya Arabistoni va Turkiyani oʻziga raqib sifatida koʻrdi. Bu omil ham Tehron foydasiga oʻynamasligi tabiiy.

Hozirgi vaziyat va prognoz

Eronda kechayotgan hozirgi norozilik namoyishlari oddiy ijtimoiy-iqtisodiy chiqishlar emas, balki yillar davomida yigʻilib kelgan tizimli muammolarning ochiq portlashi hisoblanadi. Inflyatsiya, ishsizlik, sanksiyalar, tashqi urushlar, milliy kamsitish, siyosiy erkinliklarning yoʻqligi va hokimiyatning kuchga tayangan boshqaruvi jamiyatni tubdan charchatdi. Avvaliga iqtisodiy talablar bilan boshlangan noroziliklar qisqa vaqt ichida siyosiy tus oldi va “non” talabidan “rejim”ga qarshi shiorlarga aylandi.

Hozirgi kunga kelib, Erondagi toʻqnashguvlar kuch ishlatar tizimlar bilan toʻlaqonli qurolli toʻqnashuvlarga aylandi. Namoyishchilarning ayrimlari qurollanmoqda. Ularni kim qurollantirayotgani hozircha nomaʼlum. Mamlakatda fuqarolik urushi boshlanishi va rejimning qulashi uchun barcha sharoitlar yetilmoqda.

Hukumatning dastlabki yumshoq pozitsiyadan tezda zoʻravonlikka oʻtishi vaziyatni yanada keskinlashtirdi. Internetni oʻchirish, ommaviy hibslar, oʻq otish va tashqi kuchlarni ayblash anʼanaviy ssenariy boʻlib, u aholining qoʻrqishidan koʻra gʻazabini kuchaytirmoqda. Shu bilan birga, rejimning ichki zaifligi — elita ichidagi ishonchsizlik, moliyaviy zaxiralarni chiqarish, ehtimoliy qochish ssenariylarining muhokama qilinishi — hokimiyatning oʻzi ham vaziyat barqarorligiga ishonmayotganidan dalolat beradi.

Tashqi kuchlar — AQSh, Isroil va Gʻarb davlatlari — ochiq yoki yopiq shaklda vaziyatni diqqat bilan kuzatmoqda va mavjud rejimning zaiflashuvidan strategik foyda koʻrayotgani sir emas. Biroq shuni ham tan olish kerakki, namoyishlarning asosiy harakatlantiruvchi kuchi — bu tashqi emas, aynan ichki omillardir. Xalq oʻz kelajagi, qadr-qimmati va yashash huquqi uchun koʻchaga chiqmoqda.

Prognoz

Yaqin oylar uchun Erondagi vaziyat boʻyicha uchta asosiy ssenariyni koʻrish mumkin:

Birinchi ssenariy — qattiq bostirish.

Hokimiyat kuch tuzilmalari, xorijdan jalb qilingan proksi guruhlar va ommaviy repressiyalar orqali namoyishlarni vaqtincha bostirishi mumkin. Biroq bu ssenariy barqarorlikni emas, faqat kechiktirilgan portlashni anglatadi. Iqtisodiy inqiroz va ijtimoiy adolatsizlik saqlanib qolar ekan, yangi va yanada shiddatli noroziliklar muqarrar boʻladi.

Ikkinchi ssenariy — nazoratdan chiqqan inqiroz.

Agar namoyishlar kengayib, ish tashlashlar, qurolli qarshilik va xavfsizlik kuchlarining bir qismining xalq tomoniga oʻtishi kuzatilsa, Eron Venesuela yoki Suriyaga oʻxshash uzoq muddatli beqarorlik yoʻliga kirib ketishi mumkin. Bu holatda mamlakat amalda bir nechta taʼsir zonalariga boʻlinib, tashqi kuchlar oʻrtasidagi raqobat maydoniga aylanadi.

Uchinchi ssenariy — rejim ichida transformatsiya.

Eng kam ehtimolli, ammo eng kam qon toʻkiladigan variant — elita ichidagi kelishuv, ayrim siyosiy islohotlar va hokimiyatning qisman yangilanishidir. Biroq hozirgi shia rejimi tabiati va Xomanaiy atrofida shakllangan qattiq vertikal tizim bu ssenariyni deyarli imkonsiz qiladi.

Umuman olganda, Eron tarixiy burilish nuqtasiga yaqinlashmoqda. Bu jarayon qisqa muddatda hal boʻlmasligi mumkin, ammo bir narsa aniq: jamiyat qoʻrquv bosqichidan oʻtib boʻldi. Xalq bir marta ochiq qarshi chiqqan ekan, u endi avvalgidek sukut saqlab, sabr va shukr qilib oʻtirish holatiga qaytmaydi. Erondagi hozirgi namoyishlar — bu rejimning emas, balki butun mintaqaning kelajagini belgilab beruvchi jarayonga aylanib bormoqda.

Abulfayz Sayidasqarov

namoyish

Erondagi namoyishlar: sabablar va oqibatlar

Gruziyada ommaviy namoyishlar: sakkiz kishi jabrlandi