Nega kuz-qish mavsumida shaharlar havosi keskin buziladi?

Ekologiya qoʻmitasi tomonidan olib borilgan tahlillar va soha olimlarining xulosalari vaziyatning kelib chiqish sabablarini ochiqlab berdi.

26 oktabr kuni nima yuz berdi?

Xalqaro va milliy monitoring tarmoqlari, jumladan IQAir maʼlumotlariga koʻra, joriy yilning 26 oktabr kuni Markaziy Osiyoning kuzatuv olib borilgan 8 ta yirik shahridan 6 tasida havo sifati indeksi 100 dan yuqori, yaʼni zararli darajaga koʻtarildi.

Oʻsha kuni Bishkek havoning ifloslanish darajasi boʻyicha dunyoda 4-oʻringa chiqib ketdi va koʻrsatkich 160 ni tashkil etdi. Toshkentda mazkur raqam 157, Chimkentda 149, Dushanbe va Qaragʻandada esa 134 boʻldi. Qozogʻistonda esa noqulay meteorologik sharoitlar boʻyicha ogohlantirish berilgan shaharlar soni bir necha kun ichida 4 tadan 10 taga yetdi.

Toshkent shahri misolida olinsa, 21 oktabrda 93 boʻlgan sutkalik oʻrtacha koʻrsatkich 26 oktabrga kelib 164 ga yetdi, yaʼni atigi besh kun ichida 76 foizga oshdi. Ifloslanish ayniqsa kechki va tungi paytlarda kuchaymoqda: poytaxtda soʻnggi 30 kun davomida oʻrtacha koʻrsatkich soat 17:00 da 82 boʻlgan boʻlsa, soat 23:00 ga kelib 119 ga yetgan.

Bir-biridan yuzlab chaqirim uzoqlikdagi shaharlarda bir vaqtning oʻzida havoning birdek buzilishi mazkur muammo faqat mahalliy omillarga emas, balki umumiy atmosfera hodisalariga bogʻliqligini koʻrsatadi.

Harorat inversiyasi: Havoni qamab qoʻygan koʻrinmas qopqoq

Oktabr oyining soʻnggi oʻn kunligida Markaziy Osiyoda kuchli antitsiklon hukmronlik qildi, shamol toʻxtadi va yogʻingarchilik boʻlmadi. Natijada mintaqa kuz va qish mavsumiga xos harorat inversiyasi hodisasi qurshovida qoldi.

Bu jarayonning mohiyati shundaki, kuz va qishda sovigan yer yuzasi ustida iliq havo qatlami joylashib oladi hamda havoning vertikal yoʻnalishda almashinishini toʻsib qoʻyadi. Atmosfera barqarorlashib, shamol susayganda, chiqindilar yuqoriga tarqalmay, yer yuzasiga yaqin qatlamda toʻplanadi.

Oqibatda shaharda transport yoki korxonalar tashlamalari hajmi oshmagan taqdirda ham, bir necha kun shamol boʻlmasligining oʻzi mayda chang zarrachalari (PM2.5) konsentratsiyasining keskin ortishiga olib keladi.

Tabiiy changmi yoki inson omili?

Markaziy Osiyo Qoraqum, Qizilqum va Orolning qurigan tubi boʻlmish Orolqumni oʻz ichiga olgan ulkan tabiiy chang belbogʻida joylashgan. Shu sababli chang hudud havosiga doimiy taʼsir etuvchi tabiiy omil hisoblanadi.

Qoʻmita tomonidan Toshkentning Olmazor, Yunusobod va Mirzo Ulugʻbek tumanlarida oʻtkazilgan PM2.5 namunalarining laboratoriya tahlili quyidagi nisbatni koʻrsatdi:

• 39,7 foiz ulush tabiiy choʻl changiga toʻgʻri keladi;

• 42,6 foiz ulush esa sanoat, transport va energetikadagi yonish jarayonlaridan hosil boʻlgan chiqindilar hissasidir.

Chang boʻronlari faol boʻlgan kunlarda, masalan 28 sentabr va 6 oktabr oraligʻida tabiiy changning mayda zarralar tarkibidagi ulushi oʻrtacha 64 foizni, ayrim namunalarda esa 78 foizni tashkil etgan.

Olimlar taʼkidlaganidek, chang zarralari chegara bilmaydi, ular havo oqimlari orqali uzoq masofalarga, davlatlar chegarasidan oshib tarqaladi. Shu bois chang muammosini faqat bitta shahar yoki mamlakat doirasidagi cheklovlar bilan toʻliq hal etib boʻlmaydi. Ayni paytda, laboratoriya koʻrsatgan 43 foizlik inson faoliyati ulushi shahar ichidagi tashlamalarni kamaytirish ham kechiktirib boʻlmas vazifa ekanini isbotlaydi.

Yillik koʻrsatkichlar va milliy monitoring

Qoʻmita taqdim etgan maʼlumotlarga koʻra, 2026 yilning yanvar va 19 oktabr oraligʻida Toshkent havosida PM2.5 miqdori oʻtgan davrga nisbatan 28 foizga, PM10 esa 32 foizga kamaygan. Oktabr oyining oʻrtacha havo sifati indeksi ham 124 dan 104 gacha pasaygan.

Xalqaro IQAir hisobotida ham yillik oʻrtacha koʻrsatkich Toshkentda 39,0 mkg/m³ boʻlib, Dushanbedagi 57,3 mkg/m³ hamda Qaragʻandadagi 72,6 mkg/m³ koʻrsatkichlariga qaraganda ijobiyroq boʻlgani qayd etilgan.

Bu maʼlumotlar Toshkentdagi qisqa muddatli ifloslanishni yil davomidagi umumiy holatdan alohida baholash kerakligini koʻrsatadi. Biroq umumiy koʻrsatkichlarning yaxshilanishi muammo batamom hal etilganini anglatmaydi, chunki noqulay meteorologik sharoit tugʻilishi bilan shahar havosi yana xavfli darajaga tushib qolmoqda.

Iqlim oʻzgarishining taʼsiri

Iqlim isishi Markaziy Osiyoda qurgʻoqchilikni kuchaytirib, tuproq namligining kamayishiga sabab boʻlmoqda. Bu esa chang boʻronlarining yanada koʻproq va uzoqroq koʻtarilishi uchun sharoit yaratadi.

Global isish yogʻingarchilik tartibini va atmosfera sirkulyatsiyasini oʻzgartirib, havoning harakatsiz qolishiga sabab boʻluvchi anomaliyalarning tez-tez takrorlanishiga turtki bermoqda. Shu sababli muayyan kunlardagi ifloslanishda meteorologik sharoit, chang tarqalishi va inson faoliyati tashlamalarini birgalikda baholash lozim boʻladi.

Qanday choralar koʻrilmoqda va nimalar qilinishi zarur?

Bugungi kunda Oʻzbekistonda havo sifatini kuzatish infratuzilmasi sezilarli darajada kengaytirildi. Hozirda milliy platformaga ulangan qariyb 28 ta avtomatlashtirilgan stansiya ishlamoqda va maʼlumotlar jamoatchilik hamda tadqiqotchilar uchun onlayn tarzda ochiq taqdim etilmoqda.

Shu bilan birga, mutaxassislar quyidagi ustuvor yoʻnalishlarni koʻrsatmoqda:

1. Mintaqaviy hamkorlik: Qoʻshni davlatlar gidrometxizmatlari oʻrtasida real vaqt rejimida maʼlumot almashish va chang koʻchishini birgalikda prognoz qilish zarur.

2. Aniq manbalarni jilovlash: Transport, sanoat va isitish tizimlari tashlamalarini qisqartirish, muqobil energiya va energiya samaradorligini oshirish lozim.

3. Chang nazorati: Qurilish maydonlari ustidan nazoratni kuchaytirish hamda ochiq, oʻsimlik qoplami boʻlmagan yerlarni koʻkalamzorlashtirish orqali chang koʻtarilishining oldini olish kerak.

4. Shaharsozlik va prognoz: Shaharsozlikni havo yoʻlaklarini inobatga olgan holda rejalashtirish hamda atmosferada inversiya hosil boʻlishini oldindan aniq prognoz qilib, aholini barvaqt ogohlantirish tizimini takomillashtirish muhimdir.

Asosiy xulosa shuki, ob-havo sharoitlari havoning ifloslanishini kuchaytirib yuborishi mumkin. Ammo tabiat injiqliklariga qaramay, inson omiliga bogʻliq boʻlgan 43 foizlik ifloslanish ustidan nazoratni kuchaytirish va mintaqaviy saʼy-harakatlarni birlashtirish eng muhim vazifa boʻlib qolmoqda.