Rossiyadagi Yandeks xizmatlarida uzilishlar Oʻzbekistondagi kompaniyalarga ham taʼsir qildimi?

​Ukrainaning Rossiyadagi Yandeks maʼlumotlar markazlariga kamida uch marta bergan zarbalari oqibatida kompaniyaning bir qancha dasturlari ishdan chiqqani aytilmoqda. 11 oktabr kuni Oʻzbekistondagi Yandex Go foydalanuvchilari ham ilovaning ayrim funksiyalari ishlamayotganidan shikoyat qilishgani aks etgan postlar ijtimoiy tarmoqlarda keng tarqaldi. Yandex Market sotuvchilarga ayrim cheklovlar kiritdi, Yandex Disk’da esa fayllarni ommaviy yuklab olish imkoniyati vaqtincha oʻchirildi. Bu holat yirik raqamli platformalardagi texnik muammolar turli xizmatlar va ularga bogʻlangan bizneslarga qanday taʼsir qilishi mumkinligini koʻrsatadi.

​“Interfaks” agentligi xabariga koʻra, 11 oktabr kuni Vladimir viloyatidagi maʼlumotlar markazi Ukrainadan berilgan zarbalardan keyin faoliyatini toʻxtatgan. Rossiya OAVlari shundan soʻng Yandex Go, Yandex Pay, Kinopoisk va boshqa xizmatlarda ham nosozliklar kuzatilganini yozdi.​

Muammolar Rossiyadan tashqarida ham qayd etilgan. OAV xabarlariga koʻra, Qirgʻiziston, Belarus va Qozogʻistondagi ayrim foydalanuvchilar Yandeks xizmatlarida uzilishlarga duch kelgan. Oʻzbekistonda esa Yandex Go’ning ayrim funksiyalari ishlashidagi muammolar haqida xabarlar tarqaldi. Biroq barcha xizmatlar bir xil darajada ishlamayotgani yoki uzilishlar butun mamlakat boʻylab davom etayotgani haqida xulosa qilish uchun yetarli tasdiqlangan maʼlumot yoʻq.

​Reuters agentligining 9 oktabrdagi xabari va 11 oktabrdagi materiali hujumlar ketma-ketligini hamda kompaniya infratuzilmasiga yetgan zararni yoritdi. BBC ham 11 oktabr kuni Yandeks maʼlumotlar markaziga uchinchi hujum haqida xabar berdi.

​Oʻzbekistonda ham 11 oktabr kuni Yandex Go’ning ayrim funksiyalarida nosozliklar kuzatildi. Biroq bu holat Rossiyadagi hujumlar bilan bevosita bogʻliq ekanini tasdiqlash uchun alohida dalillar hozircha mavjud emas.

​Uchta maʼlumotlar markaziga zarba

​Reuters maʼlumotlariga koʻra, Yandeksning Rossiyadagi maʼlumotlar markazlari ketma-ket kunlarda hujumlarga uchragan.

​8 oktabr kuni Moskvaning janubi-sharqida joylashgan Ryazan viloyatidagi Sasovo markaziga zarba berilgan. 9 oktabr kuni esa poytaxtning janubi-gʻarbidagi Kaluga viloyatidagi obʼekt shikastlangan. 11 oktabr kuni Vladimir viloyatidagi maʼlumotlar markaziga hujum qilingani va uning faoliyati toʻliq toʻxtatilgani maʼlum boʻldi.

​Vladimir markazidagi hodisa yuzasidan Yandeks hech kim jabrlanmaganini bildirgan. Kompaniya infratuzilmaga yetgan zararni baholash va xizmatlarni tiklash imkoniyatlarini koʻrib chiqayotganini maʼlum qilgan.

​Kaluga viloyatidagi hujumda esa maʼlumotlar markazining ayrim modullari ishdan chiqqani xabar qilingan. Viloyat gubernatori toʻqqiz kishi jarohatlanganini, ulardan besh nafari shifoxonada davolanayotganini bildirgan. Biroq bu raqamlar Yandeks obʼektiga yetgan zarar koʻlamini bevosita ifodalamaydi.

​Yandeks Rossiyada qidiruv tizimi, taksi chaqirish, elektron toʻlovlar, bulutli hisoblash, maʼlumotlarni saqlash va sunʼiy intellekt xizmatlarini taklif qiladigan yirik texnologik kompaniyalardan biri. Shu sababli uning infratuzilmasidagi uzilishlar bitta ilova doirasidan tashqariga chiqishi mumkin.

​Bir markazdagi uzilish boshqa kompaniyalarga qanday taʼsir qiladi?

​Yandeks infratuzilmasidagi muammolarning iqtisodiy oqibatlari Reuters materialida keltirilgan Pulse tanishuv ilovasi misolida koʻrinadi.

​8 ming foydalanuvchiga ega ilova asoschisi Aleksandr Savitskiy Reuters agentligiga 8 oktabr atrofida boshlangan uzilishlardan keyin foydalanuvchilar xizmatga kira olmayotganini aytgan. Uning soʻzlariga koʻra, kompaniya Yandex Cloud tizimidagi zaxira maʼlumotlar bazasiga ham ulana olmagan va maʼlumotlarni boshqa joyda tiklashga urinishda texnik xatolarga duch kelgan.

​Savitskiy maʼlumotlar haqiqatan yoʻqolganini tasdiqlovchi dalil yoʻqligini taʼkidlagan. Shunga qaramay, u xizmatning ishlamay qolishi foydalanuvchilar ishonchiga putur yetkazishi mumkinligidan xavotir bildirgan.

​Bu misol bulutli xizmatlardan foydalanadigan kompaniyalar uchun muhim muammoni koʻrsatadi. Tashkilot oʻz serverlarini mustaqil boshqarmasligi mumkin, biroq infratuzilma provayderidagi nosozlik uning mijozlariga xizmat koʻrsatishiga bevosita taʼsir qiladi.

​Reuters maʼlumotiga koʻra, Kaluga viloyatidagi hujum haqidagi xabardan keyin Yandeks aksiyalari Moskva birjasida 4 foizdan koʻproqqa pasaygan. Bu bozor ishtirokchilarining kompaniya faoliyatidagi uzilishlar va mijozlar bilan munosabatlarga oid xavflarni hisobga olayotganini koʻrsatadi. Biroq aksiyalar narxining pasayishini faqat hujumlar bilan izohlash uchun boshqa bozor omillarini ham tekshirish lozim.

​Sunʼiy intellekt infratuzilmasi ham xavf ostida

​Yandeks maʼlumotlar markazlariga berilgan zarbalar kompaniyaning sunʼiy intellekt yoʻnalishiga ham eʼtiborni kuchaytirdi.

​Reuters xabariga koʻra, kompaniya 2021 yilda Sasovo markazida Nvidia A100 chiplariga asoslangan uchta superkompyuterdan ikkitasi joylashganini maʼlum qilgan edi. Ushbu tizimlar Yandeksning YandexGPT yirik til modelini oʻqitishda ishlatiladi.

​Yandeks hujum oqibatida superkompyuterlar zarar koʻrgan-koʻrmagani haqida maʼlumot bermagan. Shu sababli sunʼiy intellekt tizimlari bevosita shikastlangan, deb xulosa qilishga hozircha asos yoʻq.

​Biroq bu hodisa zamonaviy sunʼiy intellektning moddiy infratuzilmaga bogʻliqligini koʻrsatadi. Katta til modellarini oʻqitish va ishlatish yuqori hisoblash quvvati, maxsus protsessorlar, uzluksiz elektr taʼminoti va barqaror tarmoq aloqasini talab qiladi.

​Demak, sunʼiy intellekt sohasidagi raqobat faqat algoritmlar va dasturchilar bilan belgilanmaydi. Hisoblash quvvatlari, maʼlumotlar markazlarining geografik taqsimoti, zaxira tizimlari va texnik uzilishlardan keyin xizmatlarni tiklash imkoniyati ham muhim omillardir.

​Oʻzbekiston: Yandex Go’dagi uzilishlar nimani koʻrsatdi?

​11 oktabr kuni Oʻzbekistondagi Yandex Go foydalanuvchilari xizmatning ayrim funksiyalarida nosozliklarga duch kelgani haqida xabarlar tarqaldi.

​UzDaily nashri yozishicha, Yandex Uzbekistan ayrim xizmatlar vaqtincha ishlamayotgani yoki xatolar bilan ishlayotganini tasdiqlagan. Kompaniya mutaxassislari xizmatlarni tiklash ustida ishlayotganini, biroq muammolarni bartaraf etishning aniq muddatini hozircha ayta olmasligini bildirgan.

​Vzglyad.uz nashrining xabarida foydalanuvchilar taksi buyurtma qilishda narxlar koʻrinmagani, safarni rasmiylashtirish imkoni boʻlmagani va jamoat transporti boʻlimida avtobuslar harakati aks etmaganini bildirgani qayd etilgan. Haydovchilar va kurerlar ham muammolar haqida xabar bergan.

​Yandex Uzbekistan’ning ochiq izohida ham mahalliy uzilishlarning Rossiyadagi hujumlar bilan bevosita bogʻliqligi tasdiqlanmagan.

​Texnik jihatdan bunday bogʻliqlik boʻlishi mumkin: xalqaro platformalar turli mamlakatlardagi foydalanuvchilar uchun umumiy bulutli infratuzilma, dasturiy komponentlar yoki markazlashgan xizmatlardan foydalanishi mumkin.

​Uzilishlar Uzum bilan bogʻliqmi?

​8 oktabr kuni Oʻzbekistondagi Uzum Market va Uzum Seller xizmatlarida ham texnik nosozlik kuzatilgan. Uzum avval rejalashtirilgan texnik ishlar va yangi infratuzilmani sinovdan oʻtkazish jarayonida muammo yuz berganini bildirgan.

​Uzum va Yandeksdagi uzilishlar bir-biriga yaqin kunlarda sodir boʻlgani ularning oʻzaro bogʻliqligini anglatmaydi. Ochiq maʼlumotlarda Uzum’dagi nosozlik Yandeksning Rossiyadagi maʼlumotlar markazida yuz bergan hodisa bilan bogʻliqligini tasdiqlovchi dalil yoʻq.

​Shunga qaramay, ikkala holat ham raqamli xizmatlarga tayanadigan biznes uchun umumiy muammoni koʻrsatadi: texnik uzilishlar nafaqat foydalanuvchilarning kundalik odatlariga, balki sotuvchilar, haydovchilar, kurerlar va hamkorlarning daromadiga ham taʼsir qilishi mumkin.

​Raqobatchilar uchun imkoniyat bormi?

​Yandeks kabi yirik platformalar katta foydalanuvchilar bazasi, keng xizmatlar tarmogʻi va mijozlarning shakllangan odatlari tufayli raqobat ustunligiga ega. Ammo xizmatlaridagi uzilishlar foydalanuvchilarni muqobil variantlarni sinab koʻrishga undashi mumkin.

​Masalan, taksi chaqirish funksiyasi ishlamasa, foydalanuvchi boshqa agregatorga yoki mahalliy taksi xizmatiga murojaat qiladi. Yetkazib berish xizmatlarida ham buyurtma berish qiyinlashganda mijozlar raqobatchilarni tanlashi mumkin.

​Bu mahalliy kompaniyalar uchun qisqa muddatli imkoniyat yaratadi. Lekin undan foydalanish uchun muqobil xizmatning oʻzi barqaror ishlashi, yetarli haydovchi va kurerlar bilan taʼminlanishi, narxlar raqobatbardosh boʻlishi va buyurtmalar oʻz vaqtida bajarilishi kerak.

​Bir martalik uzilish foydalanuvchini boshqa platformaga olib kelishi mumkin, ammo uni doimiy mijozga aylantirish xizmat sifatiga bogʻliq. Agar raqobatchi ishonchli ishlasa, foydalanuvchi undan keyinchalik ham foydalanishi mumkin. Aks holda, u odatlangan ilovasiga qaytadi.

​Shu bois Yandeksdagi muammolar Oʻzbekistondagi raqobatchilar bozor ulushi oshishini avtomatik ravishda anglatmaydi. Bunday xulosa uchun buyurtmalar soni, foydalanuvchilar oqimi, xizmat sifati va bozor koʻrsatkichlari boʻyicha maʼlumotlar kerak.

​Kompaniyani toʻliq tiklash ikki yilgacha choʻzilishi mumkin

​New Retail nashrining yozishicha, Yandeksning dron hujumlari oqibatida zarar koʻrgan maʼlumotlar markazlari infratuzilmasini toʻliq tiklash bir necha haftadan bir necha oygacha vaqt olishi mumkin. Biroq hisoblash uskunalari jiddiy shikastlangan boʻlsa, tiklash muddati bir yarim yildan ikki yilgacha choʻzilishi ehtimoli bor. Kompaniya hozirda xizmatlar faoliyatini tiklash va yuklamani hamkorlarning infratuzilmasiga qayta taqsimlash bilan shugʻullanmoqda. Shu bilan birga, soha ekspertlari Runet — Rossiya internet makonida tizimli inqiroz yuzaga kelishini kutmayapti.

​Agar faqat elektr taʼminoti va sovitish tizimlari shikastlangan boʻlsa, taʼmirlash ishlari bir necha hafta davom etishi mumkin. Server modullari ishdan chiqqan taqdirda esa infratuzilmani tiklash bir necha oyga choʻziladi. Bunday bahoni «Internet-Rozыsk» kompaniyasi asoschisi Igor Bederov bergan.

​Vladimir viloyatidagi markazda Yandeksning ichki ishlanmalari hamda «Alisa» ovozli yordamchisi faoliyatini taʼminlaydigan hisoblash quvvatlari joylashtirilgan. Bu haqda Mobile Research Group yetakchi tahlilchisi Eldar Murtazin maʼlum qilgan.

​Uning baholashicha, ayrim superkompyuterlarning qiymati 4,5 milliard rublgacha yetishi mumkin. Agar bunday uskunalar jiddiy shikastlangan boʻlsa, ularni almashtirish va hisoblash quvvatlarini qayta tiklash uchun bir yarim yildan ikki yilgacha vaqt talab etilishi mumkin.

​Tahlilchining qoʻshimcha qilishicha, yangi uskunalarni xarid qilish va yetkazib berish, jumladan, parallel import orqali olib kelish, odatda ikki oy davom etadi.

​Avvalroq Yandeks infratuzilmasiga qilingan hujumlar Sasovo va Kaluga shaharlaridagi obʼektlarga ham taʼsir koʻrsatgan edi. Murtazinning baholashicha, kompaniyaga yetkazilgan umumiy zarar taxminan 15 milliard rublni tashkil qilishi mumkin.

​Uzilishlar fonida foydalanuvchilar Yandex Go, Yandex Pay, Yandex Music, Kinopoisk va boshqa xizmatlarda muammolar yuzaga kelgani haqida xabar bergan.

​Bulutli infratuzilmadan foydalanuvchi tashqi mijozlar ham uzilishlardan zarar koʻrgan. Ular orasida «Dodo Pitssa», «M.Video», Lamoda, «Magnit», DDX Fitness, Timepad va «Sian» bor.

​Yandeks kompaniyasi «Alisa», «Qidiruv», «Yandex Xaritalar», «Taksi», «Pochta» va boshqa xizmatlarga kirish imkoniyati bosqichma-bosqich tiklanayotganini maʼlum qilgan. Biroq ayrim funksiyalar hanuz ishlamayotgani qayd etilgan.

​Kompaniya muhandislari, avvalo, eng koʻp foydalaniladigan xizmatlarni tiklashga eʼtibor qaratmoqda. Maqsad — ularning barcha hududlarda ishlashini taʼminlash.

Shohjahon Majidov