Koʻp yillik adovatning intihosi: Turkiyada mafiya hokimiyati

Turkiyaning Anqara shahrida oddiy jinoyat deya baholanishdan koʻra kattaroq taʼsirga ega voqea sodir boʻldi. Millatchi harakat partiyasi — MHP bosh qarorgohida uning rahbari Devlet Bahcheli oʻnlab yillar davomida bir-biriga dushman boʻlib kelgan, Turkiyada «Shahinlar» va «Sarallar» nomi bilan tanilgan ikki guruhning ommaviy maydondagi vakillari - Sedat Shahin va Burhonettin Saralni qabul qildi. MHP uchrashuv suratlarini oʻzi tarqatib, ularni «mamlakatimizning ikki qadrli oilasi», voqeani esa «tarixiy quchoqlashuv» deb atadi. Bu faqat xususiy qasos zanjirini toʻxtatishga urinish emas edi. Siyosiy nuqtai nazardan, mazkur uchrashuv nufuzli partiya politsiya, prokuratura va sud vakolatiga kirishi lozim boʻlgan sohada ham vositachi boʻla olishini koʻrsatdi.

Ochiq manbalarda aytilishicha, ikki tomon, xalq orasida aytilganidek, ikki mafiya oilasi oʻrtasidagi adovat taxminan 22 yildan beri davom etib kelayotgandi.

Mojaro qurbonlari

Sud ishlariga tayangan materiallarda 2004–2017 yillarda kamida 13 kishi halok boʻlgani koʻproq qayd etiladi; bundan yuqori raqamlar esa mojaroga aloqador boshqa hodisalar va uchinchi guruhlar ham hisobga kiritilganda paydo boʻladi. «Yarashuv yakunida 4000 kishilik tantanali ziyofat oʻtkazildi» degan maʼlumot ham keng tarqalgan. Biroq tekshirilgan xabarlarga koʻra, qariyb toʻrt ming kishi Anqara muzokaralaridan oldin, Trabzon viloyatining Syurmene tumanida Saral oilasining alohida yigʻiniga toʻplangan. Demak, buni ikki klanning toʻrt ming kishilik umumiy yarashuv ziyofati emas, balki sulh arafasidagi yirik oilaviy-siyosiy birlik namoyishi deb taʼriflash toʻgʻriroq boʻladi.

Mojaro tarixi

Ushbu mojaroning ildizi 2004 yilga borib taqaladi. Turk matbuoti va sud xronikasiga koʻra, dastlabki ziddiyat qarz masalasi va qarzdorlardan biriga kim homiylik qilishi ustida chiqqan nizodan boshlangan. Bu ikki tomonga aloqador kishilar oʻrtasida toʻqnashuvga olib kelgan. 2005 yilda Italiyada Saral oilasining muhim figuralaridan biri Huseyn Saral oʻldirildi va shundan keyin raqobat uzoq muddatli qasos tusini oldi. 2014 yil dekabrida esa Istanbulda Sedat Shahinning aka-ukasi Vedat Shahin halok boʻldi. Keyingi yillarda politsiya har ikki tuzilmaga qarshi operatsiyalar oʻtkazdi, 2017 yilda esa oʻnlab ayblanuvchilar qatnashgan yirik sud jarayoni boshlandi. 2020 yilda sud Sedat Shahin va Burhonettin Saralni muayyan ish doirasida jinoiy tashkilot tuzish va qotillikka oid ayrim ayblovlar boʻyicha oqladi, biroq boshqa epizodlar boʻyicha jazo tayinladi.

Yarashuvning bevosita oldidan yuz bergan voqealar yanada muhim. 2026 yil 10 sentabrda, Bahcheli huzuridagi uchrashuvdan atigi oʻn olti kun oldin, Istanbul prokuraturasi Sedat Shahinga qarshi hujum tayyorlash gumoni bilan 19 kishi hibsga olinganini maʼlum qildi. Tergov ularni «Sarallar» bilan bogʻlagan edi. Demak, dastlab davlat apparati klassik huquqiy usulda — politsiya, razvedka, prokuratura va hibs choralari orqali harakat qildi. Oradan ikki hafta oʻtib esa hokimiyatning siyosiy ittifoqchisi boʻlgan partiya rahbari boshqa mexanizmni — siyosiy vositachilik va ommaviy yarashuvni taklif qildi. Huquqiy va norasmiy-patronaj modellarining aynan shu tarzda bir vaqtda mavjudligi voqeani zamonaviy Turkiya uchun juda muhim hodisaga aylantiradi.

Mojaroda MHP qanday oʻrin tutadi?

Millatchi harakat partiyasi — millatchi oʻng siyosiy kuch hamda prezident Rajab Toyyib Erdogʻanning Adolat va taraqqiyot partiyasi bilan tuzilgan «Jumhur ittifoqi»ning asosiy sheriklaridan biri. Uning taʼsirini parlamentdagi oʻrinlar soni bilangina oʻlchab boʻlmaydi. Prezidentlik tizimida Bahcheli strategik qarorlarga sezilarli taʼsir koʻrsata oladigan siyosiy hamkor boʻlib qolmoqda. Masalan, 2026 yil 6 oktabrda u parlamentga tegishli vaqtda saylovlarni yangilash toʻgʻrisida qaror qabul qilishni ochiq taklif qildi; konstitutsiyaviy shartlar bajarilsa, bu Erdogʻanning yana prezidentlikka nomzod boʻlishi uchun yoʻl ochishi mumkin. Shu sabab Shahin va Saralning Bahcheli kabinetiga kirib, bir kadrda koʻrinishi oddiy hurmatli oqsoqol huzuridagi uchrashuv emas, balki siyosiy hokimiyat markaziga juda yaqin joydagi ramziy harakatdir.

Siyosat va mafiya: chirmashgan rishtalar

Millatchi siyosat bilan Turkiya jinoiy dunyosining ayrim tarmoqlari oʻrtasidagi munosabat ancha uzoq tarixga ega. Bunda 1996 yilgi Susurluk mojarosi burilish nuqtasi hisoblanadi. Avtomobil halokatidan keyin bir mashina ichida yuqori lavozimli politsiya xodimi, parlament deputati va ultramillatchi faol hamda jinoiy muhit bilan bogʻlangan Abdulla Chatlining birga boʻlgani jamoatchilik eʼtiborini tortdi. Keyingi tekshiruvlar davlatning PKK bilan keskin qarama-qarshiligi davrida ayrim huquqni muhofaza qiluvchi tuzilmalar, siyosatchilar, ultramillatchi tarmoqlar va noqonuniy vositachilar oʻrtasidagi yaqin aloqalarni koʻrsatdi.

Turkiyadagi «chuqur davlat» fenomenini tadqiq qiluvchi olimlar buni yagona maxfiy markaz mavjudligining oddiy isboti sifatida emas, balki rasmiy va norasmiy kuchlar oʻrtasida vaziyatga qarab tuziladigan ittifoqlar namunasi sifatida koʻradilar. Shu sabab MHPning hozirgi rolini ikki sodda formula bilan tushuntirish notoʻgʻri: «partiya mafiyani boshqaradi» deyish ham, «bu oddiy tinchlikparvar missiya» deyish ham yetarli emas. MHP tashkilot sifatida Saral yoki Shahin tuzilmalariga buyruq berishi haqida ommaviy va ishonchli dalillar yoʻq. Ammo Bahchelining turk matbuoti va sud materiallarida uyushgan jinoyatchilik bilan bogʻlangan shaxslar bilan hujjatlashtirilgan siyosiy muloqotlari mavjud.

2023 yil iyulida qamoqdan chiqqan Sedat Shahin MHP bosh qarorgohida Bahchelini ziyorat qildi; partiya amaldori Semix Yalchin uni ochiqcha «bizning birodarimiz Sedat Shahin» deb atadi. 2024 yilda Bahcheli Turkiya jinoiy muhitining yana bir mashhur figurasi Alaattin Chaqijini ham qabul qildi. Bunday uchrashuvlar oʻzaro tan olishning oʻziga xos siyosiy tilini shakllantiradi: partiya elitasi arbitrlik maqomini oladi, yerosti dunyosi vakillari esa qonuniy siyosiy maydonga ramziy kirish imkoniga ega boʻladi.

Biroq «Turkiya davlati mafiyaga shunchaki yordam beradi» degan xulosa ham faktlarga toʻliq mos kelmaydi. Turkiya Ichki ishlar vazirligi maʼlumotiga koʻra, 2026 yil sentabr oxiriga qadar 599 uyushgan jinoiy guruhga qarshi 1675 operatsiya oʻtkazilgan, taxminan 14 ming kishi ushlangan va yetti mingga yaqini hibsga olingan. Hukumat Interpol va xorijiy idoralar bilan hamkorlik, qidiruvdagilarni ekstraditsiya qilish va moliyaviy tekshiruvlarni ham kengaytirmoqda. Demak, muammo uyushgan jinoyatchilikka qarshi kurash umuman mavjud emasligida emas; muammo qattiq jinoiy taʼqib bilan siyosiy norasmiy vositachilikning bir vaqtda yashashidadir.

Xalqaro munosabat

2025 yilgi Global Organized Crime Indexda Turkiya umumiy jinoiylik darajasi boʻyicha 10 balldan 7,20 ball olib, oʻrganilgan 193 davlat orasida oʻninchi oʻrinni egalladi. «Mafiya uslubidagi guruhlar» 8,0 ball, «davlat tuzilmalari ichiga singib ketgan aktorlar» esa 9,0 ball bilan baholangan. Ayni paytda uyushgan jinoyatchilikka qarshi bardoshlilik koʻrsatkichi 3,96 ball boʻlgan. Bu raqamlar sud hukmi emas va ekspert metodologiyasi asosida shakllantirilgan. Ammo ular muhim tizimli paradoksni koʻrsatadi: mamlakat kuchli xavfsizlik apparatiga ega boʻlishi bilan bir vaqtda shaffoflik, hisobdorlik va ehtimoliy siyosiy-jinoiy aloqalar sohasida jiddiy zaifliklarga ham ega.

Nima uchun bunday sulh siyosiy hokimiyat uchun foydali boʻlishi mumkin? Birinchidan, klanlararo zoʻravonlikning toʻxtashi yangi yirik hujumlar va qasos zanjirlari xavfini kamaytiradi. Ikkinchidan, Bahcheli avval murosasizlik hukm surgan muhitlarda ham kelishuvga erisha oladigan arbitr obrazini kuchaytiradi. Uchinchidan, bu MHPning kengroq siyosiy transformatsiyasi bilan hamohang: 2025–2026 yillarda PKKning qurolsizlanishi va tarqatilishiga oid jarayonda ham aynan Bahcheli kutilmagan darajada muhim rol oʻynadi, keyin esa parlament maxsus huquqiy choralarni qabul qildi. Bunday siyosiy muhitda «murosasizlarni yarashtiruvchi» maqomi mustaqil siyosiy kapitalga aylanadi.

Standartlar noaniqligi

Lekin huquqiy davlat uchun prinsipial savol tugʻiladi. Agar jinoiy tergovlarda nomi oʻtgan tuzilmalar oʻrtasidagi nizo faqat sud jarayonlari va ularning iqtisodiy asoslarini yoʻq qilish orqali emas, balki partiya rahbarining kabinetiga kirib “besh tashlash” orqali ham yakunlansa, jamiyat ikki xil signal oladi. Yaʼni siyosiy maqom nizolarni hal qilishning muqobil manbaiga aylanishi mumkin. MHPning ularni «ikki qadrli oila» deb atagani ayniqsa ramziy ahamiyatga ega. Bu holat masalani jinoyat huquqi tilidan sharaf, oila, milliy birlik va patronaj tiliga koʻchiradi. Natijada jinoiy tarmoqlar ramziy ravishda «maishiylashtirilib», faqat jinoiy taʼqib obʼekti emas, balki siyosiy tarzda tashkil etilgan yarashuv ishtirokchilari sifatida ham namoyon boʻladi.

Shuning uchun asosiy masala faqat 26 sentabrdan keyin zoʻravonlik kamayadimi, degan savol emas. Agar sulh barqaror boʻlsa, odamlar uchun toʻgʻridan-toʻgʻri xavfning pasayishi, shubhasiz, ijobiy natijadir. Ammo uyushgan jinoyatchilik bilan turli davrlarda bogʻlangan noqonuniy moliyaviy oqimlar, tovlamachilik va taʼsir tarmoqlari bilan nima boʻlishi muhimroq. Raqiblar oʻrtasidagi tinchlik eski tizimning haqiqiy parchalanishini anglatishi mumkin. Nazariy jihatdan esa ochiq nizo tugab, soya iqtisodiyoti infratuzilmasi saqlanib qolishi ham mumkin. Hozircha ushbu ikki ssenariydan birini ishonchli isbotlaydigan ommaviy maʼlumotlar yoʻq.

Yana bir omil — uyushgan jinoyatchilikning oʻzi oʻzgarmoqda. Turk uyushgan jinoyatchilik guruhlari allaqachon yagona qattiq vertikalga qurilgan klassik «oila» modelidan tashqariga chiqmoqda. Global Organized Crime Index mamlakatda yarim mustaqil boʻlinmalardan tashkil topgan, qonuniy biznes, transmilliy jinoiy bozorlar va raqamli muhitni birlashtira oladigan markazlashmagan tarmoqlar kuchayayotganini taʼkidlaydi. Shu nuqtai nazardan ikki eski klanning sulhi avlodlar almashinuvi bilan ham bogʻliq: 1990–2000-yillarning mashhur avtoritetlari asta-sekin ramz va vositachiga aylanishi, real jinoiy bozorlar esa harakatchanroq tarmoqlar oʻrtasida boʻlinishi mumkin. Demak, Anqaradagi uchrashuv Turkiya uyushgan jinoyatchiligining umumiy birlashuvidan koʻra, eski nomlarning siyosiy ahamiyati hali ham saqlanayotganini koʻrsatadi.

Faqat Turkiyaning muammosi emas...

Turkiyaning tashqi hamkorlari uchun ham bu faqat ichki masala emas. Mamlakat Yevropa, Kavkaz, Qora dengiz va Yaqin Sharq tutashgan nuqtada joylashgan yirik transport va moliyaviy markazdir. Shu sabab Anqaraning transmilliy uyushgan jinoyatchilikni nazorat qilish qobiliyati Yevropa xavfsizligiga ham bevosita taʼsir qiladi. Xalqaro hamkorlar uchun operatsiyalar va hibslar sonidan tashqari, jinoiy aktivlarni musodara qilishning shaffofligi, moliyaviy nazorat, huquqni qoʻllash tizimining mustaqilligi hamda siyosiy aloqalari bor guruhlarga nisbatan tanlab munosabatda boʻlmaslik muhimdir. Turkiyaning oʻzi esa Interpol, Yevropa va qoʻshni davlatlarning huquqni muhofaza qiluvchi idoralari bilan hamkorlikni kuchaytirishda davom etmoqda.

Shu maʼnoda uchrashuv atrofidagi bahsni «yarashuvning oʻzi yomon» degan qarashga qisqartirish mumkin emas. Koʻp yillik vendettaning toʻxtashi jamiyat manfaatiga xizmat qiladi. Muammo — institutsional sahnada: nima uchun bunday tinchlik partiya rahbarining kabineti orqali rasmiylashtirilmoqda? Huquqiy davlatda vositachilik jinoiy adliyani toʻldirishi mumkin, ammo uning oʻrnini bosmasligi kerak. «Tarixiy quchoqlashuv»ning haqiqiy maʼnosi suratlar bilan emas, keyingi davlat siyosati bilan oʻlchanadi: tergovlar, moliyaviy nazorat va sud jarayonlari har ikki tomonga nisbatan bir xil davom etadimi?

Eng ehtimoliy ssenariy — «turk mafiyasining tugashi» emas, balki uning siyosat bilan munosabat shaklining oʻzgarishidir. Eski oilaviy tuzilmalar politsiya, moliyaviy nazorat va yangi avlod tarmoq jinoyatchilarining bosimi ostida qoladi. Ayni vaqtda shaxsiy kelishuvlar institutsional jarayonlardan tezroq ishlaydigan muhitlarda nufuzli norasmiy vositachilarga ehtiyoj saqlanib qoladi. Agar yarashuvdan keyin ham davlat tergovlarni, jinoiy daromadlarni musodara qilishni va mustaqil sud taʼqibini davom ettirsa, Bahcheli huzuridagi uchrashuvni pragmatik deeskalatsiya deb baholash mumkin. Agar siyosiy sulh ishtirokchilarga nisbatan huquqiy bosimning pasayishiga olib kelsa, bu davlatning ayrim arbitraj vazifalari «xususiylashtirilayotgani» haqidagi qarashlarni yanada kuchaytiradi.

Xulosa

Sarallar va Shahinlar tarixi Turkiya yerosti dunyosiga oid ekzotik xronika emas. U zamonaviy siyosatda uch xil kuch manbai — qonun, partiyaviy homiylik va norasmiy avtoritet — qanday tutashishini koʻrsatadi. Turkiya davlati jinoiy tarmoqlarga qarshi minglab operatsiyalar oʻtkazishga yetarlicha qudratli. Biroq MHP bosh qarorgohidagi uchrashuvning ochiq va namoyishkorona boʻlgani siyosiy hokimiyat baʼzan bunday tuzilmalarni faqat taʼqib qilishni emas, balki ularning vakillari bilan mustaqil ijtimoiy subʼektlar singari muzokara qilishni ham maʼqul koʻrishini koʻrsatadi. Mafiyaning haqiqiy siyosiy kuchi ham aynan shu paradoksda — «choʻqintirgan otalar» romantikasida emas, balki qonuniy siyosiy tizimni oʻz mavjudligini hisobga olishga majbur qila olishidadir.

Abulfayz Sayidasqarov