Eron xalqaro nazoratdan voz kechmoqchi

Eron yadroviy inqirozi yangi va oʻta xavfli chegaraga yaqinlashdi. Islom Respublikasi parlamenti mamlakatning Yadroviy qurolni tarqatmaslik toʻgʻrisidagi shartnomadan — (YaQTSh)dan chiqishini nazarda tutuvchi qonun loyihasini favqulodda tezkor tartibda koʻrib chiqmoqda. Parlament raisining birinchi oʻrinbosari Ali Nikzodning maʼlum qilishicha, hujjat rasman kiritilgan kuniyoq deputatlar muhokamasiga qoʻyilishi mumkin. Ayni vaqtda parlament bunday qarorning xalqaro-huquqiy oqibatlarini ham oʻrganmoqda.

Biroq vaziyatni Eron yadroviy dasturi atrofidagi navbatdagi tortishuv sifatidagina baholash notoʻgʻri boʻladi. Aslida Tehron bir vaqtning oʻzida bir nechta yoʻnalishda — AQSh bilan munosabatlarda, Hoʻrmuz boʻgʻozi atrofidagi qarama-qarshilikda, Atom energiyasi boʻyicha xalqaro agentlik (AEXA) bilan aloqalarda va muzokaralarning butun formulasini oʻzgartirish uchun kurashda stavkalarni oshirmoqda. YaQTSh esa endi nafaqat xalqaro-huquqiy majburiyat, balki siyosiy bosim vositasiga ham aylanyapti.

Ishonchsizlikdan — shartnomadan chiqish tahdidiga

Tehronning mantigʻini tushunish uchun jarayonning tarixiy foniga nazar tashlash kerak. 2025 yilda Eron yadroviy obʼektlariga berilgan zarbalardan keyin mamlakatning AEXA bilan hamkorligi keskin yomonlashdi. Agentlik maʼlumotlariga koʻra, 2025 yil iyun oyidagi hujumlar ortidan Erondagi odatiy tekshiruv ishlari toʻxtatildi va xavfsizlik nuqtai nazaridan inspektorlar mamlakatdan olib chiqildi. 2025 yil 2 iyulda esa Eron AEXA bilan hamkorlikni toʻxtatib turishni nazarda tutuvchi qonun qabul qildi. Agentlik Busher atom elektr stansiyasidan tashqari kafolatlar tizimiga kiruvchi aksariyat yadroviy obʼektlarga kirish imkoniyatini yoʻqotganini bildirgan.

Demak, parlamentning hozirgi qadami tasodifiy paydo boʻlgan emas. 2026 yil bahoridayoq Majlisga YaQTShdan chiqish, avvalgi yadroviy kelishuv bilan bogʻliq ayrim huquqiy mexanizmlarni bekor qilish va tinch atom sohasida hamkor davlatlar bilan yangi xalqaro bitimlar shakllantirishni nazarda tutuvchi tashabbus kiritilgan edi.

Endi esa bu tahdid yangi siyosiy vazn kasb etmoqda. Nikzod parlamentning keskin pozitsiyasini AEXA va uning rahbariyatiga nisbatan ishonchsizlik bilan ham izohlamoqda. Eron xalqaro tuzilmalarni yadroviy masalani siyosiylashtirishda ayblab keladi. AEXA esa, oʻz navbatida, avval maʼlum qilinmagan ayrim obʼektlardagi yadroviy material va faoliyat bilan bogʻliq savollar hanuz hal etilmaganini qayd etgan. Aynan shu oʻzaro ishonchsizlik nazorat tizimini zaiflashtirayotgan asosiy omillardan biri boʻlib qoldi.

YaQTShdan chiqish nimani anglatadi?

Huquqiy jihatdan Eronning YaQTShdan chiqishi parlament qarori bilan bir zumda amalga oshmaydi. Shartnomaning X moddasi davlatga, agar u shartnoma mavzusi bilan bogʻliq favqulodda holatlar mamlakatning oliy manfaatlarini xavf ostiga qoʻydi deb hisoblasa, YaQTShdan chiqish huquqini beradi. Biroq davlat boshqa ishtirokchilar va BMT Xavfsizlik Kengashini bu haqda uch oy oldin xabardor qilishi hamda qarorining sabablarini koʻrsatishi shart.

Shunday ekan, qonunning qabul qilinishi ham barcha majburiyatlarning darhol yoʻqolishi emas, balki siyosiy-huquqiy jarayonning boshlanishi boʻladi. Yana bir prinsipial jihat mavjud: YaQTShdan chiqishning oʻzi yadroviy qurol yaratish toʻgʻrisida qaror qabul qilinganini anglatmaydi. Tehron yadroviy qurolga ega boʻlish niyati yoʻqligini muttasil taʼkidlab kelmoqda.

Ammo xalqaro cheklovlarning eng muhim huquqiy ustunlaridan biri yoʻqolishi Eron yadroviy dasturining keyingi yoʻnalishiga doir noaniqlikni keskin oshiradi va xalqaro tekshiruvni jiddiy murakkablashtiradi. Shu sababli ehtimoliy chiqish, avvalo, ishonch va shaffoflik inqirozi sifatida xavflidir.

Vashington va Tehron ikki xil tilda gapiryapti

Vashingtondan kelayotgan bir-biriga zid signallar vaziyatni yanada murakkablashtirib yubordi. 28 sentabr kuni AQSh ommaviy axborot vositalari amerikalik rasmiy manbaga tayanib, Donald Tramp maʼmuriyati yakuniy kelishuv doirasida sanksiyalarni yumshatish va Eronning muzlatilgan mablagʻlarining bir qismini ochishga tayyor ekanini xabar qildi. Shart sifatida yadroviy masalada «aniq siljish» talab etilishi aytildi. AQSh tomoni vositachilar orqali olib borilayotgan muloqotlarni «ijobiy va konstruktiv» deb baholagan.

29 sentabrda esa Tramp bu xabarlarni ochiqchasiga inkor qilib, Eronga hech narsa taklif qilmaganini bildirdi. Bu tafovut muhim. U diplomatik darajada muhokama qilinayotgan ehtimoliy bitim variantlari bilan AQSh prezidenti uchun siyosiy jihatdan maqbul ochiq pozitsiya oʻrtasidagi farqni koʻrsatishi mumkin.

Tehron nuqtai nazaridan esa bunday noaniqlik yana bir dalilga aylanmoqda: Vashington avval kafolatlar va aniq amaliy qadamlarni taʼminlashi, shundan keyingina Erondan javob choralarini kutishi kerak. Shu tariqa tortishuv faqat kelishuvning mazmuni haqida emas, balki uni amalga oshirish ketma-ketligiga ham bogʻliq.

Xoʻsh, birinchi qadamni kim tashlaydi? Cheklovlarni kim birinchi boʻlib yumshatadi? Yadroviy muzokaralar qaysi bosqichda boshlanadi? Qaysi choralarni ortga qaytarish mumkin? Avvalgi kelishuvlarning koʻpchiligi aynan shu savollar atrofidagi ishonchsizlik tufayli izdan chiqqan edi.

Hoʻrmuz, sanksiyalar va atom masalasi bir bitimga birlashmoqda

Hozirgi inqirozning eng muhim xususiyati — avval nisbatan alohida boʻlgan bir nechta masalaning yagona muzokara paketida birlashib borayotganidir. Eron Hoʻrmuz boʻgʻozi atrofidagi vaziyatni yumshatishni AQSh cheklovlarining qisman bekor qilinishi va keyinchalik yadroviy muzokaralarni tiklash bilan bogʻlashni taklif qilmoqda.

Tehron taqdim etgan rejaga koʻra, AQSh sanksiyalar, muzlatilgan aktivlar va harbiy bosim boʻyicha muayyan choralarni amalga oshirishi kerak. Shundan soʻng Eron dengiz qatnovini normallashtirish va yadroviy masalani ham qamrab oladigan yakuniy kelishuv boʻyicha muzokaralarga oʻtishga tayyorligini bildirmoqda.

Vashington esa bu ketma-ketlikni teskari qilishga intilyapti: yadroviy masalada taraqqiyot boʻlmas ekan, yakuniy bitim ham boʻlmaydi. Natijada oʻziga xos diplomatik halqa paydo boʻldi. Eron toʻliq yadroviy muloqotni boshlash uchun avval AQShdan amaliy yon berishni talab qilyapti. AQSh esa iqtisodiy yengilliklar berilishi uchun avval yadroviy sohada Eron qadam tashlashini talab qilyapti.

Bu faqat taktik kelishmovchilik emas. Uning ortida xavfsizlikka oid ikki xil qarash turibdi. Tehron bosim siyosati bir tomonlama yon berishlar bilan mukofotlanmasligini isbotlashga harakat qilmoqda. Vashington esa tekshirish mumkin boʻlgan oʻzgarishlarsiz asosiy bosim vositalaridan voz kechishni istamayapti.

Nega aynan hozir YaQTSh bilan tahdid qilishyapti?

Buning bir nechta sababi bor. Birinchisi — eskalatsiyadan voz kechishning muzokaradagi qiymatini oshirish. YaQTShdan chiqish ehtimoli saqlanib turgan ekan, Tehron amalda sheriklariga ikki yoʻlni koʻrsatadi: diplomatik kelishuv yoki xalqaro shaffoflikning yanada qisqarishi.

Ikkinchisi — ichki siyosiy signal. Harbiy zarbalar va koʻp yillik sanksiyalardan keyin Eron rahbariyati mamlakat avvalgi formatdagi kelishuvlarga qoʻshimcha kafolatlarsiz qaytmasligini namoyish qilishga intilmoqda.

Uchinchisi — vositachilarga bosim. Qatar, Pokiston va boshqa vositachilar kompromiss izlashni tezlashtirishga manfaatdor boʻladi, chunki muzokaralarning barbod boʻlishi endi faqat urush va energetikaga emas, global yadroviy tarqalmaslik tizimiga ham taʼsir qilishi mumkin. Soʻnggi kunlarda vositachilar ishtirokidagi aloqalar haqiqatan ham faollashgan.

Toʻrtinchi sabab esa — muzokara predmetining oʻzini oʻzgartirish. Tehron faqat yadroviy dastur cheklovlarini emas, balki AQSh bilan munosabatlarning kengroq arxitekturasini — sanksiyalar, xavfsizlik, muzlatilgan aktivlar, savdo erkinligi va mintaqaviy harbiy vaziyatni ham bir paketda muhokama qilishga intilmoqda.

Shartnomadan chiqishning badali

Biroq YaQTShdan chiqish Eronning oʻzi uchun ham juda qimmat qaror boʻlishi mumkin. Bu mamlakatning xalqaro yakkalanishini kuchaytirishi, hatto Tehronga nisbatan haddan tashqari bosimga qarshi boʻlgan davlatlar bilan munosabatlarni murakkablashtirishi hamda qoʻshni mamlakatlarda xavfsizlikka oid xavotirlarni oshirishi mumkin.

Global tarqalmaslik tizimi uchun esa oqibatlar yanada keng boʻladi. YaQTSh yadroviy qurolning tarqalishini cheklashga qaratilgan jahon tizimining markaziy shartnomasi boʻlib qolmoqda. Urush va oʻta chuqur ishonchsizlik sharoitida Yaqin Sharqdagi yirik davlatlardan birining bu shartnomadan chiqishi jiddiy pretsedent yaratadi.

Shu bilan birga, davlatning avvalgi harakatlari bilan bogʻliq huquqiy masalalar shartnomadan chiqish bilan avtomatik ravishda yoʻqolmaydi. Xalqaro huquqiy yondashuvga koʻra, chiqishgacha sodir etilgan ehtimoliy qoidabuzarliklar uchun javobgarlik saqlanib qoladi. Shu sababli «YaQTShdan chiqib, barcha savollarni yopish» formulasi na huquqiy, na siyosiy jihatdan asosli hisoblanadi.

Keyin nima boʻlishi mumkin?

Hozirgi bosqichda bitta qatʼiy prognozdan koʻra, bir nechta shartli ssenariyni koʻrib chiqish toʻgʻriroq.

Birinchi ssenariy — YaQTSh muzokara bosimi vositasi boʻlib qoladi. Parlament tashabbusni ilgari surishi mumkin, ammo vositachilar orqali muzokaralar amaliy natija bersa, Tehron rasmiy chiqish jarayonini oxiriga yetkazmasligi mumkin.

Ikkinchi ssenariy — cheklangan kelishuv. AQSh va Eron dastlabki qadamlar ketma-ketligini kelishib olishi mumkin: bir tomondan iqtisodiy yoki harbiy yengillashtirish, ikkinchi tomondan esa shaffoflik mexanizmlarining maʼlum qismini tiklash. Bu fundamental ziddiyatlarni hal etmasa-da, keskinlikni toʻxtatishi mumkin.

Uchinchi ssenariy — muzokaralarning barbod boʻlishi. Agar har ikki tomon birinchi qadamni faqat raqib tashlashini talab qilaversa, YaQTShdan chiqish masalasi siyosiy tahdiddan rasmiy huquqiy jarayonga aylanishi mumkin. Bunday holatda X moddada belgilangan uch oylik muddat amalda diplomatik kelishuv uchun soʻnggi muhim imkoniyatlardan biriga aylanadi.

Inqirozning asosiy qadriyati — nazorat

Hozirgi vaziyatning eng muhim xususiyati shundaki, kurash endi faqat sanksiyalar, dengiz yoʻllari yoki yadroviy dastur parametrlari uchun ketmayapti. Asosiy kurash — noaniqlikni kim nazorat qilishi ustida. Vashington sezilarli yon berishlardan oldin tekshirish mumkin boʻlgan cheklovlarni xohlaydi. Tehron esa oʻz majburiyatlarini bajarish yana bir tomonlama bosim bilan tugamasligiga kafolat talab qilmoqda.

Qisqa izohlansa, Eron mavjud xalqaro nazorat tizimidan chiqish bilan tahdid qilib, qarshi tomonlarni siyosiy kelishuv shartlarini oʻzgartirishga majbur etmoqchi.

Vaziyatning paradoksi ham shunda. Shaffoflik qanchalik kamaysa, tashqi dunyo uchun xavf va noaniqlik shunchalik ortadi — demak, Tehronning muzokaradagi bosim vositasi kuchayadi. Ammo ayni paytda boshqa ishtirokchilar bu noaniqlikni muzokara vositasi emas, mustaqil xavfsizlik tahdidi sifatida qabul qila boshlash ehtimoli ham oshadi.

Eng xavfli chegara aynan shu yerdan oʻtadi. Eron hozircha YaQTShdan chiqqan emas. Diplomatik kanallar hamon ishlamoqda, vositachilar Vashington va Tehron oʻrtasida takliflarni yetkazmoqda. Ammo global xavfsizlikning asosiy shartnomalaridan biri joriy siyosiy savdolashuvning predmetiga aylanganining oʻzi Eron inqirozi yangi bosqichga kirganini koʻrsatadi.

Endi gap faqat yadroviy dastur haqida emas. Gap Yaqin Sharqda qanday yangi xavfsizlik tartibi shakllanishi haqida ketyapti. Uning oqibati esa esa kim birinchi boʻlib dovni oshirishi emas. Endi tomonlar bir taraf oʻz majburiyatini bajarganida, ikkinchi tarafning ham oldindan belgilangan va tekshirish mumkin boʻlgan javob chorasi avtomatik ishga tushadigan mexanizmni yarata oladimi-yoʻqmi — ana shu masala belgilaydi.

Abulfayz Sayidasqarov