BMTning 81-sessiyasi: ishonch inqirozi, kuchlar muvozanati va yangi izlanishlar

Ikkinchi jahon urushidan keyin insoniyat oʻziga tegishli xulosa chiqargan va bunday xalqaro kelishmovchilikka chek qoʻyish uchun yangi xalqaro munosabatlar tizimini shakllantirgan edi. Bu tizim 1945 yilda BMT tashkil etilishi va uning Ustavi kuchga kirishi bilan zamonaviy xalqaro-huquqiy shaklga ega boʻldi. Uning asosiga davlatlarning suveren tengligi, hududiy yaxlitligi, kuch ishlatmaslik yoki kuch bilan tahdid qilmaslik, nizolarni tinch yoʻl bilan hal etish kabi tamoyillar qoʻyildi. Biroq bu tartib keyingi sakson yil davomida mutlaqo barqaror ishlagan, deb boʻlmaydi: sovuq urush davridagi qarama-qarshiliklar, keyingi oʻn yilliklardagi bir qator harbiy mojarolar va BMT Xavfsizlik Kengashidagi kelishmovchiliklar uning cheklovlarini bir necha bor namoyon etgan.

BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi ana shunday ziddiyatlar fonida oʻtkazilmoqda. 2026 yil 22-26 sentabr va 28 sentabr kunlari Nyu-Yorkda oʻtayotgan umumsiyosiy muhokamalar odatdagi diplomatik marosimdan koʻra kengroq maʼno kasb etadi. Bugun xalqaro tizim bir vaqtning oʻzida bir necha bosimga duch kelgan: Ukrainadagi urush davom etmoqda, Yaqin Sharqda xavfsizlik inqirozi chuqurlashgan, Gʻazo va Falastin masalasi global diplomatiyani turli oqimlarga boʻlib turibdi, Eron atrofidagi keskinlik energetika va transport xavfsizligiga taʼsir koʻrsatyapti, sunʼiy intellekt esa texnologik raqobatdan xalqaro xavfsizlik masalasiga aylangan. Ayni paytda esa BMTning oʻzi moliyaviy tanqislik, institutsional samaradorlik va vakolatlarining amaliy taʼsiri borasida jiddiy sinovdan oʻtmoqda.

Ulugʻvor maqsadlar va cheklangan imkoniyatlar

«Ishonchni tiklash, oʻzgarishlarni boshqarish: barcha uchun natija beradigan Birlashgan Millatlar Tashkiloti» - 81-sessiyaning rasmiy shiori. Bu shiorning oʻziyoq asosiy muammoni koʻrsatib turibdi. Maqsad - yangi global institut yaratish emas, balki mavjud institutlarga nisbatan susaygan ishonchni tiklashdan iborat. Umumsiyosiy munozaralar 22–26 sentabr va 28 sentabrga belgilangan; yuqori darajadagi haftada iqlim, rivojlanish huquqi, dengiz sathining koʻtarilishi, pandemiyalarga tayyorgarlik, irqchilikka qarshi kurash va yadroviy qurolsizlanish boʻyicha alohida uchrashuvlar oʻtkazilmoqda.

81-sessiyaning asosiy siyosiy paradoksi shundaki, davlatlar BMTni tobora koʻproq tanqid qilayotgan bir paytda, uning oʻrnini bosadigan universal maydon hali paydo boʻlgani yoʻq. Bosh Assambleyada 193 davlat teng ovozga ega. Katta va kichik davlatlar, yadroviy qudratga ega va orol mamlakatlar ham bitta makonda oʻz pozitsiyasini rasman bayon qilishi mumkin boʻlgan boshqa shunday global siyosiy institut mavjud emas.

Ammo vakillikning universalligi qarorlarning avtomatik ravishda bajarilishini anglatmaydi. Bosh Assambleya rezolyutsiyalarining aksariyat qismi tavsiyaviy tusga ega. Xavfsizlik Kengashida esa tinchlik va xavfsizlikka oid asosiy qarorlar besh doimiy aʼzoning siyosiy munosabatlaridan ajralmas holda qabul qilinadi. Shu sababli Ukraina, Gʻazo, Eron yoki boshqa yirik mojarolarda BMT diplomatik, gumanitar va huquqiy maydon sifatida faol qolsa-da, kuch ishlatishni toʻxtatish masalasida uning institutsional imkoniyati koʻp hollarda davlatlar oʻrtasidagi kelishuv darajasi bilan cheklanadi.

Bu holatni «BMT keraksiz boʻlib qoldi» degan sodda xulosa bilan izohlash toʻgʻri emas. Aksincha, muammo uning davlatlardan tashqarida turgan «jahon hukumati» emasligidadir. BMT — davlatlarning oʻzi kelishgan darajada ishlaydigan mexanizm. Xalqaro munosabatlar keskinlashsa, tashkilotda ham shu ziddiyatlar namoyon boʻladi.

Shu maʼnoda 81-sessiya BMT inqirozidan koʻra, zamonaviy davlatlararo tizimdagi ishonch inqirozining oynasiga aylanmoqda.

Xavfsizlik Kengashi: islohot zarurati va siyosiy toʻsiq

Osiyo, Afrika, Lotin Amerikasi va Global Janubning bir qator davlatlari Xavfsizlik Kengashida zamonaviy kuchlar va demografik nisbatlar yetarlicha aks etmayotganini taʼkidlab keladi. 2026 yilgi munozaralar ham bu masalani yana kun tartibiga chiqardi. Turkiya prezidenti Rajab Tayyib Erdogʻan ham 81-sessiyada Kengash tuzilmasini kengaytirish va isloh qilish zarurligini yana koʻtardi. Turkiya yetakchisi xalqaro xavfsizlik arxitekturasi tuzilmasini tanqid ostiga oldi. U 190 dan ortiq davlat irodasi amalda Xavfsizlik Kengashining besh doimiy aʼzosi pozitsiyasiga bogʻliq boʻlib qolayotganini adolatsiz deb atadi va Kengashni isloh qilishga chaqirdi.

Biroq islohotning huquqiy mexanizmi uning nega oʻnlab yillardan beri sekin ketayotganini tushuntiradi. BMT Ustavining 108-moddasiga muvofiq, Ustavga oʻzgartish Bosh Assambleya aʼzolarining uchdan ikki qismi tomonidan qabul qilinishi va keyin aʼzolarning uchdan ikki qismi, shu jumladan Xavfsizlik Kengashining barcha doimiy aʼzolari tomonidan ratifikatsiya qilinishi kerak.

Pradoks shundaki, bugun xalqaro kelishuvlarni buzgan agressor davlatning oʻzi – masalan Rossiya, Xavfsizlik kengashining doimiy aʼzosi. tayuiiyki u oʻzini tiyishga qaratilgan har qanday rezolyutsiyaga veto qoʻyib chiqaradi.

Demak, islohotning asosiy ziddiyati aniq: oʻzgarishdan eng koʻp manfaatdor boʻlgan davlatlar tizimni oʻzgartirishni xohlaydi, ammo amaldagi tizimda eng katta vakolatga ega davlatlarning roziligisiz fundamental oʻzgarish amalga oshmaydi. Shu sababli yaqin istiqbolda «veto huquqini bekor qilish» singari keskin institutsional oʻzgarishdan koʻra, Kengash aʼzoligini kengaytirish formulasi, mintaqaviy vakillik, ish usullarining shaffofligi va doimiy aʼzolarning veto qoʻllash amaliyotini siyosiy jihatdan cheklash atrofidagi muzokaralarning davom etishi ehtimoli yuqori. Bu saylov natijasi haqidagi prognoz emas, balki BMT Ustavi belgilagan huquqiy cheklovlardan kelib chiqadigan institutsional mantiqdir.

Moliyaviy inqiroz: siyosiy irodaning byudjetdagi inʼikosi

BMT oldidagi ikkinchi katta sinov — moliyaviy qiyinchiliklar. UN80 tashabbusi byurokratik tartiblarni qisqartirish, mandatlarni qayta koʻrib chiqish va tashkilot tuzilmasini samaraliroq qilishga qaratilgan. Qisqa qilib aytganda moliyaviy tanqislik, xarajatlarni kamaytirish, shtatlarni qisqartirish va 81-sessiyaning institutsional oʻtish davri boʻlishi mumkinligi qayd etilgan.

(Maʼlumot uchun, UN80 — bu BMTning tarixiy 80 yilligi bilan bogʻliq ravishda nomlangan islohot tashabbusi boʻlib, tashkilotning «joriy versiyasi raqami» emas. UN80 tashabbusi Bosh Assambleyaning hozirgi sessiyasi raqamiga qarab emas, balki BMTning 2025 yilda nishonlangan 80 yilligi munosabati bilan shunday nom olgan. Antoniu Guterrish tomonidan 2025 yil mart oyida boshlangan ushbu islohotlar dasturi Bosh Assambleyaning 81-sessiyasi davrida ham amalga oshirilmoqda. Uning maqsadi — BMT tizimining samaradorligini oshirish, tashkilot mandatlarini amalga oshirish mexanizmlarini qayta koʻrib chiqish hamda BMT tuzilmasini qayta tashkil etish imkoniyatlarini oʻrganishdan iborat).

Biroq BMTning oʻzi UN80 moliyaviy muammoning toʻliq yechimi emasligini ochiq tan olmoqda. Asosiy muammo — aʼzo davlatlarning majburiy badallarni kechiktirishi yoki toʻliq toʻlamasligi natijasida yuzaga kelgan likvidlik tanqisligi. UN80 maʼlumotlariga koʻra, BMT tizimidagi majburiy toʻlovlar boʻyicha qarzdorlik 2022 yildagi 3,4 milliard dollardan 2026 yil aprelida 6,6 milliard dollarga yetgan.

Bu raqamlar tashkiliy islohot bilan siyosiy masʼuliyatning farqini koʻrsatadi. Agar davlatlar BMTga koʻproq vazifa yuklasa, ammo qabul qilingan byudjetni moliyalashtirmasa, tashkilotdan bir vaqtning oʻzida koʻproq natija va kamroq resurs bilan ishlash talab qilinadi.

2026 yil iyunida Bosh Assambleya moliyaviy qoidalarni oʻzgartirib, likvidlik bosimini yumshatuvchi qaror qabul qildi. Biroq Bosh Assambleya rahbariyatining oʻzi ham bu chora davlatlarning badallarni oʻz vaqtida va toʻliq toʻlamasligi bilan bogʻliq asosiy muammoni bartaraf etmasligini taʼkidlagan.

Shuning uchun UN80 muvaffaqiyati xodimlar soni qancha qisqargani bilan emas, balki BMT kamroq resurs sarflab, asosiy vazifalar — tinchlik, gumanitar yordam, taraqqiyot va inson huquqlari boʻyicha qobiliyatini saqlab qololishi bilan oʻlchanadi.

Ukraina: Xavfsizlik Kengashining cheklangan imkoniyati

23 sentabr kuni Xavfsizlik Kengashi Ukrainadagi vaziyatni yuqori darajada muhokama qildi. BMT bosh kotibi oʻrinbosari Rozmari DiKarlo urush «xavfli yangi bosqich»ga kirgani, hujumlar va tinch aholi orasidagi qurbonlar koʻpayib, mojaroning mintaqaviy tarqalish xavfi kuchayganini bildirdi. BMT maʼlumotlariga koʻra, 2026 yilning dastlabki sakkiz oyida Ukrainadagi tinch aholi orasida halok boʻlgan va jarohatlanganlar soni 2025 yilning butun davridagi koʻrsatkichdan yuqori boʻlgan.

Bu yerda BMTning roli ikki qismga ajraladi. Birinchisi — Ustav tamoyillari, suverenitet, hududiy yaxlitlik va tinch aholini himoya qilish masalasida xalqaro huquqiy pozitsiyani saqlash. Ikkinchisi — gumanitar tizim, atom obʼektlari xavfsizligi, oziq-ovqat va energetika xavfsizligi kabi sohalarda amaliy kanallarni ochiq qoldirish.

Biroq Xavfsizlik Kengashida Rossiya doimiy aʼzo va veto huquqiga ega ekani siyosiy majburlash imkoniyatini tuzilmaviy ravishda cheklaydi. Shu bois Ukraina masalasida BMTning ahamiyati «urushni oʻzi toʻxtatadimi?» degan mezon bilan emas, balki mojaro kengayishining oldini olish, huquqiy meʼyorlarni saqlash va muzokara uchun xalqaro infratuzilmani yoʻqotmaslik qobiliyati bilan baholanadi.

Xususan, Ukraina prezidenti Vladimir Zelenskiy oʻz chiqishida Rossiyani urushni tugatishga majbur qilish uchun xalqaro bosimni kuchaytirish zarurligini taʼkidladi. U Ukraina dengizda oʻzaro oʻt ochmaslik rejimiga tayyorligini bildirdi, biroq energetika sohasida kelishuv boʻlmasa, Rossiya ham jiddiy oqibatlarga duch kelishi mumkinligi haqida ogohlantirdi.

Bu chiqishda ikki yoʻnalish birlashdi: bir tomondan, diplomatik formatlarni saqlab qolishga tayyorlik; ikkinchi tomondan, Rossiyaga bosim oʻtkazish uchun Ukrainaning harbiy va energetik imkoniyatlarini ishlatish mumkinligi haqida signal vositasidir.

Gʻazo va Falastin masalasi: diplomatiyadagi legitimlik sinovi

Falastin masalasi 81-sessiyada siyosiy va ramziy jihatdan eng keskin mavzulardan biriga aylandi. AQSh hukumati Xalqaro sud tomonidan insoniyatlarga qarshi jinoyatlarda ayblanib hibsga olish uchun order berilgan xalqaro jinoyatchi – Isroil bosh vaziriga viza bergani holda, Falastin maʼmuriyati prezidenti Mahmud Abbosga ikkinchi yil ketma-ket Nyu-Yorkka kelish uchun viza bermadi. Bosh Assambleyada uning videomurojaat orqali ishtirok etishi masalasi koʻtarildi.

Vashington bu qarorni Falastin rahbariyatining xalqaro institutlar orqali Isroilga bosim oʻtkazish harakatlari bilan izohladi, Falastin tomoni esa uni siyosiy va diplomatik cheklov sifatida baholadi.

Falastin prezidenti Mahmud Abbos Bosh Assambleyaga oldindan yozilgan videomurojaat orqali chiqdi. Siz taqdim etgan materialda ham uning Gʻazo, Gʻarbiy Sohil va Sharqiy Quddusdagi vaziyatni bir-biri bilan bogʻliq siyosiy jarayon sifatida tasvirladi.

Abbos Isroil siyosatini Falastin davlatini barpo etish istiqboliga va falastinliklarning oʻz zaminidagi mavjudligiga tahdid deb baholadi. U Gʻazodagi voqealarni «genotsid urushi» sifatida taʼrifladi.

Shu bilan birga, Abbos 28 noyabrda Falastin parlament saylovlarini oʻtkazish rejasini tasdiqladi. Agar amalga oshsa, bu yigirma yil ichidagi birinchi parlament saylovi boʻladi.

Abbosning zalda jismonan hozir boʻlmasligi ham siyosiy ramzga aylandi: BMT universal diplomatik maydon boʻlishga intilayotgan bir vaqtda, qabul qiluvchi davlatning viza siyosati kimning minbarga shaxsan chiqishi masalasiga taʼsir koʻrsatishi yana bahs markaziga qaytdi.

Isroil bosh vaziri Binyamin Netanyaxu esa BMT minbaridan Isroilning harbiy harakatlarini himoya qilish niyatini bildirdi. U minbarga chiqqanida 75 mamlakat delegatlari (maʼlumotlarga koʻra ular orasida Oʻzbekiston va Qirgʻiziston delegatsiyasi ham boʻlgan) zaldan chiqib ketib, oʻz noroziliklarini ifoda qilishdi. Reuters bu voqeani Isroilning Gʻazodagi urush va mintaqadagi harbiy siyosati tufayli kuchaygan xalqaro tanqidining namoyishi sifatida tasvirladi.

Gʻazodagi genotsid, gumanitar ahvol va Isroil siyosati boʻyicha davlatlar oʻrtasida chuqur kelishmovchilik saqlanib qolayotgan bir paytda Isroil xalqaro tanqidlarning bir qismini rad etib, harbiy operatsiyalarini xavfsizlik va HAMASga qarshi kurash bilan asosladi.

Netanyaxu oʻz nutqida Gʻazoda genotsid sodir etilgani haqidagi ayblovlarni rad etdi va zalni tark etgan diplomatlarni keskin tanqid qildi. U Turkiya va Qatar rahbariyatini ham Isroil haqida yolgʻon maʼlumot tarqatishda aybladi. Bundan tashqari, Nyu-York meri Zoxran Mamdanini Isroil siyosati va Netanyaxuning oʻziga nisbatan bildirgan ayblovlari uchun tanqid qildi.

Turkiya prezidenti Rajab Tayyib Erdogʻan chiqishida ham Gʻazodagi vaziyat asosiy siyosiy mavzulardan biri boʻldi; Erdogʻan Falastin davlatini kengroq tan olish va Isroilga xalqaro bosimni kuchaytirish tarafdori ekanini bildirdi.

Suriya prezidenti Ahmad ash-Sharaa esa Isroilni Suriya hududiga zarbalar va kirib kelishlarda ayblab, Joʻlon tepaliklari Suriya hududi boʻlib qolaverishini taʼkidladi. U Isroil kuchlarini xalqaro tan olingan Suriya hududlaridan chiqishga va 1974 yilgi kuchlarni ajratish bitimiga amal qilishga chaqirdi.

Eron va Yaqin Sharq: mahalliy mojarodan global infratuzilma xavfiga

2026 yilgi umumiy munozaralarning yana bir xususiyati — Eron, Isroil va AQSh oʻrtasidagi keskinlikning mintaqa chegarasidan chiqib, jahon iqtisodiyoti uchun strategik xavfga aylanishidir. 81-sessiya arafasida Yaqin Sharqdagi urushlar, Eron bilan qarama-qarshilik va Husiylar faolligini global energetika narxlari hamda dengiz kommunikatsiyalari uchun muhim omillar qatoriga qoʻshilgani bejiz emas.

Bunda Hoʻrmuz va Bob al-Mandib kabi boʻgʻozlar hal qiluvchi ahamiyatga ega. Eron va u qoʻllab-quvvatlayotgan proksi kuchlar – shia jangarilari hozirda jahon iqtisodiyotiga salbiy taʼsir qiluvchi xavfli qadamlar qoʻymoqda.

Taʼkidlash kerak, harbiy harakat bir mamlakat hududida boʻlishi, ammo uning oqibati neft narxi, sugʻurta xarajatlari, konteyner tashish va inflyatsiya orqali boshqa qitʼalarga yetib borishi mumkin. Shu sababli Yaqin Sharq masalasida BMT oldida faqat sulh haqida bayonot qabul qilish emas, balki mojarolarni bir-biridan ajratib turish vazifasi ham bor. Agar Gʻazo, Eron, Yaman va dengiz yoʻllari xavfsizligi yagona eskalatsiya zanjiriga aylansa, keyingi har bir inqirozning narxi ancha yuqori boʻladi.

AQSh prezidenti Donald Trampning 22 sentabrdagi chiqishi munozaralar birinchi kunining eng koʻp xalqaro reaksiya uygʻotgan nutqlaridan biri boʻldi. U AQSh tashqi siyosatining kuchga tayanuvchi yoʻnalishini himoya qildi va Eron bilan kelishuvga erishilmasa, Vashington oʻta keskin harbiy choralarga qodir ekani haqida ogohlantirdi. Shu bilan bir vaqtda Tramp keyinchalik diplomatik kelishuvga erishish imkoniyati mavjudligini ham aytdi. Tramp, shuningdek, Xalqaro jinoyat sudini ham keskin tanqid qilib, unga aʼzo davlatlarni tashkilotni tark etishga chaqirdi. Biroq ushbu chaqiriq keng qoʻllab-quvvatlanmadi.

Eron prezidenti Masʼud Pezeshkianning 23 sentabrdagi nutqi Trampning bir kun oldingi ogohlantirishlariga bevosita siyosiy javob sifatida qabul qilindi. U AQSh prezidentining yondashuvini «bosim oʻtkazish mentaliteti» deb tanqid qildi va Tehron taslim boʻlmasligini bildirdi. Shu bilan birga, Pezeshkian diplomatik yechim imkoniyatini inkor qilmadi.

Sunʼiy intellekt: yangi xavfsizlik kun tartibining shakllanishi

81-sessiyaning eng muhim yangiliklaridan biri — sunʼiy intellekt masalasining iqtisodiy yoki texnologik forumlardan chiqib, Xavfsizlik Kengashi darajasiga koʻtarilishidir.

23 sentabrda Kengash «Sunʼiy intellekt va xalqaro xavfsizlik» mavzusida maxsus yigʻilish oʻtkazdi. Unda OpenAI va Anthropic vakillari, Hugging Face rahbariyati va sunʼiy intellekt sohasidagi yetakchi olimlar ishtirok etdi. Muhokama markazida nazoratdan chiqishi mumkin boʻlgan ilgʻor tizimlar, avtonom qaror qabul qilish, xavfsizlik va global boshqaruv mexanizmlari turgan.

Bu holat tarixiy tendensiyani koʻrsatadi: yadroviy texnologiya XX asrda qanday qilib xalqaro xavfsizlik arxitekturasini oʻzgartirgan boʻlsa, sunʼiy intellekt XXI asrda axborot, harbiy rejalashtirish, kiberxavfsizlik, iqtisodiyot va siyosiy jarayonlarni bir vaqtning oʻzida oʻzgartirishi mumkin.

Biroq global tartibga solish oson boʻlmaydi. AQSh va Xitoy singari texnologik markazlar bir vaqtning oʻzida xavfsizlikdan manfaatdor va strategik ustunlik uchun raqobatchi hisoblanadi. Shuning uchun yaqin yillarda yagona «jahon AI qonuni»dan koʻra, xavfli tizimlarni baholash, shaffoflik, inson nazorati, harbiy qoʻllanish va masʼuliyat boʻyicha bosqichma-bosqich umumiy standartlar paydo boʻlishi realroq ssenariydir.

23 sentabrda sunʼiy intellekt va xalqaro xavfsizlik masalalariga bagʻishlangan BMT Xavfsizlik Kengashining maxsus yigʻilishida OpenAI bosh direktori Sem Altman ham soʻzga chiqdi. ChatGPT, DALL-E, Whisper kabi SI mahsulotlari bilan mashhur OpenAI rahbari Altmanning fikricha, insoniyat sunʼiy intellekt taraqqiyotida hal qiluvchi chorrahaga kelib qolgan: bu texnologiya yangi ijodiy va ilmiy yuksalish davrini boshlab berishi ham, aksincha, keng koʻlamli iqtisodiy va ijtimoiy beqarorlikka olib kelishi ham mumkin.

OpenAI rahbari sunʼiy intellektning kelajagi faqat yirik texnologik laboratoriyalar tomonidan belgilab qoʻyilmasligi kerakligini taʼkidladi. Uningcha, strategik qarorlar jamiyat oldida hisobdor hukumatlar va demokratik institutlar ishtirokida qabul qilinishi lozim. Altman davlatlarni sunʼiy intellekt imkoniyatlari va xavflarini baholash uchun umumiy xalqaro standartlar, favqulodda hodisalar haqida tezkor axborot almashish protokollari va davlatlar hamda ekspertlar oʻrtasida xavfsiz muloqot kanallarini yaratishga chaqirdi.

Altman, shuningdek, texnologik raqobat xavfsizlik talablarini chetga surish uchun bahona boʻla olmasligini taʼkidladi. Uning aytishicha, agar yangi modellar inson nazorati ostida qolishi ishonchli tarzda kafolatlanmasa, OpenAI ularni oʻqitish va joriy etish surʼatini ataylab sekinlashtirishga tayyor.

Yigʻilishda Claude SI asosidagi mahsulotlari bilan mashhur Anthropic kompaniyasi rahbari Dario Amodei ham SIni xalqaro tartibga solish zarurligini taʼkidladi. Ayni paytda AQSh maʼmuriyati global nazorat mexanizmlariga ancha ehtiyotkor yondashib, prezident Donald Tramp Bosh Assambleyadagi nutqida sunʼiy intellekt ustidan keng xalqaro nazorat gʻoyalarini tanqid qildi.

Yangi Bosh kotib: yangi rahbar emas, yangi faoliyat modeli tanlanmoqda

Antoniu Guterrishning vakolati 2026 yil 31 dekabrda tugaydi. Shu sababli 81-sessiya yangi Bosh kotibni tanlash jarayoni bilan ham bogʻliq. Rasmiy tartib boʻyicha nomzodlar davlatlar tomonidan koʻrsatiladi, Bosh Assambleyada ochiq muloqotlar oʻtkaziladi, ammo yakuniy nomzodni Xavfsizlik Kengashi tavsiya qiladi.

Sentabr oyida oʻtkazilgan norasmiy soʻrovlar nomzodlar oʻrtasida raqobat davom etayotganini koʻrsatdi; Mishel Bachelet keyinchalik nomzodini qaytarib oldi.

Biroq bu jarayonni faqat «kim Bosh kotib boʻladi?» degan savolga qisqartirish notoʻgʻri. Aslida davlatlar qanday BMTni xohlayotgani ham hal qilinmoqda: katta davlatlar oʻrtasida vositachi boʻla oladigan siyosiy figurami, kuchli maʼmuriy islohotchimi yoki Global Janub manfaatlarini koʻproq ifoda etuvchi rahbarmi?

Natija haqida oldindan xulosa qilish uchun asos yoʻq. Ammo bir narsa aniq: yangi Bosh kotib 2027 yilda BMTni moliyaviy bosim, UN80 islohoti, Xavfsizlik Kengashi boʻyicha bahslar, sunʼiy intellekt boshqaruvi va bir nechta yirik mojarolar bir vaqtda davom etayotgan sharoitda qabul qilib oladi.

Oʻzbekistonning pozitsiyasi

Oʻzbekiston nomidan 81-sessiya umumiy munozaralarida Prezident Administratsiyasi rahbari Saida Mirziyoyeva soʻzga chiqdi. Toshkentning asosiy siyosiy formulasi ochiqlik, yaxshi qoʻshnichilik, muloqot va «inson qadr-qimmati» konsepsiyasi orqali ifodalangani qayd etildi. Shuningdek, nutqda BMT, sunʼiy intellekt, Markaziy Osiyo va mamlakatdagi oʻzgarishlarga eʼtibor qaratilgan.

Bu yondashuv Oʻzbekiston tashqi siyosatining kengroq mantigʻi bilan uygʻun: oʻzini yirik geosiyosiy bloklar qarama-qarshiligining qismi sifatida emas, mintaqaviy hamkorlik, iqtisodiy bogʻliqlik va muloqotdan manfaatdor davlat sifatida koʻrsatish.

Nutqda BMT qaror qabul qilish bilan cheklanmasdan, ularni amalga oshira oladigan institut boʻlishi kerakligi aytildi; Oʻzbekiston Xavfsizlik Kengashini kengaytirishni qoʻllab-quvvatladi va 2035–2036 yillarga nodoimiy aʼzolikka nomzodini ilgari surganini takrorladi. Mamlakat 2027 yildan Qoʻshilmaslik harakatiga raislikni qabul qilishi ham rejalashtirilgan.

Qayd etish joiz, bu Toshkent uchun diplomatik imkoniyat bilan birga masʼuliyat ham yaratadi. Qoʻshilmaslik harakatiga raislik, Markaziy Osiyodagi mintaqaviy muloqot va BMTda faollik Oʻzbekistonga Global Janub, Yevroosiyo va rivojlangan davlatlar oʻrtasida muayyan muloqot platformalarini taklif qilish imkonini beradi. Ammo bunday rolning taʼsiri deklaratsiyalar emas, aniq diplomatik tashabbuslar, koalitsiyalar va amaliy natijalar bilan oʻlchanadi.

Ekologik kun tartibi ham shu strategiyaning bir qismi. Saida Mirziyoyeva Orol dengizi fojiasini inson qarorlarining uzoq muddatli oqibati sifatida koʻrsatib, suv tejovchi texnologiyalar va 2030 yilga qadar qayta tiklanadigan energiya ulushini 54 foizga yetkazish maqsadini tilga oldi. Oʻzbekiston tashabbusi bilan 2027–2036 yillar oʻrmonzorlashtirish va oʻrmonlarni tiklash boʻyicha harakatlar oʻn yilligi deb eʼlon qilingan. Bu pozitsiyaning tashqi siyosiy qiymati shundaki, Orol muammosi milliy fojiadan global iqlim va ekologik boshqaruv mavzusiga oʻtkazilmoqda.

81-sessiyadan soʻng: qanday tendensiyalar shakllanishi mumkin?

2026 yilgi Bosh Assambleya tezkor diplomatik «katta kelishuv» yaratadi, deb kutish uchun asos kam. Ukraina va Yaqin Sharqdagi mojarolarning fundamental siyosiy sabablari Nyu-Yorkdagi bir haftalik muzokaralar bilan yoʻqolmaydi. Xavfsizlik Kengashi islohoti ham tez hal qilinadigan masala emas.

Biroq sessiyaning ahamiyati boshqa joyda. Birinchidan, davlatlar oʻrtasida umumiy qoidalar masalasi yana markaziy mavzugʻa aylandi. Geosiyosiy raqobat kuchaygan sari «xalqaro huquq barcha uchun bir xil ishlaydimi?» degan savol BMT legitimligining asosiy mezoni boʻlib boradi.

Ikkinchidan, xavfsizlik tushunchasi kengaymoqda. Urush va yadroviy qurollar bilan bir qatorda sunʼiy intellekt, iqlim, pandemiya, dengiz sathi, energetika yoʻllari va axborot muhiti Xavfsizlik Kengashi hamda Bosh Assambleya kun tartibiga kirib kelmoqda. Demak, XXI asr xavfsizligi harbiy va noharbiy tahdidlarni ajratib qarashga tobora kamroq imkon beradi.

Uchinchidan, Global Janubning siyosiy vazni oshib bormoqda. Afrika, Osiyo va Lotin Amerikasi davlatlari faqat qarorlarni qabul qiluvchi markazlarni kuzatuvchi emas, balki vakillik, moliya, taraqqiyot va xalqaro institutlarni qayta qurish boʻyicha muzokaralarning faol ishtirokchilariga aylanmoqda.

Toʻrtinchidan, BMTdagi asosiy kurash «tashkilot kerakmi yoki yoʻqmi?» degan masala atrofida emas. Real bahs — qanday BMT kerak? Katta davlatlar kelishuviga tayangan cheklangan xavfsizlik mexanizmi, global normalar ishlab chiqadigan maydon yoki inqirozlarning oldini olishga qodir kuchliroq tashkilotmi?

Xulosa

BMT Bosh Assambleyasining 81-sessiyasi dunyo tartibining oʻtish davrini namoyon etmoqda. 1945 yilda yaratilgan institutsional arxitektura XXI asrning koʻp markazli, texnologik va iqtisodiy jihatdan oʻzaro bogʻliq muhitiga moslashishga majbur.

Tashkilotning zaif tomonlari ayon: veto tufayli siyosiy toʻsiqlar, bajarish mexanizmlarining cheklanganligi, moliyaviy qaramlik va davlatlar oʻrtasidagi ishonchsizlik. Lekin uning oʻrnini bosadigan universal mexanizm ham yoʻq.

Shu sababli asosiy ehtimoliy yoʻnalish BMTning yoʻqolishi emas, balki uning roli qayta shakllanishidir. U barcha urushlarni toʻxtatishga qodir markazlashgan hokimiyatga aylanmaydi. Biroq diplomatik muloqot, xalqaro huquq, gumanitar harakatlar, global standartlar va yangi tahdidlar — ayniqsa sunʼiy intellekt, iqlim hamda pandemiyalar — boʻyicha umumiy qoidalarni ishlab chiqishda uning ahamiyati saqlanishi mumkin.

Nyu-Yorkdagi bahslarning tarixiy ahamiyati ham ehtimol shu yerda: 81-sessiya dunyodagi ziddiyatlarni hal qilib bermasligi mumkin, ammo davlatlar kelgusi xalqaro tartibda qaysi qoidalarni, qaysi institutlarni va qanday muloqot mexanizmlarini saqlab qolishga tayyor ekanini koʻrsatmoqda. BMTning kelajagi esa, oxir-oqibat, uning binolari yoki rezolyutsiyalaridan koʻra aʼzo davlatlarning umumiy qoidalarga qanchalik siyosiy iroda bilan amal qilishiga bogʻliq.

Abulfayz Sayidasqarov