“Zomin togʻlari” tabiat obʼekti YuNESKO roʻyxatiga kirishi mumkin

Prezident Shavkat Mirziyoyev madaniy merosni asrab-avaylash, muzey ishini rivojlantirish va Oʻzbekiston madaniyatini xalqaro maydonda targʻib qilish boʻyicha kelgusi ishlar yuzasidan taqdimot bilan tanishdi.

Soʻnggi yillarda mamlakatimizda tarixiy merosni asrab-avaylash, yodgorliklarni restavratsiya qilish, muzeylarni modernizatsiyalash va xalqaro madaniy hamkorlikni kengaytirishga eʼtibor izchil kuchaymoqda. Bu ishlar gumanitar siyosatning muhim yoʻnalishi, milliy oʻzlikni mustahkamlash va Oʻzbekistonning turistik jozibadorligini oshirish omiliga aylanmoqda.

YuNESKO yoʻnalishida erishilgan natijalar alohida qayd etildi. Butunjahon merosi qoʻmitasining 48-sessiyasida Oʻzbekistonning “Toshkentning modernizm meʼmorchiligi: Markaziy Osiyo zamonaviyligi va anʼanalari” milliy nominatsiyasi Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritildi. Oʻzbekiston XX asr modernizmi meʼmoriy merosi bunday maqomga ega boʻlgan Markaziy Osiyo va MDHdagi birinchi davlat boʻldi. Nominatsiya tarkibiga Toshkent shahridagi 10 ta muhim obʼekt kiritildi. Bu soʻnggi 25 yilda Oʻzbekistonning YuNESKO Butunjahon merosi roʻyxatiga birinchi milliy kiritilishi boʻldi.

Faol siyosiy-diplomatik ishlar natijasida “Quyosh” geliomajmuasi Butunjahon merosi obʼekti tarkibida saqlab qolindi.

Yangi xalqaro maqom Toshkentning meʼmoriy merosini asrab-avaylash va oʻrganish, madaniy turizmni rivojlantirish, tadqiqotchilar, meʼmorlar va xalqaro ekspertlarni jalb etish uchun qoʻshimcha imkoniyatlar yaratadi. Shu munosabat bilan poytaxtning modernizm meʼmorchiligini asrab-avaylash va targʻib qilish boʻyicha 2026-2030 yillarga moʻljallangan Davlat dasturini amalga oshirish koʻzda tutilmoqda.

Shuningdek, YuNESKOning Butunjahon merosi roʻyxatiga kiritish uchun “Zomin togʻlari” tabiat obʼekti nominatsiyasini tayyorlash masalasi ham koʻrib chiqildi. Ushbu hudud Zomin davlat qoʻriqxonasi va Zomin milliy tabiat bogʻini qamrab olib, qimmatli archa oʻrmonlari hamda noyob hayvonlar va qushlar yashash makonlariga ega yagona togʻ tabiiy majmuasini tashkil etadi.

Taqdimotda Oʻzbekiston Respublikasining YuNESKO ishlari boʻyicha Milliy komissiyasi kotibiyati faoliyatini takomillashtirish masalalariga ham toʻxtalib oʻtildi. Kotibiyatning YuNESKOning ijodiy shaharlar tarmogʻi, taʼlim beruvchi shaharlar tarmogʻi, assotsiatsiyalashgan maktablar tarmogʻi, YuNESKO kafedralari, assotsiatsiyalar va klublar, shuningdek, global geoparklar tarmogʻida mamlakatimiz ishtirokini muvofiqlashtirish funksiyalarini kengaytirish taklif etilmoqda.

Madaniy meros sohasidagi amaliy ishlarga alohida eʼtibor qaratildi. Soʻnggi yillarda madaniy meros obʼektlarini restavratsiya qilish uchun davlat byudjetidan 466,4 milliard soʻm mablagʻ yoʻnaltirildi. 305 ta loyiha-smeta hujjati tayyorlandi, 55 ta obʼektda ishlar yakunlandi, yana 152 ta obʼektda ishlar davom etmoqda.

Ushbu ishlarni tizimlashtirish maqsadida 8 183 ta madaniy meros obʼekti boʻyicha kadastr hujjatlari shakllantirildi. Yodgorliklarni qisqa muddatli ijaraga berish orqali 4 187 ta tadbirkorlik subʼekti jalb etilib, sohaviy jamgʻarmaga 27,9 milliard soʻm yoʻnaltirildi. 2025 yilda 52 ta obʼektga 152,9 milliard soʻm miqdorida mahalliy va xorijiy investitsiyalar jalb qilindi.

Oʻzbekistonda Heritage Impact Assessment (HIA) – merosga taʼsirni baholashning prinsipial yangi tizimini joriy etish Buxoro, Samarqand, Xiva, Shahrisabz kabi noyob tarixiy shaharlar va Toshkentning modernizm meʼmorchiligini jadal qurilish hamda infratuzilma rivoji sharoitida himoya qilishda muhim qadam boʻladi.

Madaniy merosning yagona raqamli platformasini, obʼektlarning raqamli egizaklarini, Heritage Open Data tizimini, shuningdek, madaniy meros boʻyicha situatsion markazni tashkil etish taklif etilmoqda. Bu markaz IoT-sensorlar, sunʼiy yoʻldosh maʼlumotlari, videotahlil va sunʼiy intellekt vositalaridan foydalangan holda monitoring olib borish imkonini beradi. 2030 yilga qadar barcha madaniy meros obʼektlarini raqamlashtirish rejalashtirilgan.

Turistik yuklamani boshqarish uchun Visitor Management tizimini joriy etish, raqamli chiptalar qamrovini kengaytirish, turistlar oqimini prognoz qilish va zaruratga qarab ayrim obʼektlarga tashrif limitlarini belgilash koʻzda tutilmoqda. Kadrlar tayyorlash sohasida mutaxassislar tayyorlash tizimini yaratish, Buxoroda ixtisoslashtirilgan restavratsiya oliy maktabini ochish, Arxeologiya institutining hududiy filiallarini rivojlantirish va restavratorlarni litsenziyalashni joriy etish rejalashtirilmoqda.

Tarixiy meros va zamonaviy infratuzilmani uygʻunlashtiruvchi yangi loyihalar ham koʻrib chiqildi. Xususan, anʼanaviy usullar va zamonaviy loyihalash, ishlab chiqarish hamda restavratsiya texnologiyalarini birlashtiradigan ixtisoslashtirilgan mozaika markazini tashkil etish taklif etilmoqda. Markaz Toshkent mozaika maktabini saqlash, mutaxassislar tayyorlash va monumental sanʼatning yangi yoʻnalishini rivojlantirish maydoniga aylanadi.

Ichan-qalʼa muzey-qoʻriqxonasi hududida “Olloqulixon karvonsaroyi” savdo markazini tashkil etish loyihasi alohida koʻrib chiqildi. Savdo nuqtalarining tartibsiz joylashuvi tarixiy obʼektlarning vizual yaxlitligini buzishi va turistlar uchun noqulayliklar keltirib chiqarishi qayd etildi. Yangi loyiha anʼanaviy savdo ruhini saqlash, hunarmandlar uchun sharoit yaratish, koʻrgazma va yarmarkalar oʻtkazish, shuningdek, yangi turistik nuqtani shakllantirishga qaratilgan.

Kelgusida nomoddiy madaniy merosni asrab-avaylash sohasida davlat siyosatining yaxlitligini taʼminlash maqsadida Respublika “Hunarmand” uyushmasi Oʻzbekiston Respublikasi Madaniy meros agentligi bilan hamkorlik qiladi.

Samarqandda Aga Khan Trust for Culture bilan hamkorlikda amalga oshirilayotgan Bibixonim majmuasini konservatsiya va restavratsiya qilish loyihasiga alohida eʼtibor qaratildi. Loyiha madaniy meros obʼektlarida meʼmoriy konservatsiya, ilmiy oʻrganish va restavratsiya ishlarini boshqarish boʻyicha xalqaro standartlarni joriy etishni nazarda tutadi.

Loyiha doirasida yodgorlikni hujjatlashtirish va tadqiq etish, arxeologik va muhandislik tekshiruvlari, materiallar tahlili, konstruktiv modellashtirish hamda loyiha yechimlarini ishlab chiqish ishlari olib boriladi. Mahalliy mutaxassislarni tayyorlashga alohida eʼtibor qaratiladi. Keyingi bosqichlarda asosiy gumbaz va unga tutash inshootlarni konservatsiya qilish, hududni obodonlashtirish va muzey ekspozitsiyasini yaratish koʻzda tutilgan.

Turli tarixiy davrlarda mamlakatimizdan olib chiqib ketilgan noyob tarixiy yodgorliklar, arxeologik ashyolar, nodir qoʻlyozmalar va sanʼat asarlarini tizimli izlash, huquqiy himoya qilish va yurtimizga qaytarish maqsadida Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti huzurida madaniy boyliklarni repatriatsiya qilish boʻyicha komissiyani shakllantirish toʻgʻrisida qaror qabul qilindi.

Yakunda 2027-2035 yillarga moʻljallangan Madaniy merosni rivojlantirish strategiyasi boʻyicha takliflar koʻrib chiqildi. Unda madaniy merosni raqamlashtirish, moddiy va nomoddiy merosni asrab-avaylash, madaniy boyliklarni repatriatsiya qilish, tabiiy merosni muhofaza qilish va restavratsiyani rivojlantirish dasturlari nazarda tutilgan.

Davlatimiz rahbari taqdim etilgan takliflarni takomillashtirish va ularning amaliy ijrosini taʼminlash boʻyicha topshiriqlar berdi.