"Omadsiz" 13 raqamining kasofati

Zamonaviy dunyoda ham irim-sirim va xurofotga ishonadiganlar topiladi. Masalan 13 raqamidan qoʻrqadiganlar koʻp. Bu hodisaga ilmiy nom ham berishgan – triskaydekafobiya, yaʼni 13 raqamidan qoʻrqish. Lekin bu irimga ishonadiganlarning aksariyati buning sababini ham bilmaydi. Shunchaki boshqalarga taassub qiladi.

Odamlar qoʻrquviga moslashgan dunyo

Zamonaviy infratuzilma va biznes ham foydani yoʻqotmaslik uchun odamlarning bu irimiga moslashishga majbur. Masalan, 13 raqami ayrim liftlarning tugmalaridan, samolyotlardagi oʻrindiqlar qatorlari sxemasidan, kruiz laynerlari palubalari raqamlaridan va baʼzan hatto mehmonxona xonalari raqamlaridan ham «yoʻqolgan». Albatta, aksar hollarda 13 raqamini haqiqatan ham xavfli deb hisoblashmasada, mijozlarning psixologik holatini hisobga olishadi.

Binolardagi “kasofat” raqamdan qoʻrqish

Eng mashhur misol — AQSh va Gʻarbning boshqa mamlakatlaridagi baland binolardir. Agar binoda 12 tadan koʻp qavat boʻlsa, gʻalati ketma-ketlikka duch kelish mumkin: 10, 11, 12, 14, 15… 13 raqami yoʻq.

Ammo 13-qavat jismonan hech qayerga yoʻqolmaydi. Koʻp hollarda uchinchi oʻnlikdagi bu qavatga 12A, 12B, 14A, M kabi boshqa belgi beriladi yoki darhol 14-qavat deb ataladi. Shu tariqa inson jismoniy jihatdan 13-qavatda boʻlishi mumkin, ammo hujjatlarda yoki yoʻnalish koʻrsatkichlarida 14-qavatda yashaydi yoki ishlaydi.

Bu shahar afsonasi emas. 2022 yilda Washington Post nashri Kornell universitetining mehmondoʻstlik sohasi mutaxassisi Deyv Robertsning fikrini keltirgan. Uning tushuntirishicha, Amerika mehmonxonalarida 13-qavatning yoʻqligi aynan irim-sirim bilan bogʻliq. 2007 yilda Gallup tomonidan oʻtkazilgan soʻrov natijalariga koʻra, amerikaliklarning 13 foizi mehmonxonada 13-qavatdagi xona taklif qilinsa, oʻzini noqulay his qilishini aytgan, 9 foizi esa u yerda yashashni istamasligini va boshqa xona soʻrashini bildirgan.

Manxettendagi koʻchmas mulk bozorini oʻrganish esa yanada taʼsirchan raqamlarni koʻrsatgan. 13 yoki undan ortiq qavatli 629 ta koʻp kvartirali binoning atigi 55 tasida 13-qavat aynan «13» deb belgilangan. Demak, taxminan 91 foiz bino boshqa belgilash usulidan foydalangan.

Bu holat iqtisodiy nuqtai nazardan ham qiziq. Quruvchi irim-sirimga ishonishi shart emas. Uning uchun 13 raqami tufayli ehtimoliy xaridorlar yoki ijarachilarning bir qismi kvartiradan voz kechishi mumkinligini bilishning oʻzi kifoya. Shuning uchun 13-qavatni qayta raqamlash oʻziga xos tijoriy profilaktika vazifasini bajaradi: mijozga bu raqamdan qoʻrqmaslik kerakligini tushuntirgandan koʻra, uni umuman olib tashlash osonroq.

Koʻchmas mulk bozoriga bagʻishlangan tadqiqotlar ham bunday qarorlar iqtisodiy omillarga ega boʻlishi mumkinligini tasdiqlaydi. Journal of the Royal Statistical Society jurnalida chop etilgan maqolada 13-qavatlarni qayta raqamlash amaliyoti va uning koʻchmas mulk qiymatiga taʼsiri tahlil qilingan. Mualliflar, agar «13» raqami xaridorlarning bir qismini choʻchitishi mumkin boʻlsa, quruvchilarda undan qochish uchun aniq iqtisodiy ragʻbat borligini taʼkidlaydi.

Shu bilan birga, bu hodisaning koʻlamini boʻrttirib koʻrsatmaslik kerak. Barcha binolarda ham 13-qavat raqamlanmaydi, degan qoida yoʻq. Masalan, tarixiy osmonoʻpar binolarda haqiqiy 13-qavat boʻlishi mumkin, zamonaviy arxitektorlar esa baʼzan bu anʼanadan ataylab voz kechadilar. Shuning uchun «aksariyat binolarda 13-qavat yoʻq» degan qatʼiy gap notoʻgʻri boʻladi.

Baʼzan 13 raqami inson bino ichiga kirishidan ham oldin yoʻqoladi. Misol uchun, Londonning ayrim hududlarida tarixan 13-raqamli uylar boʻlmagan koʻchalar koʻp. Ular orasida Fleet Street, Park Lane, Oxford Street, Praed Street, St James's Street, Haymarket va Grosvenor Street kabi koʻchalar tilga olinadi.

Samolyotdagi «yoʻqolgan» qator

Yanada hayratlanarlisi, irim-sirim aviatsiyaga ham kirib borgan. Ayrim aviakompaniyalarda yoʻlovchi 12-qatordan keyin darhol 14-qatorga oʻtadi. 13-qator samolyot saloni sxemasidan butunlay olib tashlanadi.

Bunday amaliyot, xususan, Lufthansa, Air France, Iberia, Ryanair va Air New Zealand kabi aviakompaniyalarda qayd etilgan; Alaska Airlines aviakompaniyasining ayrim samolyot turlarida ham 13-qatorning yoʻqligi qayd etilgan. Buning sababi xurofotga moyil yoʻlovchilarda noqulaylik tugʻdirmaslik istagi bilan bogʻlanadi.

Ayniqsa Lufthansa misoli diqqatga sazovor. Kompaniya anʼanaviy ravishda nafaqat 13-, balki 17-qatorni ham oʻtkazib yuboradi. Bu yerda sabab geografik jihatdan farq qiladi: 17 raqami Italiya va Braziliyada baxtsiz hisoblanadi. Shu bilan birga, Lufthansa boshqa obʼektlarda— masalan, chiqish eshigi raqamida yoki ayrim reys raqamlarida 13 raqamidan foydalanishi mumkin. Bu juda muhim detal. Agar aviakompaniya 13 raqamini haqiqatan ham xavfli deb hisoblaganida, u raqamdan hamma joyda birdek qochishi kerak edi. Ammo bunday emas. Aviakompaniya yoʻlovchi raqamni koʻradigan va raqam uning psixologik holatiga taʼsir qilishi mumkin boʻlgan joydagina undan qochadi.

Nozik mijozlar koʻngliga qarab

Mehmonxonalarda vaziyat yanada qiziq. Ayrim mehmonxonalarda nafaqat 13-qavat, balki 13-nomerli xona ham boʻlmaydi. 12-nomerdan keyin 14-nomer kelishi mumkin yoki boshqa raqamlash tizimidan foydalaniladi.

Bunga yaxshi hujjatlashtirilgan misol Polshada bor: Katovitsedagi Eurohotel oʻzining rasmiy saytida mehmonxonada nega 13-nomerli xona yoʻqligini tushuntiradi. Mehmonxona rahbariyati bu amaliyot 13 raqamiga nisbatan barqaror madaniy munosabat va mehmonlarning ehtimoliy qarashlari bilan bogʻliqligini ochiq tan oladi.

Dengiz sayohatlari bilan mashhur Royal Caribbean kompaniyasining rasmiy saytida ayrim kruiz laynerlarida 13-paluba nega mavjud emasligi haqida bevosita tushuntirish berilgan. Kompaniyaning maʼlum qilishicha, zamonaviy kemalarning ayrimlarida 13-paluba triskaydekafobiya, yaʼni 13 raqamidan qoʻrqish sababli raqamlashda qoldirib ketiladi. Jumladan, Icon va Oasis sinfidagi ayrim kemalarda 13-paluba raqamlanmaydi, boshqa sinflarda esa u mavjud.

Ayniqsa Icon of the Seas kemasi misoli qiziq. 2024 yilda foydalanishga topshirilgan ushbu ulkan zamonaviy laynerda palubalar raqamlanishida 13 raqami yoʻq; bundan tashqari, kabinalar raqamlarida ham 13 bilan tugaydigan variantlardan qochiladi.

Biroq bu yerda ham mutlaq qoida yoʻq. Royal Caribbean kompaniyasining ayrim boshqa kemalarida 13-paluba mavjud boʻlib, unda yoʻlovchilar uchun turli koʻngilochar joylar va boshqa obʼektlar joylashgan boʻlishi mumkin.

«Baxtsiz» raqam siri

Xoʻsh, nega 13 raqamidan qoʻrqishadi? Eng ishonarli tushuntirishlardan biri 13 raqamining oʻzidan koʻra 12 raqamining alohida maqomi bilan bogʻliq.

Oʻn ikki hisoblash uchun nihoyatda qulay son: u 2, 3, 4 va 6 ga boʻlinadi. Qadimgi oʻlchov va taqvim tizimlarida bu juda muhim boʻlgan. Mesopotamiyada 12 qismdan iborat burjlar tizimi shakllangan; shartli yil ham 30 kundan iborat 12 oydan tashkil topgan, deb qaralgan. Mesopotamiya astronomiyasi tarixi boʻyicha tadqiqotlar 12 qismli burjlar tizimi asta-sekin shakllanganini va u matematik hamda taqvimiy tuzilma bilan bogʻliq boʻlganini koʻrsatadi.

Oʻn ikki soni diniy va mifologik tasavvurlarda ham mustahkam oʻrin olgan: 12 oy, 12 burj, 12 olimp xudosi, Geraklning 12 qahramonlik ishi, Isroilning 12 qabilasi, Iso Masihning 12 havoriysi. Bu tizimlarning barchasi yagona 12 raqamiga alohida eʼtibordan kelib chiqqan, degani emas. Aksincha, taqvim va hisob-kitob uchun qulay boʻlgan son asta-sekin yaxlitlik ramziga aylangan.

Shunda 13 tugallangan ketma-ketlikdan keyin keladigan songa aylanadi. U allaqachon tanish tuzilmaning bir qismi emas, balki uning chegarasidan chiqib ketadigan nimadir sifatida namoyon boʻladi. Biroq bu faqat madaniy mantiqning tushuntirishidir. Bu qadimgi odamlar 13 raqamini hamma joyda omadsiz deb hisoblaganini isbotlamaydi. Aynan shu yerda tarixiy fakt bilan chiroyli afsonani ajratish muhim.

Tarix bizga oddiy javob qoldirmagan

Omma orasida mashhur boʻlgan bir talqinga koʻra, bu irim hatto Bobil davrida paydo boʻlgan: goʻyo Xammurapi qonunlar toʻplamida «13-qonun» boʻlmagan. Ammo bu son haqidagi eng mashhur tarixiy afsonalardan biridir. Xammurapi qonunlari aslida bunday tarzda raqamlanmagan; «13» raqamining tushib qolishi matnni tarjima qilish va raqamlashning keyingi tizimlaridan birida yuzaga kelgan. Shuning uchun buni qadimda 13 raqamidan qoʻrqilganiga dalil sifatida keltirib boʻlmaydi.

Qadimgi Misr, Yunoniston yoki Rim haqidagi daʼvolarga ham ehtiyotkorlik bilan yondashish kerak. Bu sivilizatsiyalar, albatta, sonlarga diniy va kosmologik maʼnolar bergan, ammo bu ularda universal «13 raqami fobiyasi» mavjud boʻlganini anglatmaydi. Aksincha, turli anʼanalarda 13 ijobiy maʼnolarga ham ega boʻlgan.

Bundan muhim xulosa kelib chiqadi: bu irimning tarixda bitta tugʻilish nuqtasi yoʻq, uni tarixchi ishonch bilan aniq bir joyda koʻrsata olmaydi. Zamonaviy 13 raqamiga nisbatan salbiy munosabat turli madaniy assotsiatsiyalar taʼsirida asta-sekin shakllangan.

Maxfiy oqshom: fakt bor, ammo kelib chiqishi bahsli

Eng mashhur nasroniycha talqin “Maxfiy oqshom” bilan bogʻliq. Injil rivoyatlariga koʻra, goʻyo Iso oʻldirilishidan sal avvalroq bir dasturxon atrofida Iso va uning 12 havoriysi — jami 13 kishi yigʻilgan. Keyin Yahudo Isoni hukumatga sotib, unga xiyonat qiladi, ertasi kuni esa Iso xochga mixlanadi. 13-odam – Yahudo boʻlgani uchun, nasroniylar 13 raqamidan hazar qilishadi, goʻyoki.

Biroq bu yerda muhim tarixiy eʼtiroz bor. Injil kitoblarida Yahudoning «13-mehmon» sifatida kirgani aytilmaydi va 13 kishi ishtirok etgani yomon alomat sifatida qabul qilingani haqida ham hech qanday daʼvo yoʻq. 13 raqami bilan baxtsizlik oʻrtasidagi bogʻliqlik — keyingi davr madaniy talqinidir.

Yana bir mashhur syujet — Skandinaviya mifologiyasidagi ilohlar ziyofati haqidagi hikoya. Unda goʻyo 13-mehmon sifatida Loki keladi va shundan keyin fojia yuz beradi. Ammo bu hikoyani ham Gʻarbdagi 13 raqami qoʻrquvining qadimgi va aniq dalili deb hisoblash mumkin emas. Keyingi ommaviy madaniyat turli motivlarni birlashtirib, ularni yagona qadimiy anʼanadek tasavvur qilishga sabab boʻlgan.

Hatto yahudiy anʼanasida ham 13 raqami yomon maʼnoga ega emas. Yahudiylikda oʻgʻil bola 13 yoshga toʻlganda diniy jihatdan voyaga yetgan hisoblanadi; shuningdek, 13 rahm-shafqat sifati va Maymonidning 13 eʼtiqod tamoyili bilan bogʻliq anʼanalar mavjud. Bu yana bir bor sonning maʼnosi uning oʻzida emas, madaniy kontekstda ekanini koʻrsatadi.

Nega Italiyada 13 emas, 17 raqamidan qoʻrqishadi?

Agar 13 haqiqatan ham «obʼektiv ravishda baxtsiz» boʻlganida, butun dunyo undan bir xil qoʻrqishi kerak edi. Ammo aksincha, vaziyat butunlay boshqacha.

Ispan tilida soʻzlashuvchi mamlakatlar va Yunonistonda 13-seshanba baxtsiz kun hisoblanadi. Italiyada esa tarixan koʻproq 17 raqami baxtsiz sanaladi. Buning sabablaridan biri XVII rim raqamlari bilan bogʻliq boʻlib, u lotincha vixi — «men yashab boʻldim», yaʼni «hayotim tugagan» degan maʼnoni anglatuvchi ibora bilan bogʻliq, deb hisoblanadi.

Sharqiy Osiyoning ayrim madaniyatlarida esa alohida ahamiyatga ega raqam 4 hisoblanadi, chunki ayrim tillarda uning talaffuzi «oʻlim» soʻziga oʻxshaydi. Demak, odamlar raqamning oʻzidan emas, madaniyat shu raqamga yuklagan maʼnolardan qoʻrqishadi.

Juma, 13-sana xurofoti qanday paydo boʻldi?

Bu yerda ikki mustaqil irim bir-biri bilan qoʻshilgan. Juma kunining oʻzi oʻrta asrlar Yevropasida allaqachon turlicha maʼnolarga ega edi. XIV asr adabiyotida juma kunini noxush kun sifatida tasavvur qilish uchraydi; keyinchalik bunday qarashlar xalq madaniyatida yanada mustahkamlangan. 13 raqami ham salbiy “shuhrat”ga ega boʻlgan. Ammo aynan qachon bu ikki irim birlashganini tarixchilar toʻliq ishonch bilan aniqlay olmaydilar.

AQSh Kongress kutubxonasi maʼlumotlariga koʻra, juma kuni 13-sanasining aynan shu birikma sifatidagi dastlabki aniq yozma dalillari 1834 yildagi fransuz manbalarida uchraydi. XIX asr oʻrtalaridan bu gʻoya fransuz dramaturgiyasida ham namoyon boʻla boshlagan. AQShda esa bu tushuncha 1882 yilga kelib aniq mavjud edi: mashhur Thirteen Club oʻzining birinchi ziyofatini aynan 1882 yil 13 yanvar, juma kuni oʻtkazgan.

1907 yilda Tomas Uilyam Lousonning Friday, the Thirteenth romani nashr etildi. Asarda irim Uoll-stritdagi tartibsizlik va moliyaviy inqirozlar uchun syujet vositasi sifatida ishlatiladi.

Bu muhim nuqta: adabiyot mavjud irimni shunchaki qayd etib qoʻymagan — uning muayyan shaklini standartlashtirishga yordam bergan. Keyin kinematograf “yordamga” keldi. 1980 yilda ekranlarga chiqqan “Juma, 13nchi” filmi (Friday the 13th) qoʻrqinchli filmi mashhurlikka erishdi.

Taxminan bir million dollar byudjet bilan suratga olingan film prokatda 41 million dollar atrofida daromad keltirib, kutilmagan darajada muvaffaqiyat qozondi. Shu tariqa 13 raqami ommaviy madaniyatning bir qismiga aylandi: endi u faqat irim-sirimni emas, balki qoʻrqinch, qotillik, sir va xavfni ham anglatadigan boʻldi.

Nega ratsional inson ham 13 raqamidan irim qiladi?

Inson miyasi doimo qonuniyatlarni izlaydi. Bu foydali xususiyat: tutun bilan olov oʻrtasidagi bogʻliqlikni payqash uning tasodifiy yoki tasodifiy emasligini uzoq tahlil qilishdan koʻra muhimroq boʻlishi mumkin. Muammo qonuniyat mavjud boʻlmagan joyda ham mavjuddek koʻrina boshlaganda paydo boʻladi.

Psixologiyada bunday hodisalardan biri illyuzor korrelyatsiya deb ataladi: inson aslida statistik bogʻliqlik mavjud boʻlmagan ikki voqea oʻrtasida aloqa bor, deb qabul qiladi. 13 raqamini baxtsiz deb hisoblaydigan odamni tasavvur qilaylik. 13-kuni uning mashinasi buzildi. Bu voqea xotirada «Mana, dalil!» deya darhol muhrlanadi. Ammo mashina buzilmagan qancha oddiy kunlar boʻlgan? Yuztami? Ikki yuztami? Inson odatda «hech nima sodir boʻlmadi» degan kunlarni xuddi shunday kuchli hissiy xotira bilan saqlamaydi. Bu yerda tasdiqlashga moyillik ham ishga tushadi: inson oʻz eʼtiqodiga mos keladigan voqealarni osonroq payqaydi, talqin qiladi va eslab qoladi.

Taʼkidlash kerak, bu oʻrinda inson mutlaqo savodsiz boʻlishi shart emas. Ilmiy savodxonlik va kundalik hayotdagi kognitiv avtomatizmlar — ikki xil narsa.

Irim-sirim — nazoratni qayta tiklashga urinish

Tasodif insonga yoqmaydi. Biz birja kurslarini, tasodifiy avariyani, kasallikni, boshqa odamning qarorini yoki ob-havoni toʻliq nazorat qila olmaymiz. Ammo psixologik jihatdan hech boʻlmasa qonuniyat mavjud boʻlgan dunyoda yashash osonroq.

Irim-sirimlarga oid tadqiqotlar irimiy xatti-harakatlar bilan noaniq vaziyatda nazorat hissini tiklash istagi oʻrtasida bogʻliqlik borligini koʻrsatadi. Eksperimental tadqiqotlarda ham obʼektiv aloqa boʻlmagan holatlarda inson harakat bilan tasodifiy natija oʻrtasida sababiy bogʻliqlikni koʻrishi mumkinligi aniqlangan.

Shuning uchun «13 raqamli liftga kirmaslik» kabi odat psixologik jihatdan himoya vazifasini bajarishi mumkin. U insonga murakkab dunyoda oddiy qoida beradi. Paradoks shundaki, bu qoida voqeaning matematik ehtimolini oʻzgartirmaydi. Ammo u nazorat hissini oʻzgartiradi.

Statistika nima deydi?

Ilmiy tadqiqotlar 13-sananing oʻzi baxtsizliklar ehtimolini oshiradi, degan ishonchli umumiy qonuniyatni aniqlagan emas.

Juma kuni 13-sanasi ayniqsa qiziq misol. 1993 yilda British Medical Journal jurnalida eʼlon qilingan tadqiqotda Buyuk Britaniyaning muayyan hududida transport avariyalaridan keyin kasalxonaga yotqizish holatlari oʻrganilgan. Tadqiqotda taqqoslangan juma kunlariga nisbatan 13-sanasiga toʻgʻri kelgan juma kunida koʻproq gospitalizatsiya qayd etilgan: 65 ta holatga qarshi 45 ta. Biroq bunday natijalarni avtomatik ravishda 13 raqamining «kuchi» borligining isboti deb talqin qilib boʻlmaydi.

Boshqa tadqiqotlar esa aksincha natija bergan. Finlyandiyada 1989–2002 yillarda oʻtkazilgan yoʻl-transport hodisalari tahlilida juma, 13-kun bilan unga yaqin boshqa juma kunlari oʻrtasida avariyalar, jarohat olganlar yoki halok boʻlganlar soni boʻyicha statistik jihatdan ahamiyatli farq aniqlanmagan.

Yanada qiziqroq ehtimol bor: irimning oʻzi insonlarning xatti-harakatini oʻzgartirishi mumkin. Agar odamlar juma kuni 13-sanasini xavfli deb hisoblasalar, ular kamroq mashina haydashi, kamroq sayohat qilishi yoki, aksincha, asabiyroq va eʼtiborsizroq harakat qilishi mumkin. Bunday holatda statistik farqlar raqamning sehri bilan emas, balki insonlarning xulq-atvori bilan bogʻliq boʻladi. Boshqacha aytganda, avariyaga raqam sabab boʻlmaydi. Ammo raqamga ishonch rulga oʻtirgan insonning xulqini oʻzgartirishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov