Armanistonga yangi inqilob tahdid qilyaptimi?

Armaniston yana keskin siyosiy qarama-qarshilik markaziga aylandi. Biroq bu safar ziddiyat nafaqat hokimiyat va parlament muxolifati oʻrtasida kechmoqda. Unga Arman Apostol cherkovi ham bevosita jalb etilgan. Shu bilan birga, Bosh vazir Nikol Pashinyanning eng taʼsirli siyosiy raqiblaridan biri — sobiq prezident Robert Kocharyanga nisbatan jinoiy taʼqib boshlandi.

Shu bois Armaniston yangi inqilob sari bormoqdami yoki mamlakatda hokimiyat va siyosiy tizimni qayta shakllantirish uchun keskin kurash ketmoqdami, degan savol paydo boʻlmoqda.

Cherkovda nima ayb?

Navbatdagi keskinlikka Pashinyanning Barcha armanlar Katolikosi Garegin II haqidagi bayonotlari sabab boʻldi. Bosh vazir Katolikos mamlakatning turli aholi punktlariga delegatsiyalar yuborib, yangi inqilob tayyorlayotganini iddao qildi. Shu bilan birga, Pashinyan avvalgi siyosiy elita vakillarini javobgarlikka tortish, qonunga xilof ravishda orttirilgan mol-mulkni musodara qilish zarurligini bildirdi.

Bu bayonotlar muxolifat siyosatchilariga qarshi jinoiy ishlar fonida yangradi. Shu yil 25 avgust kuni Armaniston hukumati Robert Kocharyanni hibsga oldi va uni xizmat vakolatlarini suiisteʼmol qilish, pora olish hamda pullarni legallashtirishda aybladi. Tergov maʼlumotlariga koʻra, Kocharyan prezidentlik qilgan davrda davlat mulki unga va u bilan bogʻliq shaxslarga imtiyozli shartlarda berilgan. Kocharyan va uning tarafdorlari esa avval ham korrupsiyaga oid ayblovlarni rad etib, taʼqiblarni siyosiy motivlar bilan bogʻlagan.

Demak, «yangi inqilob» haqidagi mish-mishlar “osmondan tushgani” yoʻq. Bu masala Armaniston jamiyatidagi yetilib kelayotgan, ammo hozircha bostirib turilgan ziddiyatning bir qismi hisoblanadi.

2018 yilgi inqilob siyosiy kun tartibiga qaytmoqda

Nikol Pashinyanning oʻzi 2018 yilda ommaviy norozilik namoyishlari natijasida hokimiyatga kelgan. «Baxmal inqilobi» deb nom olgan bu harakat Serj Sargsyanning prezidentlikdan bosh vazirlikka oʻtib, mamlakat siyosiy nazoratini saqlab qolishga urinishiga qarshi qaratilgan edi. Natijada Sargsyan isteʼfoga chiqdi, Pashinyan esa bosh vazir boʻldi.

Bugungi vaziyatning eng muhim jihati shundaki, Pashinyan endi inqilobiy barrikadaning boshqa tomonida turibdi. 2018 yilda u mavjud siyosiy tizimga qarshi namoyishchilar yetakchisi edi. Bugun esa aynan u davlat tizimini boshqarmoqda va hokimiyatni koʻcha bosimi yoki boshqa usullar orqali oʻzgartirishga urinishlardan ogohlantirmoqda.

Bu holat siyosiy paradoksni yuzaga keltiradi. Ommaning safarbarligi tufayli hokimiyatga kelgan inqilobiy rahbar endi oʻz hokimiyatini ommaviy safarbarlikdan himoya qilishga majbur. Shu bilan birga, hukumat va cherkov oʻrtasidagi ziddiyat ham kecha paydo boʻlgan emas. Pashinyan hokimiyatga kelganidan keyin Armaniston hukumati va Armaniston Apostol cherkovi oʻrtasidagi munosabatlar bosqichma-bosqich yomonlashdi. 2018 yilgi inqilobdan keyinyoq Garegin II isteʼfosini talab qilgan harakatlar paydo boʻldi. 2020 yilgi urushdagi magʻlubiyatdan keyin esa cherkov Pashinyanning isteʼfosini talab qilgan kuchlarni qoʻllab-quvvatladi.

Shuning uchun bugungi ziddiyatni bosh vazir va Katolikos oʻrtasidagi shaxsiy mojaro sifatida baholash yetarli emas. Bu bir necha yildan beri davom etayotgan siyosiy qarama-qarshilikning yangi bosqichidir.

Nega cherkov siyosiy omilga aylandi?

Armaniston Apostol cherkovi mamlakat milliy oʻzligida alohida oʻrin tutadi. Shu sababli davlat va cherkov rahbariyati oʻrtasidagi ziddiyat oddiy siyosiy bahsdan ancha jiddiy oqibatlarga ega.

Hukumat cherkovda islohotlar zarurligini va ayrim ruhoniylar siyosatga aralashayotganini taʼkidlamoqda. Pashinyanning raqiblari esa hokimiyat cherkov tuzilmasini siyosiy nazoratga boʻysundirishga harakat qilmoqda, deb hisoblaydi.

2025 yilda qarama-qarshilik ochiq toʻqnashuv darajasiga yetdi. Armaniston hukumati arxiyepiskop Bagrat Galstanyan va boshqa shaxslarni hokimiyatni egallash maqsadida fitna tayyorlashda ayblab, hibsga oldi. Tergov tomoni zoʻravon harakatlarga tayyorgarlik boʻlganini bildirdi.

Echmiadzin atrofidagi voqealar ayniqsa muhim boʻldi. 2025 yil iyunida xavfsizlik kuchlari cherkov markazi hududida arxiyepiskop Mikayel Adjapaxyanni hibsga olishga urindi. Biroq ruhoniylar va ziyoratchilar qarshilik koʻrsatdi. Bu mojaro oddiy siyosiy bahs chegarasidan allaqachon chiqqanini koʻrsatdi.

Bugun yangi inqilob uchun sharoit bormi?

Hozircha inqilob muqarrar, deb aytishga asos yoʻq. Bunga qarshi ishlayotgan asosiy omil — 2026 yil 7 iyunda boʻlib oʻtgan parlament saylovlarining natijalaridir. Pashinyanning «Fuqarolik kelishuvi» partiyasi 49,75 foiz ovoz olib, parlamentda koʻpchilikni saqlab qoldi. Ikkinchi oʻrinni «Kuchli Armaniston» alyansi 23,27 foiz bilan, uchinchi oʻrinni Robert Kocharyan boshchiligidagi «Armaniston» alyansi 9,92 foiz bilan egalladi. Saylovchilar faolligi qariyb 58,9 foizni tashkil qildi.

Bu juda muhim fakt. Agar hokimiyat saylovlarda magʻlub boʻlganida, ommaviy noroziliklar tezda hukumatni almashtirish harakatiga aylanishi mumkin edi. Ammo Pashinyan saylov orqali yangi siyosiy mandat oldi.

Shu bilan birga, saylovlar ziddiyatlarni bartaraf etmadi. Xalqaro kuzatuvchilar saylovchilarga haqiqiy siyosiy tanlov berilganini qayd etgan boʻlsa-da, siyosiy kampaniya keskin qarama-qarshi ruhda oʻtgani, ishtirokchilar uchun imkoniyatlar teng boʻlmagani va muxolifat vakillariga nisbatan koʻplab jinoiy ishlar qoʻzgʻatilganini taʼkidladi. Demak, muammo saylovlarning umuman mavjud emasligida emas, balki siyosiy raqobat sifati va jamiyatdagi ishonch darajasida.

Kocharyanning hibsga olinishi vaziyatni oʻzgartiradi

Bugungi inqirozning eng jiddiy omili — Robert Kocharyanning hibsga olinishidir. Kocharyan oddiy muxolifatchi emas. U 1998–2008 yillarda Armaniston prezidenti boʻlgan va mamlakatdagi avvalgi siyosiy elitaning eng mashhur vakillaridan biri hisoblanadi. U boshchiligidagi blok 2026 yilgi saylovlarda qariyb 10 foiz ovoz oldi va parlamentga kirdi. Shuning uchun uning jinoiy taʼqib qilinishi hokimiyat tarafdorlari tomonidan korrupsiyaga qarshi kurash sifatida, raqiblari tomonidan esa eng xavfli siyosiy raqiblardan birini maydondan chiqarishga urinish sifatida baholanmoqda.

Asosiy xavf ham shunda. Ayblovlar yuridik jihatdan asosli boʻlib, sud jarayoni qonun doirasida oʻtkazilgan taqdirda ham, siyosiy muhit bu ishni butunlay boshqacha talqin qilishi mumkin. Pashinyan tarafdorlari uchun bu «eski tizim» nihoyat javobgarlikka tortilayotganining dalili boʻladi. Muxolifat uchun esa bu hukumat saylovlarda gʻalaba qozonganidan keyin siyosiy raqiblarni yoʻq qilishga kirishganining belgisi boʻlishi mumkin. Bunday qarama-qarshi talqinlar jamiyatni yanada qutblashtirishi va noroziliklarni kuchaytirishi mumkin.

Nega Pashinyan «yangi inqilob» haqida gapirmoqda?

Bosh vazirning bayonotlarini siyosiy signal sifatida ham koʻrish kerak. Pashinyanning pozitsiyasiga koʻra, hukumat notoʻgʻri ishlayapti, deb hisoblaganlar oʻz talablarini xalqqa bildirishi va uning qoʻllab-quvvatlovini olishi kerak. Hokimiyatni koʻcha yoki kuch ishlatish orqali oʻzgartirishga urinish esa boshqa masala.

Bosh vazirning xalq qarorini qabul qilishga tayyorligini bildirishi ikki vazifani bajaradi. Bir tomondan, u hokimiyatning saylovdagi legitimligiga ishonchini namoyish qiladi. Ikkinchi tomondan, ehtimoliy namoyishlarni avvaldan «eski elitalar revanshi» sifatida talqin qilish uchun siyosiy cheklov yaratadi.

Pashinyan Kocharyan, Sargsyan va Sarukyanni avvalgi hokimiyat tizimi va katta kapital bilan bogʻlaydi. Bu 2018 yildagi siyosiy mantiqning davomidir: «yangi Armaniston» — «eski Armaniston»ga qarshi. Biroq muhim savol qoladi: bunday siyosiy formula qancha vaqt samarali boʻlishi mumkin?

Geosiyosiy omil

Armanistondagi ichki siyosiy inqirozni tashqi siyosiy burilishdan ajratib boʻlmaydi. Pashinyan Yevropa Ittifoqi bilan munosabatlarni chuqurlashtirishga harakat qilmoqda. Shu bilan birga, Rossiya bilan iqtisodiy aloqalarni ham saqlab qolishga intiladi. 2026 yilgi saylovlar aynan shu tashqi siyosiy kurs uchun muhim sinov sifatida baholandi. Yevropa Ittifoqi saylov natijalarini olqishlab, Armanistonning demokratiya, tinchlik va Yevropa bilan yaqin hamkorlikka intilishini taʼkidladi.

Ayni paytda Rossiya bilan yaqinroq munosabatlarni qoʻllab-quvvatlovchi kuchlar ham parlamentga kirdi. Ikkita asosiy muxolifat bloki birgalikda sezilarli ovoz oldi. Shu bois Armanistondagi siyosiy kurash faqat Pashinyan, Kocharyan yoki Garegin II haqida emas. U mamlakatning strategik yoʻnalishi haqidagi bahsga ham aylanmoqda.

Bir tomon Armanistonni Yevropa tuzilmalari bilan yanada yaqinlashtirishni xohlaydi. Boshqa tomon esa Rossiya bilan anʼanaviy aloqalardan juda tez uzoqlashish xavfsizlik uchun tahdid, deb hisoblaydi. Bu kurashda cherkov ham hukumat siyosatidan norozilikning ramziy markaziga aylanyapti.

«Qaytar inqilob» ehtimoli bormi?

Eng ehtimoliy ssenariy — toʻliq inqilob emas, balki uzoq davom etadigan siyosiy beqarorlikdir. Inqilob uchun jamiyatning keng qatlamlarini koʻchaga chiqara oladigan katta koalitsiya va davlat tizimi ichida jiddiy parokandalik zarur. Hozircha bunday sharoitlar toʻliq shakllangani yoʻq.

Pashinyan hukumat va parlament ustidan nazoratga ega. Uning partiyasi soʻnggi saylovlarda qariyb yarim ovoz oldi. Muxolifat parlamentda bor, ammo u boʻlingan. Cherkovning jamiyatdagi nufuzi yuqori, lekin uning toʻliq siyosiy tashkilotga aylanishi kafolatlangan emas. Demak, ziddiyat mavjud, ammo norozilikni hokimiyat almashinuvi uchun yagona ommaviy harakatga aylantira oladigan markaz hozircha yoʻq.

Biroq bu xavf yoʻq degani emas. Agar muxolifatga qarshi jinoiy ishlar kuchaysa, hukumat va cherkov oʻrtasidagi ziddiyat chuqurlashsa, Ozarbayjon bilan tinchlik jarayoniga nisbatan norozilik ortsa va ijtimoiy-iqtisodiy muammolar kuchaysa, jamiyatdagi protest energiyasi tez oʻsishi mumkin.

Uchta ehtimoliy ssenariy

Birinchi ssenariy — boshqariladigan barqarorlashuv. Hokimiyat tergovlarni davom ettiradi, ammo sud jarayonlarini qonun doirasida olib borishga harakat qiladi. Hukumat va cherkov minimal hamkorlik mexanizmini topadi, muxolifat esa parlament kurashiga eʼtibor qaratadi.

Ikkinchi ssenariy — bosqichma-bosqich keskinlashuv. Muxolifat vakillariga nisbatan yangi hibslar va jinoiy ishlar noroziliklarni kuchaytiradi. Cherkov jamiyatni safarbar qilish markazlaridan biriga aylanishi mumkin. Bunday holda koʻcha yana asosiy siyosiy vositaga aylanadi.

Uchinchi ssenariy — tizimli inqiroz. Agar siyosiy qarama-qarshilikka Ozarbayjon bilan munosabatlardagi jiddiy muammolar, ijtimoiy-iqtisodiy vaziyatning yomonlashuvi yoki davlat institutlari ichidagi parokandalik qoʻshilsa, mamlakat keng koʻlamli hokimiyat inqiroziga duch kelishi mumkin.

Oxirgi ssenariy eng xavfli, ammo bugun uni muqarrar deb boʻlmaydi.

Yakuniy xulosa

Armanistonni bugun toʻliq siyosiy barqaror davlat deb baholash qiyin. Biroq yangi inqilob muqarrar, degan xulosa uchun ham asos yoʻq.

Hozirgi vaziyatning paradoksi shundaki, 2018 yilgi inqilob orqali hokimiyatga kelgan siyosatchi bugun oʻz hokimiyatiga qarshi yangi inqilob boʻlishi mumkinligidan ogohlantirmoqda. Shu bilan birga, Pashinyan yangi saylov mandatiga, parlamentdagi koʻpchilikka va davlat institutlariga ega.

Uning uchun asosiy xavf muxolifatning oʻzi emas, balki siyosiy qarama-qarshilikning bir vaqtning oʻzida bir necha yoʻnalishda kuchayishidir: hokimiyat va eski elitalar oʻrtasidagi kurash, hukumat va cherkov oʻrtasidagi ziddiyat, Pashinyan va Kocharyan oʻrtasidagi qarama-qarshilik hamda Armanistonning geosiyosiy tanlovi haqidagi bahs.

Agar jinoiy ishlar jamiyat tomonidan mustaqil adolat sifatida qabul qilinsa, ular hokimiyat pozitsiyasini mustahkamlashi mumkin. Agar esa aholining katta qismi bu ishlarni siyosiy raqiblarni yoʻq qilish vositasi deb qabul qilsa, natija aksincha boʻladi.

Shuning uchun Armanistonning yaqin kelajagi faqat parlament yoki koʻcha kimning nazoratida boʻlishiga emas, balki davlat institutlariga ishonchni saqlash qobiliyatiga bogʻliq boʻladi. Muxolifatning ham siyosiy raqobat doirasida harakat qilishi muhim.

Bugun Armanistonga yangi inqilobdan koʻra uzoq davom etadigan siyosiy qarama-qarshilikning yangi bosqichi koʻproq tahdid solmoqda. Hokimiyat, muxolifat va cherkov oʻrtasidagi ziddiyat institutsional siyosiy jarayon doirasida qoladimi yoki ommaviy namoyishlarga aylanadimi — mamlakatning keyingi siyosiy yoʻnalishini aynan shu qaror belgilaydi.

Abulfayz Sayidasqarov