Eron va Iroq oʻrtasida xarita bois mojaro chiqdi

AQSh prezidenti Donald Tramp Meksika koʻrfazi nomini Amerika koʻrfazi deb oʻzgartirgani - qaltis pretsedent yaratgan koʻrinadi. Kuni kecha Fors koʻrfazi nomlanishi atrofida Iroq va Eron oʻrtasida mojaro chiqdi. Ushbu bahs bir qarashda oddiy koʻrinsada, aslida ancha jiddiyroq. Ikki parlament spikeri fotosuratlari va turlicha nomlar qayd etilgan xaritalar ortidan urushgani fonida milliy oʻzlik, Eronning Iroqdagi taʼsiri hamda Bagʻdodning mustaqilroq mintaqaviy siyosat yuritishga intilishi bilan bogʻliq masalalar turibdi.

Kimning koʻrfazi

Tan olish kerak, bir qarashda, mazkur voqea deyarli kulgilidek tuyuladi. 19 avgust kuni Eron parlamenti raisi Muhammad Boqir Qolibof X ijtimoiy tarmogʻida orqa fonda «Fors koʻrfazi» deb belgilangan xarita koʻrinib turgan suratini eʼlon qildi. Ertangi kuni Iroq parlamenti raisi Haybat al-Halbusiy deyarli xuddi shu uslubda javob qaytardi: u orqa fonda «Arab koʻrfazi» degan yozuv bor xarita oldida tushgan suratini joylashtirdi va shu nomga mos xeshtegdan foydalandi. Bu voqea siyosatchilarning Bagʻdoddagi uchrashuvidan 24 soat ham oʻtmasdan sodir boʻldi.

Biroq bu holatni Eron va Iroq oʻrtasidagi toʻlaqonli «mojaro» sifatida talqin qilish mubolagʻa boʻladi. Bu voqeaning asl ahamiyati boshqa narsada: xaritalar jiddiyroq siyosiy, iqtisodiy va xavfsizlik muammolari yuzaga kelgan bir paytda siyosiy pozitsiyalarni namoyish etishning qulay vositasiga aylandi.

Nega bahs aynan hozir avj oldi?

Arab davlatlari joylashgan Arabiston (Xalij) yarim oroli va Eron yerlarini ajratib turuvchi mojaroli qoʻltiq arab davlatlarida avvaldan ham Arab yoki Xalij boʻgʻozi deb atalgan. Lekin bu masala nega forslarning jigʻiga endi tegib qoldi?

Aytish joiz, ramziy tortishuv ancha amaliy muammolar fonida yuz berdi. Iroq neft eksportining barqarorligiga bogʻliq, mintaqa xavfsizligi va Hormuz boʻgʻozi atrofidagi keskinlik esa uning iqtisodiy manfaatlariga bevosita taʼsir koʻrsatadi. Avgust oyida Eron bir qator Iroq neft tankerlariga Hormuz boʻgʻozi orqali oʻtish uchun maxsus ruxsat berdi. Bu qaror Bagʻdodning diplomatik saʼy-harakatlari, jumladan, Qolibofning Iroqqa soʻnggi tashrifi chogʻida oʻtkazilgan muzokaralar natijasi boʻldi.

Bu Bagʻdod uchun prinsipial masala. Iroq yirik neft ishlab chiqaruvchi davlat, ammo uning xomashyoni dengiz orqali eksport qilish imkoniyatlari geografik jihatdan cheklangan. Shuning uchun Fors koʻrfazidagi dengiz yoʻllarining xavfsizligi va barqarorligi oddiy geosiyosiy masala emas — bu davlat daromadlari bilan bogʻliq masaladir.

Shu bilan birga, Iroq mintaqadagi inqirozlarga qaramlikni kamaytirishga harakat qilmoqda. Bagʻdod neft eksportining muqobil yoʻllarini, jumladan, Turkiyaning Jayhon porti orqali yetkazib berishni kengaytirishni, shuningdek, Suriya va Iordaniya orqali eksport yoʻnalishlarini yoʻlga qoʻyish imkoniyatlarini koʻrib chiqmoqda.

Shu nuqtai nazardan, Eronning Bagʻdodning oʻzida oʻz geografik atamasini namoyish etishi Iroq tomonidan oddiy terminologik masala sifatida qabul qilinmasligi mumkin edi.

«Fors koʻrfazi» va «Arab koʻrfazi» nima anglatadi?

Nom atrofidagi bahs oʻnlab yillardan beri davom etmoqda. Birlashgan Millatlar Tashkilotining xalqaro amaliyotida «Fors koʻrfazi» standart geografik nom hisoblanadi. BMT Kotibiyati 1999 yilda qabul qilgan tahririy koʻrsatmada oʻz hujjatlari va nashrlarida aynan shu nomdan foydalanishni belgilagan. BMTning terminologik tezaurusida ham «Fors koʻrfazi» asosiy geografik atama sifatida koʻrsatiladi, «Arab koʻrfazi» va «Arabiston koʻrfazi» esa muqobil nomlar sifatida qayd etilgan.

Biroq bu masala faqat akademik yoki geografik munozara emas. Eron uchun «Fors koʻrfazi» nomi mamlakatning tarixiy oʻzligi va Eronning mintaqadagi tarixiy oʻrni haqidagi tasavvur bilan bogʻliq. Arab davlatlari uchun esa, ayniqsa XX asrning ikkinchi yarmida arab milliy harakatlari kuchaygan davrda, «Arab koʻrfazi» atamasidan foydalanish siyosiy va madaniy oʻzlikning bir qismiga aylangan.

Shuning uchun bitta xarita bir vaqtning oʻzida ham geografik, ham siyosiy vazifani bajarishi mumkin. Bagʻdodda ham aynan shu holat kuzatildi. Qolibof Eron pozitsiyasini uzun bayonot bilan izohlamadi — unga surat va xaritaning oʻzi kifoya qildi. Al-Halbusiy ham xuddi shu vosita bilan javob berdi. Natijada diplomatik til oʻrnini vizual signal egalladi: «Biz mintaqani bir xil koʻrmaymiz».

Nega Iroqning reaksiyasi alohida ahamiyatga ega?

Iroq noyob geosiyosiy mavqega ega. Bir tomondan, u arab davlati; ikkinchi tomondan, Eronning eng muhim qoʻshnilaridan biri va Tehron sezilarli siyosiy, iqtisodiy hamda xavfsizlik taʼsiriga ega boʻlgan mamlakat.

2003 yildan keyin Bagʻdod va Tehron oʻrtasidagi munosabatlar ancha yaqinlashdi. Eronning Iroqdagi siyosiy va qurolli tuzilmalari sezilarli taʼsirga ega boʻldi, ikki davlat savdo, energetika, diniy va ijtimoiy aloqalar bilan bogʻlandi. Ammo Eronga yaqinlik Iroqning oʻz arab milliy oʻzligidan voz kechishini anglatmaydi.

Shu nuqtai nazardan al-Halbusiyning ommaviy javobi alohida ahamiyat kasb etadi. U Qolibofga nomaʼlum foydalanuvchilar yoki ommaviy axborot vositalari orqali emas, balki Iroq parlamenti raisi sifatida shaxsan javob berdi. Shu bois mintaqadagi kuzatuvchilar bu qadamni ikki ijtimoiy tarmoq foydalanuvchisi oʻrtasidagi bahs emas, balki Bagʻdodning siyosiy subʼektligini namoyish etish sifatida baholadilar.

Biroq bitta siyosatchining pozitsiyasini butun Iroq davlat strategiyasi bilan tenglashtirish toʻgʻri emas. Iroqning siyosiy tizimi parchalangan, turli kuchlar Eron, AQSh va Fors koʻrfazidagi arab davlatlariga nisbatan turlicha munosabatda. Shunga qaramay, al-Halbusiyning qadami siyosiy signal sifatida juda sezilarli boʻldi.

«Xaritalar urushi» diplomatik demarshga aylandi

Bir necha kundan keyin voqea ijtimoiy tarmoqlar doirasidan chiqdi. 26 avgust kuni Iroq Tashqi ishlar vazirligi Eronning Bagʻdoddagi elchisi Muhammad Kozim as-Sodiqni ayrim Eron diplomatik vakolatxonalari tomonidan tarqatilgan, mintaqani aks ettiruvchi xaritalar va ularga berilgan izohlar yuzasidan tushuntirish olish uchun chaqirdi. Iroq tashqi siyosat idorasi ayrim publikatsiyalar va ularga ilova qilingan bayonotlar ikki davlat oʻrtasidagi munosabatlar «chuqurligiga mos emas»ligini bildirdi. Bu ijtimoiy tarmoqlardagi tortishuvdan ancha jiddiyroq qadam.

Shu bilan birga, Bagʻdod xaritalarning oʻzida nima aks etganini ochiqlamadi va hech qanday sanksiya yoki hamkorlikni toʻxtatish haqida eʼlon qilmadi. Eron elchisi bilan uchrashuvda mintaqadagi vaziyat, uning Iroqqa taʼsiri hamda ikki tomonlama hamkorlikni yanada rivojlantirish masalalari ham muhokama qilindi. Eron tomoni esa Bagʻdod bilan muvofiqlashuvni davom ettirishga tayyorligini va ikki mamlakat oʻrtasidagi tarixiy hamda ijtimoiy aloqalarni taʼkidladi. Demak, diplomatik signal shaklan keskin boʻlgan boʻlsa-da, mazmunan hozircha cheklangan.

Nega xaritalar rasmiy bayonotlardan ham xavfli boʻlishi mumkin?

Xalqaro siyosatda xarita kamdan-kam hollarda oddiy xarita boʻladi. U davlatning makon, chegaralar, nomlar va hududlarga mansublik haqidagi tasavvurini vizual tarzda ifodalaydi.

Shuning uchun nafaqat Fors koʻrfazi nomi, balki mavjud chegaralarni oʻzgartirish yoki bahsli hududlarga daʼvo sifatida qabul qilinishi mumkin boʻlgan har qanday xarita alohida sezgir masala hisoblanadi. Iroq uchun bu mavzu ayniqsa nozik. 2026 yilda Bagʻdod Kuvayt bilan yana bir xaritaviy bahsga duch keldi. Iroqning BMTga dengiz koordinatalari boʻyicha taqdim etgan maʼlumotlari Kuvaytning eʼtiroziga sabab boʻldi. Kuvayt Iroq taqdim etgan maʼlumotlar uning hududiy suvlariga daxl qilishi mumkinligini bildirdi, bir qator arab davlatlari esa Kuvayt pozitsiyasini qoʻllab-quvvatladi.

Shu voqealar fonida Bagʻdodning Eron xaritalariga munosabati tasodifiy emasdek koʻrinadi. Iroq hukumati geografiya, suverenitet va milliy oʻzlik masalalariga befarq ekan, degan tasavvur paydo boʻlishini istamaydi.

Bu yerda Amerika omili bormi?

Bilvosita — ha. Eron va Iroq AQSh, Isroil, arab monarxiyalari va boshqa davlatlar ishtirok etadigan murakkab mintaqaviy qarama-qarshiliklar tizimida harakat qilmoqda. 2026 yilda Hurmuz boʻgʻozi ushbu qarama-qarshilikning asosiy nuqtalaridan biriga aylandi. U orqali ulkan energetika oqimlari oʻtadi, Eronning dengiz qatnoviga taʼsir oʻtkazish qobiliyati esa uning mintaqaviy strategiyasida muhim vosita boʻlib qolmoqda.

Tehron uchun boʻgʻoz atrofidagi makon ustidan nazorat xavfsizlik va strategik taʼsir bilan bogʻliq. Bagʻdod uchun esa xuddi shu makon, avvalo, neft eksporti va iqtisodiy barqarorlik masalasidir.

Shu yerda manfaatlarning asosiy farqi paydo boʻladi: Eron oʻz chegaralari atrofida maksimal strategik taʼsirni saqlashga intiladi, Iroq esa mintaqaviy qarama-qarshiliklar uning iqtisodiyotiga zarar yetkazmasligini istaydi.

Shuning uchun bugungi sharoitda koʻrfaz nomi haqidagi bahs kim va qanday qilib mintaqaning siyosiy makonini belgilashi haqidagi kengroq munozaraning bir qismiga aylanadi.

Endi nima boʻladi?

Eng ehtimoliy ssenariy — tomonlar xaritalar bilan bogʻliq mojaroni toʻlaqonli diplomatik inqirozga aylantirishga yoʻl qoʻymaydi.

Eron va Iroq oʻrtasida oʻzaro bogʻliqliklar juda koʻp. Bular savdo, energetika, chegara xavfsizligi, ziyorat oqimlari, diniy aloqalar va mintaqaviy masalalar boʻyicha muvofiqlashuvdir. Bundan tashqari, Hormuz boʻgʻozi atrofidagi beqarorlik sharoitida Iroq Eron bilan ishlaydigan munosabatlarni saqlab qolishdan manfaatdor.

Shuning uchun Tehron, ehtimol, tushuntirishlar bilan cheklanib, ikki davlat oʻrtasidagi tarixiy yaqinlikni taʼkidlashda davom etadi. Bagʻdod esa bir vaqtning oʻzida Eron bilan munosabatlarni saqlashga va arab qoʻshnilariga oʻzining arab identichligi hamda mustaqil tashqi siyosatidan voz kechmaganini namoyish etishga harakat qiladi.

Biroq bunday epizodlarning takrorlanishi ehtimoldan xoli emas. Ayniqsa xaritalar, geografik nomlar, orollar, dengiz chegaralari va rasmiy terminologiya atrofida yangi ramziy toʻqnashuvlar paydo boʻlishi mumkin. Ijtimoiy tarmoqlar bunday qarama-qarshiliklarni yanada tezlashtirmoqda: diplomatning bir ogʻiz gapi, fotosurati yoki xaritasi bir necha soat ichida xalqaro siyosiy voqeaga aylanishi mumkin.

Xarita — chuqurroq ziddiyat belgisi

Eng katta xato — sodir boʻlgan voqeani faqat koʻrfazning qanday atalishi haqidagi bahs deb qabul qilish. Aslida bu — mintaqaning siyosiy tilini kim belgilash huquqiga ega ekani haqidagi bahs.

Eron «Fors koʻrfazi» nomi orqali Fors tarixi va zamonaviy Eronning mintaqadagi oʻrnini taʼkidlaydi. Iroq esa «Arab koʻrfazi» atamasi orqali arab siyosiy makoniga mansubligini namoyish etadi. Bu ikki pozitsiya oʻrtasida Iroqning oʻzi turibdi — Eron bilan yaqin aloqalarga ega, ayni paytda arab dunyosining bir qismi boʻlgan davlat.

Shuning uchun Qolibofning fotosurati va al-Halbusiyning javobi uzun diplomatik bayonotdan koʻra samaraliroq siyosiy signalga aylandi. Xaritalar rasmiy muzokaralar yashirishga harakat qilgan narsani koʻrsatdi: Bagʻdod va Tehron oʻrtasida nafaqat hamkorlik, balki taʼsir, mustaqillik va oʻz mintaqaviy identichligini belgilash uchun raqobat ham mavjud.

Shu maʼnoda «xaritalar urushi» inqirozning sababi emas, balki uning belgisidir. Har ikki tomon ham hamkorlikdan manfaatdor ekan, ehtimol, bu nizo boshqariladigan ramziy qarama-qarshilik darajasida qoladi. Ammo Hurmuz boʻgʻozi, neft eksporti va mintaqaviy xavfsizlik atrofidagi keskinlik kuchaysa, bunday ramziy bahslar tez-tez takrorlanishi va haqiqiy siyosiy sovuqlashuvning indikatoriga aylanishi mumkin.

Shuning uchun xaritadagi bitta yozuvga koʻrinadiganidan koʻra jiddiyroq eʼtibor berish kerak. Yaqin Sharqda geografiya koʻpincha siyosat tiliga aylanadi — baʼzan esa kelajakdagi siyosiy oʻzgarishlarning birinchi belgisi boʻlib xizmat qiladi.

Abulfayz Sayidasqarov