Eron josuslari va jangarilari endi Yamanni ham qoʻlga olmoqchimi?

Eron husiylar bilan harbiy-texnik hamkorlikni aynan Yaman yana keng koʻlamli keskinlashuv ostonasiga kelgan bir paytda kuchaytirmoqda. Eron Islom inqilobi qoʻriqchilari korpusi vakillari, harbiy mutaxassislar hamda jihozlar Yamanga olib kelinayotgani haqidagi xabarlar Tehron Yamanni bevosita «okkupatsiya qilish»ga tayyorlanayotganidan koʻra, husiylar nazoratidagi mamlakat hududini barqaror mintaqaviy tayanch maydoniga aylantirishga intilayotganini koʻrsatadi.

Yamanda nima boʻlyapti?

Bu yerda tasdiqlangan faktlarni hozircha mustaqil ravishda tekshirib boʻlmaydigan razvedka xabarlaridan ajratish muhim.

2022 yilda erishilgan amaldagi sulh natijasida nisbatan tinch davr boshlangan boʻlsa-da, 2026 yil yozida Yaman yana keng koʻlamli urush ostonasiga qaytdi. Avgust oyida husiylar va xalqaro hamjamiyat tomonidan tan olingan Yaman hukumati kuchlari oʻrtasidagi toʻqnashuvlar, ayniqsa, Maʼrib va Hadramaut hududlarida kuchaydi.

(Maʼrib — Yamanning markaziy qismida joylashgan shahar va shu nomdagi viloyat boʻlib, mamlakat poytaxti Sanʼodan taxminan 120–170 kilometr sharqda joylashgan).

Xalqaro munosabatlar boʻyicha kengashning Conflict Tracker maʼlumotlariga koʻra, 6 avgust kuni husiylarning hujumlari natijasida kamida 30 nafar hukumat harbiy xizmatchisi halok boʻlgan, keyingi zarbalar Saudiya Arabistoni hududiga ham yetgan.

Yanada jiddiy omil Yamanning Qizil dengiz uchun kurash markaziga qaytishi boʻldi. Husiylar Bob al-Mandab boʻgʻozi hududida kemalarga hujum qildi, 20 iyul kuni esa Saudiya Arabistoniga qarshi dengiz blokadasi eʼlon qildi. Natijada strategik boʻgʻoz orqali kemalar harakati sezilarli darajada kamaydi. Shu tariqa Yaman yana ichki mojarodan koʻra kengroq mintaqaviy urushning bir qismiga aylanmoqda. Aynan shu sharoitda Eronning kuchayib borayotgan huzuri haqidagi xabarlarni baholash lozim.

Eronning manfaatlari

Sheba Intelligence nashrining Sanoga «Abu Mustafo» taxallusi bilan tanilgan Islom inqilobi muhofizlari korpusining (IIMK) yangi zobiti hamda «Hizbulloh» bilan bogʻliq mutaxassislar kelgani haqidagi maʼlumotlari hozircha mustaqil manbalar tomonidan tasdiqlanmagan. Shuning uchun muayyan shaxslarning kimligi va ehtimoliy yordamning xarakteri haqidagi maʼlumotlarni qatʼiy fakt emas, razvedka maʼlumoti sifatida baholash kerak.

Biroq Eronning husiylar bilan harbiy-texnik hamkorligi haqidagi kengroq fakt koʻplab manbalar tomonidan tasdiqlangan. Reuters 23 iyul kuni oʻtkazgan surishtiruv ayniqsa muhim. Agentlik toʻrtta manba, jumladan ikki nafar Eron fuqarosiga tayanib, iyul oyida Eron Yamanga IIMK vakillari, harbiy maslahatchilar hamda raketalar va uchuvchisiz tizimlar bilan bogʻliq jihozlarni olib kirganini xabar qildi. Reuters manbalariga koʻra, tashish Mahan Air samolyoti orqali amalga oshirilgan. Eron esa parvozning harbiy maqsadga ega boʻlgani haqidagi daʼvolarni rad etib, gap husiylar delegatsiyasi va fuqarolarni tashish haqida ketganini bildirdi.

AQShning BMT Xavfsizlik Kengashidagi pozitsiyasi yanada qatʼiy boʻldi. Amerika tomoni iyul oyida Sanoga amalga oshirilgan Eron reysi IIMK mutaxassislarini, jumladan raketa va uchuvchisiz tizimlar boʻyicha ekspertlarni olib kelish uchun ishlatilgan boʻlishi mumkinligini bildirdi. Vashington buni husiylarga harbiy yordam koʻrsatishga oid xalqaro cheklovlarni buzish sifatida baholadi.

Biroq BMT yanada ehtiyotkor pozitsiyani egalladi. Bosh kotib vakili parvozning oʻzi va Yaman hukumatining havo hududi hamda suverenitet buzilgani haqidagi xavotirlarini tasdiqladi, biroq siyosiy yoʻl bilan hal etish zarurligini taʼkidladi.

Shuning uchun eng asosli xulosa quyidagicha: Eronning husiylarga harbiy-texnik yordami — real voqelik, ammo muayyan yangi tashishlar tafsilotlari ehtiyotkorlik bilan baholanishi kerak.

Eron va husiylar: ittifoqmi yoki vositachi orqali boshqaruvmi?

Bu yerda husiylarni Tehron tomonidan toʻliq boshqariladigan tashkilot sifatida tasavvur qilish munozarali masala. Tehronning iddao qilishicha, husiylar Yamanning oʻzida paydo boʻlgan va oʻzining siyosiy, diniy hamda qabilaviy asoslariga ega. Ularni Eron tashkil etmagan. Ular bilan Erondagi shialik diniy tizimi oʻrtasida ham jiddiy farqlar mavjud.

Biroq soʻnggi yillarda ular oʻrtasidagi munosabatlar strategik sheriklik darajasiga koʻtarildi. Xalqaro munosabatlar boʻyicha kengash maʼlumotlariga koʻra, Eron husiylarning asosiy tashqi homiysi boʻlib, ularga harbiy yordam, tayyorgarlik va razvedka koʻmagi koʻrsatadi. Shu bilan birga, husiylar maʼlum darajada mustaqil harakat qiladi va oʻz daromad manbalariga ega.

Eronga Yaman nima uchun kerak?

Bu savolga javobni geografiya beradi. Yaman Qizil dengizdan Adan koʻrfazi va undan keyin Hind okeaniga chiqish imkonini beruvchi Bob al-Mandab boʻgʻozining gʻarbiy tomonini nazorat qiladi. Eron uchun bu yirik harbiy kuchlarni boʻgʻoz hududiga bevosita joylashtirmasdan, dunyodagi eng muhim savdo yoʻnalishlaridan biriga taʼsir koʻrsatish imkonini beradi.

Husiylarning strategik afzalligi ham shunda. Agar Eron texnologiya, mutaxassis va siyosiy qoʻllab-quvvatlash bersa, husiylar esa ulardan mustaqil ravishda raqiblarga qarshi foydalansa, Tehron AQSh, Isroil va Saudiya Arabistonining mintaqadagi harakatlari qiymatini oshirish imkoniyatiga ega boʻladi.

Hozirgi Eron atrofidagi inqiroz sharoitida bu omilning ahamiyati yanada oshdi. Reuters maʼlumotlariga koʻra, husiylarning Saudiya Arabistoniga tegishli neft tankerlariga hujumlaridan keyin Bob al-Mandab orqali kemalar harakati sezilarli darajada kamaygan. Shu tariqa Yaman Tehron uchun oʻziga xos janubiy bosim vositasiga aylanmoqda.

Nega aynan hozir?

Eron yordamining kuchayishi tasodifiy emas. Eron bir vaqtning oʻzida AQSh va Isroil bilan qarama-qarshilik holatida, Hoʻrmuz boʻgʻozi esa keskin inqiroz hududi boʻlib qolmoqda. Bunday vaziyatda Tehron Arabiston yarimorolidagi janubiy yoʻnalishda qoʻshimcha bosim vositasiga ega boʻlishdan manfaatdor.

Agar Eronga Fors koʻrfazida bosim oʻtkazilsa, Qizil dengizda beqarorlik paydo boʻlishi mumkin. Ushbu yoʻnalishlardan birida kemalar harakatiga tahdid solish imkoniyati butun mintaqaviy xavfsizlik tizimiga taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shu sababli husiylarning kuchayishi nafaqat ularning oʻz manfaatlariga, balki Tehronning kengroq strategiyasiga ham xizmat qiladi.

Eron haqiqatan ham «Yamanni okkupatsiya qilish»ni istaydimi?

Bunday niyatni tasdiqlovchi dalillar mavjud emas.

Bundan tashqari, Eron strategiyasi nuqtai nazaridan Yamanni bevosita okkupatsiya qilish nihoyatda qimmat va siyosiy jihatdan xavfli boʻlar edi. Eronga Yamanni boshqaradigan katta harbiy kuchlar kerak emas. Bu mamlakatning ulkan iqtisodiy va gumanitar muammolari uchun bevosita javobgarlikni Tehron zimmasiga yuklar edi.

Mahalliy ittifoqchi mamlakatning katta qismini nazorat qiladigan, oʻz qurolli tuzilmalariga ega boʻlgan va Eron texnologiyalari, tayyorgarligi hamda siyosiy koʻmagiga tayanadigan model ancha samarali.

Buning oʻrniga Eron mintaqadagi shia kuchlaridan foydalanadi, ularni oʻqitib, qurollantirib, sunniy kuchlarga qarshi tashlaydi. Shuning uchun «okkupatsiya» atamasi koʻproq siyosiy-emotsional, tahliliy nuqtai nazardan esa aniq emas. Aniqroq taʼrif — ittifoqchi qurolli tuzilma orqali Eronning strategik tayanch maydonini yaratish va mustahkamlash tarzida boʻladi.

Nega Maʼrib va gʻarbiy sohil muhim?

Maʼrib Yamanning husiylarga qarshi kuchlar nazoratidagi eng muhim hududlaridan biri. U mamlakatning energetik va siyosiy nuqtai nazardan muhim markazlaridan hisoblanadi.

Gʻarbiy sohil esa xalqaro xavfsizlik nuqtai nazaridan yanada muhim. Bu yerda Bob al-Mandab bilan bevosita bogʻliq portlar va hududlar joylashgan. Agar husiylar gʻarbiy sohildagi mavqelarini mustahkamlay olsa, ular dengiz qatnoviga bosim oʻtkazish imkoniyatlarini oshiradi. Shuning uchun bugungi kurash faqat hudud uchun emas. Bu Yamanning harbiy-iqtisodiy geografiyasi uchun kurash.

Eronning kuchayishi Saudiya Arabistoni uchun nimani anglatadi?

Bu masala Ar-Riyod uchun ayniqsa sezgir. Saudiya Arabistoni Yaman bilan uzun chegaraga ega va koʻp yillardan beri husiylarni milliy xavfsizligiga bevosita tahdid sifatida qabul qiladi. 2026 yil avgust oyida taranglik yana keskin kuchaydi. Husiylar Saudiya Arabistoni hududiga zarbalar berdi va uning neft infratuzilmasiga tahdid qildi.

Bunday vaziyatda Eronning kuchayishi Ar-Riyodda Yamanning ichki ishi sifatida emas, balki Eronning strategik bosimi kengayishi sifatida qabul qilinadi.

Bu yerda yana bir muhim omil paydo boʻlmoqda. Saudiya Arabistoni, Turkiya va Pokiston mudofaa sohasida hamkorlik toʻgʻrisida kelishuv tuzdi. Bu kelajakda yangi tiyib turish tizimining shakllanishiga olib kelishi mumkin.

Asosiy xavf — keng koʻlamli urushning qaytishi

2022 yildan keyin Yaman avvalgi darajadagi keng koʻlamli janglarga qaytishdan saqlanib keldi, garchi siyosiy kelishuvga erishilmagan boʻlsa ham.

Endi bu muvozanat buzilmoqda. Maʼrib, Hadramaut va gʻarbiy sohildagi hujumlar, Saudiya Arabistoniga zarbalar va kemalarga hujumlar zanjirli jarayonni yuzaga keltirmoqda. Bu jarayonda mahalliy mojaro osonlik bilan mintaqaviy urushga aylanishi mumkin.

Ayniqsa, husiylar Eronning harbiy yordamini oʻz nazoratidagi hududlarni kengaytirish imkoniyati sifatida qabul qila boshlasa, vaziyat yanada xavfli tus oladi. Bunday holatda Saudiya Arabistoni muzokaralar va yangi harbiy aralashuv oʻrtasida tanlov qilishga majbur boʻlishi mumkin.

Prognoz

Yaqin oylarda cheklangan, ammo barqaror eskalatsiya ssenariysi eng ehtimolli koʻrinadi. Eron husiylarga siyosiy va harbiy-texnik yordam koʻrsatishda davom etishi, biroq ochiq harbiy intervensiyadan saqlanishi mumkin.

Husiylar esa Yaman ichidagi mavqelarini mustahkamlash bilan bir vaqtda Qizil dengizdagi nazorat yoki taʼsir imkoniyatlaridan mintaqaviy bosim vositasi sifatida foydalanishga harakat qiladi. Saudiya Arabistoni esa husiylarning harbiy faoliyatini cheklash yoʻllarini izlaydi, biroq qimmatga tushgan keng koʻlamli harbiy kampaniyaga qayta kirishdan qochishga intiladi.

AQSh va boshqa tashqi kuchlar dengiz qatnovi xavfsizligini saqlashga harakat qiladi. Eng xavfli ssenariy — Yamanning Eron–AQSh va Eron–Isroil qarama-qarshiligining doimiy janubiy frontiga aylanishidir.

Xulosa

2026 yil yozidagi voqealar Yaman endi faqat ichki mojaro doirasida qolmayotganini koʻrsatmoqda. Eron husiylar bilan hamkorlikni haqiqatan ham kuchaytirmoqda. IIMK vakillari, harbiy maslahatchilar hamda raketalar va dronlar bilan bogʻliq jihozlar olib kelingani haqida mustaqil xabarlar mavjud. Xalqaro tuzilmalar ham Eronning husiylar nazoratidagi Sanoga amalga oshirgan parvozlaridan xavotir bildirgan.

Tehron Yamanni bevosita boshqarishga emas, balki mintaqadagi eng muhim dengiz yoʻnalishlaridan birida raqiblariga tahdid sola oladigan kuchli mahalliy ittifoqchi orqali barqaror taʼsirni taʼminlashga intilmoqda.

Asosiy xavf ham shunda. Agar husiylar Yamanning gʻarbiy qismidagi katta hududni nazorat qiladigan va dengiz qatnoviga muntazam taʼsir koʻrsata oladigan barqaror harbiy-siyosiy kuchga aylansa, Bob al-Mandab Tehronning tiyib turish strategiyasining doimiy elementiga aylanishi mumkin.

Bunday holatda Yaman Arabiston yarimorolining «unutib qoʻyilgan mojarosi» boʻlib qolmaydi. U Eron, Saudiya Arabistoni, AQSh va ularning hamkorlari oʻrtasidagi yangi Yaqin Sharq qarama-qarshilik tizimining janubiy frontiga aylanadi.

Endi masalaning mohiyati Eronning Yamanni bevosita egallashi ehtimoli bilan emas, balki Yamanda uning manfaatlariga mos barqaror taʼsir tizimini shakllantirish imkoniyati bilan belgilanadi. Agar Tehron siyosiy, harbiy va strategik vositalar orqali oʻz taʼsirini mustahkamlay olsa, mamlakatni rasman egallashga hojat qolmaydi.

Abulfayz Sayidasqarov