Sanksiya emas, jiddiy signal

Oʻzaro kurashlar va ziddiyatlar nafaqat urush maydonlarida va harbiylar oʻrtasida, balki iqtisodiy maydonda ham avj olmoqda.

AQSh, Yevropa Ittifoqi, Rossiya va Xitoy oʻrtasidagi kurashda AQShning sanksiyalari koʻproq ahamiyatga ega. Sanksiyalar endi faqat Rossiya yoki Xitoyga bosim oʻtkazish vositasi boʻlib qolmayapti. Ular global taʼminot zanjirlari, toʻlovlar va reeksport ustidan nazorat qilish mexanizmiga aylanmoqda. Markaziy Osiyo mamlakatlari, jumladan, Oʻzbekiston uchun bu yangi voqelikni anglatadi: qoʻshni davlatlar bilan qonuniy savdo ham, agar savdo statistikasi, toʻlovlar tuzilmasi yoki tovarning kelib chiqishi shubhali koʻrinsa, Vashington yoki Bryussel eʼtiboriga tushishi mumkin. Soʻnggi voqealar bu voqelik qanchalik tez oʻzgarayotganini koʻrsatmoqda.

AQSh nazoratni kuchaytirmoqda

Vashington Oʻzbekistonni Xitoy tovarlarini yuqori Amerika bojlaridan qochish maqsadida uchinchi davlatlar orqali noqonuniy qayta yuborish xavfi mavjud boʻlgan 40 dan ortiq davlat va hududlar qatoriga kiritdi. Toʻgʻri, ushbu roʻyxatga kiritishning oʻzi Oʻzbekistonga nisbatan sanksiyalar joriy etilganini anglatmaydi va Vashington Toshkentni Amerika qonunchiligini qasddan buzishda ayblayotganini ham bildirmaydi. Biroq signal jiddiy: AQSh bojxona organlari tovarlarning kelib chiqishi, ishlab chiqarish zanjiri va yetkazib berish yoʻnalishlarini ancha sinchiklab tekshirishni rejalashtirmoqda.

Gap nimada?

2026 yil 13 avgust kuni Oq uy AQSh savdo va ishlab chiqarish siyosati masalalari boʻyicha boshqarmasi tayyorlagan «The Great Transshipment Scam» («Katta tranzit sxemasi») nomli hisobotni eʼlon qildi. Hujjat Xitoy tovarlarini uchinchi davlatlar orqali qayta yuborish va shu yoʻl bilan AQSh tariflari hamda boshqa savdo cheklovlaridan qochish muammosiga bagʻishlangan.

Amerika maʼmuriyatining fikricha, ayrim holatlarda Xitoy tovarlari AQShga toʻgʻridan-toʻgʻri emas, balki tarif rejimi nisbatan qulay boʻlgan uchinchi davlatlar orqali yuboriladi. U yerda mahsulot qayta qadoqlanishi, qayta markirovka qilinishi, hujjatlari rasmiylashtirilishi yoki minimal darajada qayta ishlanishi mumkin. Shundan soʻng tovar AQShga boshqa davlatda ishlab chiqarilgan mahsulot sifatida eksport qilinadi.

Amerika terminologiyasida bunday amaliyot illegal transshipment — tariflarni chetlab oʻtish maqsadida tovarlarni uchinchi davlat orqali noqonuniy qayta yuborish, deb ataladi.

Oʻzbekiston ham Vashington bunday sxemalar uchun potensial xavfli deb baholayotgan 40 dan ortiq davlat va hududlar qatoriga kiritilgan.

Bu Oʻzbekistonga qarshi sanksiyalar emas

Oʻzbekistonning ushbu roʻyxatga kiritilishi mamlakatga nisbatan sanksiyalar joriy etilganini anglatmaydi. Hisobotda asosiy eʼtibor uchinchi davlatlar hududidan tovarlarning haqiqiy kelib chiqishini oʻzgartirish yoki yashirish uchun foydalanish xavfiga qaratilgan. Bu muayyan davlatga nisbatan sanksiya rejimi joriy etilganini bildirmaydi. Shuning uchun «AQSh Oʻzbekistonga qarshi cheklovlar joriy qildi» degan xulosa notoʻgʻri boʻladi.

Shuningdek, Amerika maʼmuriyati Oʻzbekiston hukumati yoki oʻzbek biznesi noqonuniy sxemalarda ishtirok etayotganini aniqlagan, deb ham aytib boʻlmaydi.

Oq uyning oʻzi ham noqonuniy tranzitni ishlab chiqarishning boshqa davlatlarga qonuniy koʻchirilishi va global taʼminot zanjirlarining qayta shakllanishidan farqlash zarurligini taʼkidlaydi. Shu maʼnoda, Oʻzbekiston sanksiyalar roʻyxatiga emas, balki AQShning yuqori darajadagi eʼtibori ostidagi xavfli yoʻnalishlar roʻyxatiga kiritilganini taʼkidlash kerak.

Nega AQSh uchinchi davlatlar orqali tranzitdan xavotirda?

Muammo AQShning Xitoy tovarlariga nisbatan tariflarni keskin oshirishi ortidan yanada dolzarblashdi. Agar muayyan mahsulot Xitoydan toʻgʻridan-toʻgʻri import qilinganda yuqori bojga tortiladigan boʻlsa, eksportchi uchun boshqa yoʻldan foydalanish iqtisodiy jihatdan manfaatli boʻlishi mumkin: Xitoy → uchinchi davlat → AQSh.

Bunday yoʻnalishning oʻzi mutlaqo qonuniy. Muammo tovar aslida Xitoyda ishlab chiqarilgan boʻlsa-da, uchinchi davlatdagi operatsiyalar uning kelib chiqishini yashirish uchun qoʻllanilganida yuzaga keladi. Oq uy hisobotida bunday sxemalarning ehtimoliy elementlari sifatida tovarni qayta qadoqlash, qayta markirovkalash, hisob-fakturalarni qayta rasmiylashtirish, minimal darajada qayta ishlash, cheklangan yigʻish operatsiyalari va tovarning kelib chiqish mamlakati haqida yolgʻon maʼlumot berish kabi holatlar tilga olingan. Amerika maʼmuriyati bunday sxemalar natijasida byudjetga tushmay qolayotgan bojlar hajmi oʻnlab milliard dollar bilan oʻlchanishi mumkin, deb hisoblaydi.

Nega aynan Oʻzbekiston ushbu roʻyxatda?

Oʻzbekiston AQSh maʼmuriyati tomonidan ajratilgan uchinchi toifaga kiritilgan. Ushbu toifa nisbatan kichik iqtisodiyotga ega boʻlgan va Vashington nuqtai nazaridan Xitoy tovarlarini qayta yoʻnaltirish uchun muayyan afzalliklarga ega boʻlishi mumkin boʻlgan davlatlarni birlashtiradi. Bunday omillar qatoriga geografik joylashuv, transport infratuzilmasi, erkin iqtisodiy zonalar, ishlab chiqarish maydonlari, omborxonalar va nisbatan arzon ishchi kuchi kiradi.

Biroq ushbu tasnifni «asosiy qoidabuzarlar reytingi» sifatida qabul qilish kerak emas. Oʻzbekiston bilan bir toifaga kiritilgan davlatlar savdo hajmi va Xitoy bilan iqtisodiy aloqalarining xarakteri jihatidan bir-biridan jiddiy farq qiladi. Ushbu toifaga kiritish, avvalo, AQSh savdo siyosati nuqtai nazaridan potensial xavf mavjudligini anglatadi.

Endi nimalar tekshirilishi mumkin?

AQSh bozoriga eksport qiladigan oʻzbek kompaniyalari uchun eng muhim masala mahsulotning kelib chiqishini hujjatlar bilan tasdiqlay olish boʻladi.

Amerika idoralari quyidagi masalalarni oʻrganishi va tekshirishi mumkin:

asosiy komponentlar qayerda ishlab chiqarilgani;

xomashyo va butlovchi qismlarni kim yetkazib bergani;

ishlab chiqarish jarayoni qayerda amalga oshirilgani;

Oʻzbekistonda qanday operatsiyalar bajarilgani;

mamlakatda qancha qoʻshilgan qiymat yaratilgani;

eksportning koʻrsatilgan hajmi kompaniyaning haqiqiy ishlab chiqarish imkoniyatlariga mos kelishi;

tovar AQSh chegarasigacha qanday yoʻnalishda harakatlangani;

taʼminot zanjirining turli bosqichlarida qanday hujjatlar rasmiylashtirilgani.

Shuning uchun, agar boshqa maʼlumotlar shubha uygʻotsa, tovarning kelib chiqish mamlakati haqidagi oddiy sertifikatning oʻzi yetarli boʻlmasligi mumkin. Amerika tomoni tovarning kelib chiqishi haqidagi maʼlumotlarni ishlab chiqarish va logistika zanjiriga oid boshqa maʼlumotlar bilan solishtirishni rejalashtirmoqda.

Oʻzbekistonda tovarga qanday ishlov beriladi?

Bu yerda AQSh bojxona huquqidagi substantial transformation, yaʼni «muhim darajada qayta ishlash» tushunchasi muhim ahamiyatga ega. Xitoyda ishlab chiqarilgan tovarning Oʻzbekiston hududida boʻlganining oʻzi uni avtomatik ravishda Oʻzbekiston mahsulotiga aylantirmaydi. Agar mahsulot faqat bir mamlakatdan boshqasiga olib oʻtilsa, qayta qadoqlansa, qayta markirovkalansa, hujjatlari qayta rasmiylashtirilsa, minimal darajada qayta ishlansa - bu har doim ham tovarning kelib chiqish mamlakati oʻzgarganini anglatmaydi.

Boshqa tomondan, agar Oʻzbekistonda toʻlaqonli ishlab chiqarish yoki jiddiy qayta ishlash amalga oshirilib, natijada yangi mahsulot yaratilsa, vaziyat butunlay boshqacha boʻladi. Shu sababli haqiqiy ishlab chiqarish bilan tovarning marshruti yoki hujjatlarini rasmiy ravishda oʻzgartirish oʻrtasidagi farq AQShning yangi yondashuvidagi asosiy masalalardan biri hisoblanadi. AQSh Bojxona va chegarani himoya qilish xizmati ham tovarning kelib chiqishini baholashda «substantial transformation» mezonidan foydalanadi.

Amerika bojxonasi butun taʼminot zanjirini tahlil qilmoqchi

Vashingtonning yangi yondashuvidagi eng eʼtiborli jihatlardan biri — shubhali savdo yoʻnalishlarini aniqlashda sunʼiy intellektdan foydalanish rejasidir. Oq uy hisobotida Detective Border deb nomlangan tizim tilga olinadi. U katta hajmdagi savdo va logistika maʼlumotlarini tahlil qilish uchun moʻljallangan.

Gʻoya shundan iboratki, AQSh organlari nafaqat import vaqtida taqdim etilgan hujjatlarni, balki taʼminot zanjirining kengroq manzarasini ham tahlil qiladi:

ishlab chiqaruvchi → yetkazib beruvchilar → komponentlar → ishlab chiqarish quvvatlari → marshrut → ombor → tashuvchi → importchi → yakuniy bozor.

Bunday yondashuv turli maʼlumotlar oʻrtasidagi nomuvofiqliklarni aniqlash imkonini beradi. Masalan, agar kichik kompaniya birdaniga AQShga murakkab sanoat mahsulotlarining katta hajmini eksport qila boshlasa, Amerika organlari uning haqiqiy ishlab chiqarish imkoniyatlari bunday hajmga mos kelish-kelmasligini tekshirishi mumkin. Agar mahsulot komponentlarining asosiy qismi Xitoydan kelsa va Oʻzbekistondagi qayta ishlash hajmi juda kichik boʻlsa, bu ham qoʻshimcha tekshiruv uchun asos boʻlishi mumkin.

Amerika bojxonasi butun taʼminot zanjirini tahlil qilmoqchi

AQSh bozorida ishlaydigan kompaniyalar uchun tovarning butun ishlab chiqarish tarixini tasdiqlay olish tobora muhim ahamiyat kasb etadi.

Shartli zanjir quyidagicha koʻrinishi mumkin: Xitoylik yetkazib beruvchi → komponentlarni Oʻzbekistonga olib kirish → ishlab chiqarish yoki jiddiy qayta ishlash → tayyor mahsulot → AQShga eksport.

Kompaniya ushbu bosqichlarni tegishli hujjatlar bilan tasdiqlay olishi kerak. Ideal holatda komponentlarning qiymati, ishlab chiqarish operatsiyalari, foydalanilgan uskunalar, xodimlar, ishlab chiqarish maydonlari, yetkazib beruvchilar va logistika haqidagi maʼlumotlar ochiq va izchil boʻlishi lozim.

Tayyor mahsulotda Xitoy komponentlarining ulushi qancha yuqori boʻlsa, eksportchi uchun Oʻzbekistonda aynan qanday iqtisodiy faoliyat amalga oshirilganini tushuntirish qobiliyati shuncha muhim boʻladi.

Faqat Oʻzbekiston emas

Vashington bu muammoni ancha keng koʻlamda koʻrib chiqmoqda. Amerika hisobotida 40 dan ortiq davlat va hudud tilga olingan. Ular orasida rivojlanayotgan iqtisodiyotlar bilan bir qatorda AQShning yirik savdo hamkorlari ham bor. Shuning uchun buni AQShning aynan Oʻzbekistonga qarshi qaratilgan alohida kampaniyasi sifatida baholash toʻgʻri emas.

Bu qadamlar - Donald Tramp maʼmuriyatining AQSh tariflarini tovarlarning harakatlanish yoʻnalishini oʻzgartirish orqali chetlab oʻtishga yoʻl qoʻymaslikka qaratilgan kengroq siyosati doirasidagi choralardan biridir.

Shu bilan birga, ekspertlar bunday choralarni haddan tashqari keng qoʻllash qonuniy global ishlab chiqarish zanjirlariga ham taʼsir qilishi mumkinligidan ogohlantirmoqda.

Qonuniy savdo bilan tariflarni chetlab oʻtish oʻrtasidagi chegara qayerda?

Bu - butun masalaning eng muhim savolidir. Bu oʻrinda 2 xil ssenariyni tasavvur qilish mumkin.

1-ssenariy. Xitoy kompaniyasi tayyor mahsulotni ishlab chiqaradi va uni Oʻzbekistonga joʻnatadi. Oʻzbekistonda mahsulot faqat qayta qadoqlanadi, yangi markirovka oladi va keyin AQShga yuboriladi. Bunday holatda Amerika organlarida Xitoy mahsulotining haqiqiy kelib chiqishini yashirishga urinish boʻyicha jiddiy shubha paydo boʻlishi mumkin.

2-ssenariy. Oʻzbekiston kompaniyasi Xitoydan butlovchi qismlarni import qiladi, oʻz uskunalari va ishchilari yordamida katta hajmda ishlab chiqarish jarayonini amalga oshiradi, yangi tayyor mahsulot yaratadi va uni AQShga eksport qiladi. Bu esa odatiy xalqaro ishlab chiqarish zanjiri hisoblanadi.

Shuning uchun mahsulot tarkibida Xitoy komponentlarining mavjudligi avtomatik ravishda noqonuniy reeksportni anglatmaydi. Asosiy masala — uchinchi davlatda tovar bilan amalda qanday operatsiyalar bajarilganida.

Hali sanksiya emas, ammo jiddiy siyosiy signal

Oʻzbekistonning Amerika hisobotiga kiritilishini sanksiya deb baholash mumkin emas.

Biroq buni faqat rasmiy xarakterdagi voqea deb ham boʻlmaydi. Vashington Xitoy tovarlari harakatlanadigan davlatlarni endi faqat rasmiy hujjatlar asosida emas, balki ishlab chiqarishning haqiqiy tuzilmasi va tovarlarning harakatlanish zanjiri asosida ham baholashini bildirmoqda.

Oʻzbekiston uchun bu eksport operatsiyalarining shaffofligini oshirish va Amerika tomoniga mahsulotning haqiqiy kelib chiqishini isbotlay olish zarurligini anglatadi.

Bu, ayniqsa, Xitoy komponentlaridan katta miqdorda foydalanadigan, erkin iqtisodiy zonalarda ishlaydigan, AQShga eksportini qisqa vaqt ichida keskin oshirgan, murakkab xalqaro taʼminot zanjirlaridan foydalanadigan, hamda Xitoydan tayyor mahsulot yoki yarim tayyor mahsulotlarni olib, ularni AQSh bozoriga eksport qiladigan kompaniyalar uchun muhim.

Endi nima boʻladi?

Hozircha AQSh Oʻzbekistonga nisbatan maxsus sanksiyalar joriy etishni rejalashtirayotgani haqida xulosa qilishga asos yoʻq. Endi asosiy masala — Amerika maʼmuriyati taklif qilayotgan yangi yondashuv amaliyotda qanday qoʻllanilishi.

Ekspertlar oldida murakkab vazifa turibdi: bir tomondan, noqonuniy tranzitga qarshi kurashish, ikkinchi tomondan esa ishlab chiqarishning bir qismini Xitoydan boshqa davlatlarga haqiqatan ham koʻchirgan kompaniyalarni asossiz ravishda jazolamaslik vazifalari. Aynan shu masala keyingi savdo bahslarining ehtimoliy manbasiga aylanishi mumkin.

Oʻzbekistonning AQSh eʼtibor doirasiga tushishi esa Xitoy bilan savdoni qisqartirish uchun emas, balki tovarlarning kelib chiqishi va harakati ustidan nazorat sifatini oshirish uchun signal boʻlishi kerak.

Oxir-oqibat, sanksiyalar voqeligi iqtisodiy suverenitet tushunchasini ham oʻzgartirmoqda. Ilgari suverenitet - davlatning kim bilan savdo qilishni mustaqil hal qilish qobiliyatini anglatar edi. Endi buning oʻzi yetarli emas. Shu bilan birga, davlat bu savdo bitim tomonlari belgilagan qoidalarga muvofiq ekanini butun dunyoga isbotlay olishi ham muhim.

Abulfayz Sayidasqarov