Kaspiy dengizi inqiroz koʻzgusi sifatida

Surgunda yashayotgan Eron shahzoda vorisi Rizo Pahlaviy Islom Respublikasining amaldagi rahbariyatini Kaspiy dengizining huquqiy maqomi toʻgʻrisidagi Konvensiyani ratifikatsiya qilish rejalari orqali mamlakatning geosiyosiy manfaatlariga zarar yetkazayotganlikda aybladi.

Uning fikricha, Tehron xalqaro maydondagi mavqei zaiflashgan bir sharoitda hududiy va iqtisodiy masalalarda asossiz yon berishlarga bormoqda. Pahlaviy taʼkidlashicha, Kaspiy boʻyidagi barcha davlatlar oʻrtasida konsensus tamoyilini chetlab oʻtish «xavfli pretsedent» hisoblanadi. Uning fikricha, bunday harakatlar Eronning tarixiy pozitsiyalariga putur yetkazadi va mamlakatning Kaspiy dengizi taqdirini belgilashdagi rolini pasaytiradi.

Dengiz siyosat quroliga aylanganda

Rizo Pahlaviyning bayonoti, dastlab qaraganda, Eron muxolifati bilan rasmiy Tehron oʻrtasidagi navbatdagi siyosiy tortishuvdek tuyulishi mumkin. Biroq bu soʻzlar ortida ancha murakkab manzara yashiringan. Gap sakkiz yil avval imzolangan xalqaro shartnoma haqidagina emas, balki hokimiyatning legitimligi, tarixiy xotira, energetik xavfsizlik, xalqaro huquq va Yevroosiyoning kelajakdagi geosiyosiy tartibi kabi masalalar haqida ham bormoqda.

Kaspiy dengizi allaqachon besh davlatning oddiy ichki suv havzasi boʻlishdan chiqib ketgan. Soʻnggi oʻttiz yil davomida u dunyoning eng muhim energetik mintaqalaridan biriga aylandi. Bu yerda Rossiya, Xitoy, Yevropa, Turkiya, Markaziy Osiyo davlatlari va Yaqin Sharq mamlakatlarining manfaatlari kesishadi. Dengiz tubida ulkan neft va gaz zaxiralari joylashgan, yangi transport yoʻlaklari shakllanmoqda hamda yirik davlatlar raqobatining muhim nuqtalari yuzaga kelmoqda.

Shu bois Kaspiyning huquqiy maqomidagi har qanday oʻzgarish faqat mintaqaviy emas, balki xalqaro ahamiyat kasb etadi. Agar bu oʻzgarishlar mintaqaning eng yirik davlatlaridan biri — Erondagi ichki siyosiy inqiroz bilan bir vaqtga toʻgʻri kelsa, masala butun dunyo diqqat markaziga chiqishi tabiiy.

Bugungi kunda Eron Kaspiy boʻyidagi besh davlat orasida Konvensiyani haligacha toʻliq ratifikatsiya qilmagan yagona mamlakat boʻlib qolmoqda. Bu bahsning nega bunchalik keskin tus olganini tushunish uchun, avvalo, Kaspiy dengizi huquqiy maqomining tarixi bilan tanishish zarur.

Nega Kaspiyning huquqiy maqomi shu paytgacha hal etilmadi?

Kaspiy dengizining huquqiy rejimi bilan bogʻliq muammo XXI asrda paydo boʻlgan emas. Uning ildizi 1990-yillar boshida, Sovet Ittifoqi parchalangan davrga borib taqaladi.

Oʻsha vaqtgacha vaziyat nisbatan sodda edi. Kaspiy sohilida atigi ikki davlat — SSSR va Eron mavjud boʻlgan. Ularning munosabatlari asosan 1921 va 1940 yillardagi shartnomalar bilan tartibga solinardi. Bu kelishuvlar dengizdagi kema qatnovi, baliqchilik va xoʻjalik faoliyatini belgilab bergan, ammo dengiz tubini davlatlar oʻrtasida taqsimlash masalasi deyarli koʻtarilmagan. Chunki oʻsha davrda chuqur suv qatlamlarida neft va gaz qazib olish hozirgidek ahamiyat kasb etmagan edi.

Sovet Ittifoqi parchalangach, Kaspiy boʻyidagi davlatlar soni birdaniga beshtaga yetdi. Rossiya va Erondan tashqari mustaqil Qozogʻiston, Ozarbayjon va Turkmaniston paydo boʻldi. Bu esa yangi savolni tugʻdirdi: endi dengiz hududi, tabiiy boyliklar va ulardan foydalanish huquqi qanday taqsimlanadi?

Bir qarashda javob oddiy koʻrinadi — davlat chegaralarini dengizda ham belgilash kerak. Ammo aynan shu yerda asosiy qarama-qarshiliklar yuzaga keldi. Rossiya, Qozogʻiston va Ozarbayjon dengiz tubini modifikatsiya qilingan oʻrta chiziq tamoyili boʻyicha taqsimlashni taklif qildi. Bu xalqaro amaliyotga mos kelar va allaqachon oʻzlashtirilgan neft konlarini oʻsha davlatlar ixtiyorida saqlab qolish imkonini berar edi.

Eron esa mutlaqo boshqacha yondashuvni ilgari surdi. Tehronning fikricha, SSSR parchalanganidan keyin avvalgi shartnomalar oʻz kuchini yoʻqotgan va Kaspiy besh davlat oʻrtasida teng — har biriga 20 foizdan taqsimlanishi lozim edi. Siyosiy nuqtai nazardan bu talab jozibador koʻringan boʻlsa-da, geografiya bu gʻoyani amalga oshirishga yoʻl qoʻymasdi.

Kaspiyning janubiy qismi shimoliga nisbatan ancha tor. Agar dengiz haqiqatan ham teng sektorlarga boʻlinganda, Qozogʻiston, Ozarbayjon va Rossiyaning allaqachon oʻzlashtirilgan neft-gaz hududlari qayta taqsimlanishiga toʻgʻri kelar edi. Tabiiyki, bu davlatlar bunday variantga rozi boʻlmadi.

Shu tariqa muzokaralar qariyb oʻttiz yil davom etdi. Bu vaqt ichida yuzlab ekspertlar uchrashuvlari, tashqi ishlar vazirlari muzokaralari va davlat rahbarlari sammitlari oʻtkazildi. Har bir mamlakat neft va gazdan keladigan milliardlab dollarlik manfaatlarini himoya qilishga intildi. Nihoyat, 2018 yil avgust oyida Qozogʻistonning Aqtau shahrida murosaga erishildi.

Aqtau murosasi nimani oʻzgartirdi?

2018 yilda imzolangan Konvensiya xalqaro huquq tarixida oʻziga xos hujjatga aylandi. Chunki u amalda jahon amaliyotida deyarli oʻxshashi boʻlmagan yangi huquqiy rejimni shakllantirdi.

Hujjat mualliflari Kaspiyni na dengiz, na koʻl sifatida rasman eʼtirof etish yoʻlini tanlamadi. Chunki bu holatda xalqaro dengiz huquqining umumiy normalari qoʻllanilar va ular ishtirokchi davlatlarning barchasini birdek qoniqtirmas edi. Shuning uchun Kaspiyga alohida, mustaqil huquqiy maqom berildi.

Konvensiya bir qator muhim tamoyillarni mustahkamladi.

Birinchidan, har bir sohilboʻyi davlat oʻzining hududiy suvlari va baliqchilik hududiga ega boʻladi.

Ikkinchidan, dengiz tubini chegaralash qoʻshni davlatlar oʻrtasidagi ikki tomonlama kelishuvlar asosida amalga oshiriladi.

Uchinchidan, hududiy suvlardan tashqarida erkin kema qatnovi saqlanib qoladi.

Eng muhimi esa, Kaspiy sohiliga chiqish imkoniyatiga ega boʻlmagan davlatlarning harbiy kuchlari bu hududga kiritilmasligi haqidagi qoida mustahkamlandi. Bu qoida Kaspiyda NATO yoki boshqa tashqi harbiy kuchlarning doimiy ishtirokini huquqiy jihatdan istisno qiladi.

Moskva uchun bu janubiy strategik yoʻnalish xavfsizligini taʼminlashning muhim elementidir. Tehron uchun esa mamlakatning shimoliy chegaralari xavfsizligining qoʻshimcha kafolatidir. Shu bilan birga, dengiz tubini taqsimlash masalasi aynan Eron uchun eng bahsli va ogʻriqli masala boʻlib qolmoqda.

Nega Eron oʻzini yutqazgan tomon deb hisoblaydi?

Kaspiy dengizining huquqiy maqomi toʻgʻrisidagi Konvensiyaga qarshi chiqqanlarning asosiy dalillaridan biri shuki, goʻyoki Eron oʻzining tarixiy huquqlarining katta qismini yoʻqotgan emish. Surgundagi shahzoda Rizo Pahlaviy ham aynan shu gʻoyani ilgari surmoqda. Uning fikricha, Eron xalqaro sanksiyalar, iqtisodiy inqiroz va tashqi siyosiy bosimlar tufayli zaiflashgan bir paytda qoʻshni davlatlarga asossiz yon berishga rozi boʻlgan. Bu fikr Eron jamiyatining muayyan qismida qoʻllab-quvvatlanmoqda. Biroq masalaga xalqaro huquq va tarix nuqtai nazaridan yondashilsa, vaziyat ancha murakkab ekani maʼlum boʻladi.

Soʻnggi oʻn yilliklarda Eron siyosiy muhitida bir fikr keng tarqaldi: goʻyoki Sovet Ittifoqi parchalanguniga qadar Kaspiy dengizi SSSR va Eron oʻrtasida teng — 50 foizdan taqsimlangan boʻlgan. Shuning uchun SSSR oʻrnida uchta yangi davlat paydo boʻlganidan keyin ham Eron kamida 20 foiz ulushga ega boʻlishi kerak degan qarash shakllandi.

Amaldagi hukumatni tanqid qiluvchilar aynan shu fikrga tayanadi.

Biroq xalqaro huquqshunoslar muhim jihatga eʼtibor qaratadilar: 1921 va 1940 yillardagi sovet-eron shartnomalarining hech biri Kaspiy dengizini ikki davlat oʻrtasida hududiy sektorlarga boʻlmagan va Eronning 50 foiz ulushini huquqiy jihatdan mustahkamlamagan.

Bu shartnomalar asosan dengizda kema qatnovi, baliqchilik va iqtisodiy faoliyatni tartibga solgan. Ular imzolangan davrda chuqur suv qatlamlarida neft va gaz qazib olish texnologiyalari hozirgidek rivojlanmagan edi. Shu sababli dengiz tubini taqsimlash masalasi kun tartibida boʻlmagan. Yaʼni gap Kaspiyni ikki davlat oʻrtasida hududiy jihatdan boʻlish haqida emas, balki uni birgalikda foydalanish rejimi haqida borgan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, «Eron Kaspiyning yarmiga egalik qilgan» degan daʼvo yuridik emas, koʻproq siyosiy talqin hisoblanadi.

SSSR parchalangach esa vaziyat tubdan oʻzgardi. Endi Kaspiy sohilida ikki emas, beshta mustaqil davlat paydo boʻldi. Bu esa avvalgi huquqiy mexanizmlarning amalda qoʻllanilishini deyarli imkonsiz qildi. Aynan shu holatni Pahlaviy tarafdorlari va ayrim siyosatchilar koʻpincha tilga olmaydilar.

«13 foiz» raqami qayerdan kelib chiqqan?

Erondagi bahslarning eng hissiy nuqtasi -mamlakatga tegishli boʻladigan sektor hajmi hisoblanadi.

Eron ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda tez-tez shunday fikr yangraydi: Konvensiya toʻliq amalga kirsa, mamlakat Kaspiyning atigi 13 foiziga egalik qilib qoladi. Bu raqam Konvensiya matnida yozilmagan. U dengiz tubini modifikatsiya qilingan oʻrta chiziq tamoyili asosida taqsimlash boʻyicha qilingan ekspert hisob-kitoblariga tayanadi. Aynan shu yondashuvni Rossiya, Qozogʻiston va Ozarbayjon qoʻllab-quvvatlab keladi.

Kaspiy sohil chizigʻining geografik xususiyatlari sababli Eronning ehtimoliy sektori haqiqatan ham u talab qilib kelgan 20 foizdan ancha kichik chiqadi. Koʻpchilik eronliklar uchun 20 foiz oʻrniga 13 foiz raqami milliy manfaatlarning yoʻqotilishi ramziga aylangan. Biroq bu yerda siyosiy intilishlar bilan xalqaro huquq amaliyoti oʻrtasidagi farqni tushunish muhim.

Hozirgi xalqaro dengiz huquqida suv hududlari deyarli hech qachon arifmetik tenglik asosida taqsimlanmaydi. Odatda sohil chizigʻining shakli, geografiyasi va davlatlar oʻrtasidagi masofalar hisobga olinadi. Aynan shu qoidalar qoʻllanilganda Kaspiyning janubiy qismi tabiiy ravishda Eron uchun nisbatan kichik sektorni shakllantiradi. Shu maʼnoda masala Eron oʻz hududini «berib yuborgani»da emas, balki geografik voqelik uning daʼvosini cheklab qoʻyayotganidadir.

Nega Eron parlamenti Konvensiyani ratifikatsiya qilmayapti?

2018 yilda prezident Hasan Ruhoni Konvensiyani imzoladi. Hukumat hujjatni qoʻllab-quvvatladi. Qolgan toʻrt davlat ichki tartib-taomillarni tugatdi. Biroq Eron parlamenti hanuz yakuniy qaror qabul qilmagan. Buning bir nechta sababi bor.

Birinchisi — ichki siyosiy raqobat. Kaspiy mavzusi Eron jamiyati uchun juda nozik hisoblanadi. Konservativ va milliy qarashdagi qatlamlar mamlakat hududiy manfaatlarini davlat mustaqilligining eng muhim ramzlaridan biri deb biladi. Shuning uchun har qanday murosa osonlik bilan «zaiflik» yoki «milliy manfaatlarga xiyonat» sifatida baholanishi mumkin. Koʻplab deputatlar ana shunday siyosiy masʼuliyatni zimmalariga olishni istamadi. Natijada ovoz berishni kechiktirish siyosiy jihatdan xavfsizroq yoʻl boʻlib qoldi.

Ikkinchi sabab — Erondagi murakkab hokimiyat tizimi. Eronning siyosiy tizimi koʻp bosqichli qaror qabul qilish mexanizmiga ega. Prezident, parlament, Konstitutsiyani muhofaza qilish kengashi, Islom inqilobi muhofizlari korpusi, Oliy rahbar devoni va boshqa institutlar tashqi siyosatga turlicha taʼsir koʻrsatadi. Hukumat maʼlum bir kelishuvni maʼqullagani uning avtomatik ravishda qabul qilinishi degani emas. Shuning uchun tashqi siyosatga oid koʻplab hujjatlar Eronda uzoq muddat muhokama qilinishi odatiy hol hisoblanadi.

Uchinchi sabab — tarixiy xotira. Kaspiy masalasi Eron tarixida alohida hissiy ahamiyatga ega. XIX asrda Fors davlati Rossiya bilan boʻlgan urushlarda katta hududlarni yoʻqotgan. 1828 yilgi Turkmanchoy shartnomasi bugungacha mamlakatda milliy tahqir ramzi sifatida esga olinadi. Shu sababli Rossiya yoki boshqa shimoliy qoʻshnilar bilan bogʻliq har qanday kelishuv jamoatchilik tomonidan tarixiy nuqtai nazardan baholanadi. Koʻpincha gʻissiyolar yuridik dalillardan ustun keladi.

Toʻrtinchi sabab — sanksiyalar va xalqaro bosim

2018 yilda AQSh Yadroviy kelishuvdan chiqqanidan keyin Eronga qarshi sanksiyalar yana kuchaytirildi. Mamlakat tashqi siyosati iqtisodiy cheklovlar, neft eksporti, yadroviy dastur va mintaqaviy mojarolarga koʻproq yoʻnaltirildi. Shu sharoitda Kaspiy masalasi ikkinchi darajali mavzular qatoriga surildi. Natijada ratifikatsiya jarayoni amalda toʻxtab qoldi.

Nega Pahlaviy aynan hozir bu masalani koʻtardi?

Siyosatchilar, odatda, bunday mavzularni tasodifan tanlamaydilar. Agar shunday bayonot besh yil avval berilganida, ehtimol u bu qadar katta aks-sado bermagan boʻlar edi. Bugun esa vaziyat butunlay boshqacha.Eron zamonaviy tarixidagi eng murakkab davrlardan birini boshdan kechirmoqda. Iqtisodiy muammolar, koʻp yillik sanksiyalar, ichki noroziliklar va tashqi bosim mamlakatda davlat institutlariga boʻlgan ishonchni pasaytirdi. Mintaqaviy siyosat ham jiddiy sinovlarga duch keldi. Suriyada hokimiyat almashganidan keyin Tehronning taʼsiri sezilarli darajada qisqardi. Livanda Eronga yaqin kuchlarning mavqei ham avvalgidek mustahkam emas. Isroil va AQSh bilan munosabatlar esa hanuz yuqori darajadagi taranglik bilan tavsiflanmoqda.

Bunday sharoitda milliy suverenitet bilan bogʻliq har qanday masala jamoatchilik tomonidan juda hissiy qabul qilinadi. Rizo Pahlaviy aynan shu holatdan siyosiy jihatdan foydalanmoqda. U jamiyatga quyidagi oddiy gʻoyani taklif qilmoqda: agar davlat tashqi siyosatda pozitsiyalarini boy berayotgan boʻlsa, demak u milliy manfaatlarini ham himoya qila olmayapti. Bu mantiqda Kaspiy inqirozning sababi emas, balki uning ramzi sifatida namoyon boʻladi.

Yangi hokimiyat Konvensiyani qayta koʻrib chiqishi mumkinmi?

Rizo Pahlaviyning tanqidi faqat Eron ichki siyosati bilan cheklanmaydi. U kelajakda demokratik yoʻl bilan shakllanadigan hukumat «Eron xalqi irodasi hisobga olinmasdan imzolangan xalqaro kelishuvlarni» tan olmasligini aytganida, amalda nafaqat Kaspiy dengizining huquqiy maqomi toʻgʻrisidagi Konvensiyani, balki xalqaro munosabatlarning eng muhim tamoyillaridan biri — davlatlarning xalqaro majburiyatlari uzluksizligi prinsipini ham savol ostiga qoʻyadi.

Bu bayonot birinchi qarashda koʻringanidan koʻra ancha katta siyosiy ahamiyatga ega. U bir vaqtning oʻzida bir nechta auditoriyaga qaratilgan: Eron jamiyatiga, xorijdagi muxolifatga, qoʻshni davlatlarga va yirik geosiyosiy oʻyinchilarga. Ularning har biri bu soʻzlarda turlicha maʼno koʻradi. Bu daʼvolar qay darajada amaliy ekanini tushunish uchun, avvalo, xalqaro huquq davlatda hokimiyat almashganda ilgari imzolangan xalqaro shartnomalarga qanday munosabatda boʻlishini koʻrib chiqish lozim.

Yangi hokimiyat Konvensiyadan voz kechishi mumkinmi?

Tarixda inqiloblar yoki siyosiy rejimlar almashganidan keyin tashqi siyosatni qayta koʻrib chiqishga uringan davlatlar koʻp boʻlgan. Biroq xalqaro huquqning asosiy qoidalaridan biri davlatning huquqiy davomiyligi hisoblanadi. Bu tamoyilga koʻra, mamlakatda hukumat, davlat tuzumi yoki siyosiy tizim oʻzgarishi mumkin, ammo davlatning oʻzi xalqaro huquq subʼekti sifatida saqlanib qoladi va avval qabul qilingan xalqaro majburiyatlarni bajarishda davom etadi.

Buni Eronning oʻzi misolida ham koʻrish mumkin. 1979 yilgi Islom inqilobidan keyin mamlakatning siyosiy tizimi tubdan oʻzgardi. Biroq yangi hokimiyat shoh davrida tuzilgan barcha xalqaro shartnomalardan avtomatik ravishda voz kechmadi. Ularning aksariyati oʻz kuchini saqlab qoldi. Shuning uchun kelajakda Eronda yana siyosiy oʻzgarishlar yuz bergan taqdirda ham, Kaspiy Konvensiyasidan bir tomonlama voz kechish huquqiy jihatdan juda murakkab boʻladi.

Nega Konvensiyani qayta koʻrib chiqish deyarli imkonsiz?

Hatto Eronda yangi hukumat shakllanib, Konvensiyani qayta muhokama qilish istagini bildirgan taqdirda ham, u bir qator jiddiy cheklovlarga duch keladi.

Birinchidan, qolgan toʻrt davlat Konvensiyani allaqachon qabul qilgan. Rossiya, Qozogʻiston, Ozarbayjon va Turkmaniston hujjatni ratifikatsiya qilib boʻlgan. Soʻnggi yillarda ular aynan shu huquqiy asosga tayanib transport yoʻlaklari, energetika loyihalari va investitsiya dasturlarini rivojlantirmoqda. Hech biri qariyb oʻttiz yil davom etgan muzokaralarni boshidan boshlashni istamaydi.

Ikkinchidan, koʻp tomonlama shartnomani bir davlatning oʻzi oʻzgartira olmaydi. Konvensiya besh davlat ishtirokida qabul qilingan xalqaro hujjatdir. Uning har qanday bandini oʻzgartirish uchun ishtirokchilarning umumiy roziligi talab qilinadi. Demak, Eronning yakka tartibda Konvensiyani qayta yozish imkoniyati amalda mavjud emas.

Uchinchidan, iqtisodiy omil ham mavjud. 2018 yildan beri Kaspiy mintaqasidagi mamlakatlar transport infratuzilmasi, portlar, neft va gaz loyihalariga milliardlab dollar sarmoya kiritdi. Bu investitsiyalar huquqiy barqarorlikka asoslangan. Agar Konvensiya yana bahsli hujjatga aylansa, butun mintaqada investitsiyaga qarshi xavf oshadi. Shuning uchun barcha ishtirokchilar mavjud huquqiy tartibni saqlab qolishdan manfaatdor.

Xitoy — Kaspiydagi koʻrinmas, ammo muhim ishtirokchi

Qiziq jihati, Xitoy Kaspiy sohilida joylashmagan. Biroq bu Pekinning mintaqadagi manfaatlari yoʻq degani emas. «Bir makon — bir yoʻl» tashabbusi doirasida Markaziy Osiyo orqali Yevropaga chiqadigan transport yoʻlaklarining katta qismi Kaspiy bilan bogʻliq. Qozogʻiston, Ozarbayjon va Gruziya orqali oʻtuvchi marshrutlar Xitoy tashqi savdosining muhim qismiga aylanmoqda. Shu sababli Kaspiyda huquqiy noaniqlik paydo boʻlishi Pekin uchun ham iqtisodiy xavflarni oshiradi.

Xulosa

Kaspiy dengizining huquqiy maqomi toʻgʻrisidagi Konvensiya atrofidagi bahs oddiy huquqiy tortishuv emas. U Eron ichidagi siyosiy oʻzgarishlar, milliy oʻzlik, tashqi siyosat va davlat legitimligi haqidagi bahslarning bir qismiga aylandi.

Rizo Pahlaviy Kaspiy mavzusini tanlashi tasodifiy emas. Dengiz chegaralari bugun oʻzgarmayapti. Ammo Kaspiy mamlakatda hokimiyatning tashqi siyosatdagi samaradorligi va milliy manfaatlarni himoya qilish qobiliyatini baholash ramziga aylandi.

Shu bilan birga, huquqiy voqelik siyosiy ritorikadan ancha murakkab. Konvensiya Eronning rasman tan olingan hududini boshqa davlatlarga berib yubormadi. U Sovet Ittifoqi parchalanganidan keyin yuzaga kelgan mutlaqo yangi geosiyosiy voqelikka huquqiy yechim taklif qildi. Bu ideal yechim emas edi, ammo qariyb oʻttiz yillik bahslarga nuqta qoʻygan murosa boʻldi.

Biroq huquqiy mantiq har doim ham siyosiy bahslarni tugatmaydi. Eron jamiyatining bir qismi uchun Kaspiy masalasi davlat milliy manfaatlarni qay darajada himoya qilayotganining mezoniga aylandi. Shu maʼnoda Konvensiya xalqaro shartnomadan koʻra koʻproq ichki siyosiy kurash quroliga aylanmoqda.

Eng ehtimoliy ssenariy shuki, hatto Eronda hokimiyat almashgan taqdirda ham mamlakat Kaspiyning huquqiy rejimiga bir tomonlama keskin oʻzgartish kirita olmaydi. Biroq bu bahs toʻxtab qolmaydi. Aksincha, «Shimol–Janub» xalqaro transport yoʻlagi, Transkaspiy marshruti, Xitoyning «Bir makon — bir yoʻl» tashabbusi va Yevroosiyodagi geosiyosiy raqobat kuchaygan sari Kaspiyning ahamiyati yanada ortib boradi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Rizo Pahlaviyning bayonoti faqat dengiz haqida emas. U Eronning kelajagi, davlat hokimiyatining legitimligi va mamlakat XXI asrning yangi geosiyosiy tartibida qanday oʻrin egallashi haqidagi bahsning bir qismi hisoblanadi.

Abulfayz Sayidasqarov