Nega Toʻqayev Putinga urushni toʻxtatish haqida ochiq gapirdi?

Baʼzan diplomatik uchrashuvlar imzolangan hujjatlar bilan emas, balki aytilgan bir nechta jumlalar bilan tarixda qoladi. Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Qozogʻiston prezidenti Qosim-Joʻmart Toʻqayevning Omsk shahridagi uchrashuvi ham aynan shunday voqealardan biri boʻldi. Ilk qarashda hammasi odatdagidek edi: savdo-iqtisodiy hamkorlik, transport yoʻlaklari, sanoat kooperatsiyasi va integratsiya loyihalari muhokama qilindi.

Koʻzga tashlangan jihati – ikki yetakchi suhbatlashyotgan sahna fonida qozoqt va rus tilida tadbir nomi yozilgan banner turdi. Masalan boshqa sobiq SSSR davlatlarining davlat tillari bunday hurmatga loyiq koʻrilmaydi.

Tadbir boshlanganidan koʻp oʻtmay, rasmiy protokol kutilmagan siyosiy muloqotga oʻrin boʻshatdi. Qozogʻiston prezidenti Ukrainadagi urush mavzusini koʻtardi. Eng muhimi, bu gaplar yopiq eshiklar ortida emas, balki telekameralar, rasmiy delegatsiyalar va jurnalistlar huzurida aytildi. Rossiya diplomatiyasi uchun bunday holat juda kam uchraydi. Odatda, ittifoqchi davlatlar bunday nozik masalalarni omma oldida emas, balki yopiq muzokaralarda muhokama qilishni afzal koʻradilar. Bu safar esa hammasi boshqacha kechdi.

Shu bois tabiiy savol tugʻildi: nima uchun aynan hozir Qozogʻiston bunday ochiq pozitsiya bildirishga qaror qildi?

Kutilmagan diplomatik ochiqlik

Toʻqayev oʻz nutqida Yevropa va AQShdan Rossiya—Ukraina urushi boʻyicha koʻplab murojaatlar va fikrlar kelib tushayotganini aytdi. Shundan soʻng uchrashuvning eng muhim jumlalaridan biri yangradi: uning taʼkidlashicha, bugungi urushning sabablari «koʻpchilik uchun unchalik tushunarli emas».

Bu fikr birinchi qarashda koʻringanidan ancha chuqur maʼnoga ega.

Soʻnggi bir necha yil davomida Rossiya rahbariyati harbiy harakatlarning sabablarini tarixiy omillar, xavfsizlik masalalari, NATOning sharqqa kengayishi va 2014 yil voqealari bilan izohlab keldi.

Toʻqayev esa amalda bu tushuntirishlar Rossiyaning eng yaqin sheriklari uchun ham mutlaqo ishonarli emasligini anglatdi.

Yana bir muhim jihat shundaki, Qozogʻiston rahbari yuz berayotgan voqealarni aynan davlatlararo qurolli mojaro sifatida baholashini taʼkidladi.

Bu taʼrif nafaqat siyosiy, balki huquqiy ahamiyatga ham ega. Chunki u voqealarni ikki mustaqil davlat oʻrtasidagi urush sifatida eʼtirof etadi, bir xalqning ichki ziddiyati sifatida emas. Moskva uchun bunday yondashuv Rossiya tashqi siyosiy ritorikasining soʻnggi yillardagi asosiy konsepsiyalaridan biriga bilvosita eʼtiroz sifatida qabul qilinishi mumkin.

Sharqona diplomatiyaning ehtiyotkor uslubi

Biroq Toʻqayevning chiqishini keskin tanqid yoki qarama-qarshilik sifatida baholash toʻgʻri boʻlmaydi.

Aksincha, Qozogʻiston rahbari bir necha bor Rossiyaga hurmatini taʼkidlab, uni buyuk davlat, rus xalqini esa buyuk xalq deb atadi. Shuningdek, u mojaroni hal etish boʻyicha vositachilik qilish niyati yoʻqligini ham alohida qayd etdi.

Bu — sharq diplomatiyasiga xos yondashuv. Avval suhbatdoshga hurmat izhor qilinadi, keyin esa muhim siyosiy signal yetkaziladi.

Shu sababli harbiy harakatlarni toʻxtatish va muzokaralarga qaytish haqidagi taklif ultimatum sifatida emas, balki doʻstona maslahat tarzida yangradi.

Bunday uslub Toʻqayevga oʻz fikrini ochiq bayon etish bilan birga, ittifoqchilik munosabatlariga putur yetkazmaslik imkonini berdi.

Nega Qozogʻiston aynan hozir bu masalani koʻtardi?

Asosiy savol Toʻqayev nima deganida emas, balki nima uchun bu gaplarni aynan hozir aytganida.

Buning ehtimoliy javobi siyosatdan koʻra iqtisodiyotga yaqinroq.

Qozogʻiston neft eksport qiluvchi eng yirik davlatlardan biri hisoblanadi. Mamlakat eksport qilayotgan neftning katta qismi Kaspiy quvur konsorsiumi (KQK) infratuzilmasi orqali jahon bozoriga chiqariladi.

Ushbu yoʻlak faoliyatidagi har qanday uzilish Qozogʻiston byudjeti uchun milliardlab dollarlik yoʻqotishlarni anglatadi.

Soʻnggi oylarda urush oqibatida aynan shu transport yoʻlagi jiddiy bosim ostida qoldi. Qora dengiz orqali neft eksport qilish bilan bogʻliq infratuzilmaga qilingan hujumlar mamlakatdagi eng yirik konlarda ishlab chiqarish hajmini vaqtincha qisqartirishga olib keldi.

Shu tariqa, Qozogʻiston uchun bu masala endi faqat tashqi siyosat mavzusi emas. U endi iqtisodiy xavfsizlik masalasiga aylandi.

Shuning uchun ham Toʻqayev uchrashuv davomida transport va logistikaga alohida urgʻu berib, ularni bugungi dunyoning eng dolzarb mavzusi deb atadi.

Aslida, gap urushning oʻzi haqida emas, balki uning Markaziy Osiyo iqtisodiyotiga koʻrsatayotgan taʼsiri haqida bordi.

Gʻarbning signali yoki mustaqil pozitsiyami?

Toʻqayev oʻz nutqida Yevropa va AQShni tilga olgani ham katta qiziqish uygʻotdi.

Uning aytishicha, aynan shu mamlakatlarda mojaroni tinch yoʻl bilan hal qilish masalasi bir necha bor muhokama qilingan.

Bu esa turli taxminlarga sabab boʻldi. Ayrim tahlilchilar Toqayev Gʻarb davlatlarining istaklarini Moskvaga yetkazgan, deb hisoblamoqda.

Boshqalar esa bu yerda Qozogʻistonda faoliyat yuritayotgan yirik xalqaro neft kompaniyalarining manfaatlari aks etganini taʼkidlaydi. Zero, ular uchun eksport yoʻlaklarining barqarorligi koʻp milliard dollarlik investitsiyalar taqdiri bilan bogʻliq.

Yana bir qarashga koʻra, Qozogʻiston orqali Xitoy ham Moskvaga muayyan diplomatik signal yuborgan boʻlishi mumkin. Chunki Pekin Yevroosiyoda barqarorlik saqlanishi va «Bir makon — bir yoʻl» tashabbusining uzluksiz ishlashiga manfaatdor.

Bu taxminlarning hech biri rasman tasdiqlangan emas. Biroq shunday mulohazalarning oʻziyoq Qozogʻistonning xalqaro maydondagi oʻrni oʻzgarib borayotganini koʻrsatadi. Bugungi kunda Astana Rossiya, Xitoy, Gʻarb davlatlari va Markaziy Osiyo mamlakatlari bilan bir vaqtning oʻzida konstruktiv munosabatlarni saqlab qola oladigan mustaqil diplomatik markaz sifatida koʻproq baholanmoqda.

Astananing izchil tashqi siyosiy yoʻli

Toʻqayevning bu pozitsiyasi toʻsatdan paydo boʻlgan emasligini alohida taʼkidlash lozim.

U hali 2022 yilning yozidayoq Qozogʻiston Donetsk va Lugansk xalq respublikalarini mustaqil davlat sifatida tan olmasligini ochiq aytgan edi. U mazkur hududlarni kvazidavlat tuzilmalari deb atagan.

Keyingi yillarda ham Qozogʻiston rahbariyati davlatlarning hududiy yaxlitligi va xalqaro huquq tamoyillariga sodiqligini bir necha bor tasdiqladi.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, Omskdagi chiqish tashqi siyosiy yoʻnalishning oʻzgarishi emas, balki uning mantiqiy davomi boʻldi.

Faqat bu safar mazkur pozitsiya ancha ochiq va ommaviy tarzda ifoda etildi.

Moskva qanday javob berdi?

Kremlning munosabati nisbatan vazmin boʻldi.

Uchrashuvning oʻzida Vladimir Putin ochiq munozaraga kirishmadi va faqat keyinroq Qozogʻiston prezidentiga Ukraina yoʻnalishidagi vaziyat haqida batafsil maʼlumot berishini aytdi.

Oradan koʻp oʻtmay Rossiya prezidenti matbuot kotibi Dmitriy Peskov Moskva mojaro sabablari haqidagi oʻz nuqtai nazarini hamkorlarga yanada faolroq tushuntirishda davom etishini maʼlum qildi.

Keyinchalik Vladimir Putin ham oʻz chiqishlaridan birida Rossiya pozitsiyasini yana bir bor takrorladi. U NATOning sharqqa kengayishi, 2014 yildagi voqealar, tarixiy chegaralar va Rossiya xavfsizligi bilan bogʻliq masalalarni urushning asosiy sabablari sifatida yana tilga oldi.

Bu Kremlning strategik yondashuvi hozircha oʻzgarmaganini koʻrsatdi.

Nega bu voqea muhim?

Diplomatiyada faqat rasmiy bayonotlar emas, balki ularni kim va qay tarzda aytgani ham katta ahamiyatga ega. Yaqin-yaqingacha bunday fikrlar asosan Gʻarb davlatlari rahbarlari tomonidan bildirilar edi. Bu safar esa xuddi shunday mazmundagi mulohazalarni Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (YeOII) va Kollektiv xavfsizlik shartnomasi tashkiloti (KXShT) aʼzosi boʻlgan, Rossiya bilan dunyodagi eng uzun quruqlik chegaralaridan biriga ega davlat rahbari aytdi.

Bu postsovet makonidagi munosabatlar asta-sekin oʻzgarib borayotganidan dalolat beradi. Hatto Moskvaning eng yaqin hamkorlari ham tashqi siyosatni tobora koʻproq oʻz milliy manfaatlaridan kelib chiqib shakllantirmoqda.

Qozogʻiston uchun bugungi kunda eksport yoʻlaklarining barqarorligi, investitsiya muhitini saqlab qolish va yirik geosiyosiy kuchlar oʻrtasida muvozanatli munosabat yuritish birinchi darajali ahamiyat kasb etmoqda.

Shu bois Astana koʻp vektorli tashqi siyosat yoʻlini izchil davom ettirib, global qarama-qarshiliklarda bir tomonga qatʼiy qoʻshilishdan ehtiyotkorlik bilan qochmoqda.

Ittifoqchilik va milliy manfaatlar oʻrtasida

Omskdagi uchrashuv zamonaviy diplomatiya tobora mafkuraviy yondashuvdan uzoqlashib, pragmatizmga tayanayotganini yana bir bor namoyon etdi.

Qozogʻiston Rossiyaning strategik hamkori boʻlib qolmoqda. Rossiya ham Qozogʻistonning eng yirik qoʻshnisi va muhim iqtisodiy sheriklaridan biri hisoblanadi. Biroq bu endi ikki mamlakat barcha xalqaro masalalarda ham bir xil nuqtai nazarga ega degani emas.

Bugungi kunda urushlar nafaqat frontda, balki energetika bozorlari, transport yoʻlaklari, logistika zanjirlari va investitsiya muhitiga ham kuchli taʼsir koʻrsatmoqda. Shu sababli davlatlar xalqaro mojarolarga avvalambor oʻz milliy iqtisodiy manfaatlari nuqtai nazaridan baho bermoqda.

Shu maʼnoda Toqayevning Omskdagi chiqishini nafaqat Kremlga yoʻllangan diplomatik murojaat, balki butun xalqaro hamjamiyatga berilgan muhim signal sifatida ham baholash mumkin. Uning asosiy mazmuni shundaki, choʻzilib borayotgan Rossiya—Ukraina urushi endi faqat ikki davlat oʻrtasidagi mojaro emas.

Uning iqtisodiy, siyosiy va logistik oqibatlari jang maydonida ishtirok etmayotgan mamlakatlarga ham tobora kuchliroq taʼsir koʻrsatmoqda.

Yangi geosiyosiy voqelik

Soʻnggi yillarda Markaziy Osiyo davlatlari tashqi siyosatda tobora mustaqilroq harakat qila boshladi. Ular Rossiya, Xitoy, Yevropa Ittifoqi, AQSh va boshqa xalqaro sheriklar bilan munosabatlarni muvozanatli saqlashga intilmoqda.

Qozogʻiston ham aynan shu siyosatga amal qilmoqda. Astana bir tomondan Moskva bilan strategik hamkorlikni saqlab qolishga harakat qilsa, ikkinchi tomondan xalqaro huquq, hududiy yaxlitlik va iqtisodiy barqarorlik kabi tamoyillarga sodiqligini ham namoyon etmoqda.

Bu esa mamlakat tashqi siyosatining asosiy xususiyati — koʻp vektorli diplomatiyaning amaldagi ifodasidir.

Xulosa

Omskdagi uchrashuvda aytilgan bir nechta jumlalar ehtimol rasmiy bayonotlardan ham muhimroq ahamiyat kasb etdi. Ular Rossiya bilan Qozogʻiston munosabatlarida uzilish yuz berganini emas, balki zamonaviy ittifoqchilikning yangi qoidalari shakllanayotganini koʻrsatdi.

Bugun davlatlar sherikchilik munosabatlarini saqlagan holda ham oʻz milliy manfaatlarini ochiq himoya qilishga intilmoqda. Qozogʻiston ham aynan shu yoʻlni tanlamoqda.

Toqayevning nutqi tinchlikka chaqiriqmi, iqtisodiy hisob-kitobmi yoki geosiyosiy signalmi — bu borada turli talqinlar mavjud. Ammo bir haqiqat shubhasiz: Ukrainadagi urushning taʼsiri allaqachon uning geografik chegaralaridan chiqib ketdi. Bugun u Yevroosiyoning transport yoʻlaklari, energetika bozorlari, investitsiya muhiti va diplomatik munosabatlarini qayta shakllantirayotgan omilga aylandi.

Shuning uchun ham Omskda yangragan fikrlar faqat ikki prezident oʻrtasidagi muloqot emas, balki oʻzgarib borayotgan xalqaro tartibning yana bir muhim belgisi sifatida tarixda qolishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov