Xalqaro jinoyat sudi inqirozi: Isroil yoki Rossiyaning koʻrinmas qoʻli bormi?

Xalqaro jinoyat sudi inqirozga yuz tutmoqda. Vashington Gaagadagi Xalqaro jinoyat sudiga (XJS) qarshi yangi kampaniya boshlab, davlatlarni Rim statutidan chiqishga chaqirdi. Davlat kotibi Marko Rubio "XJS AQSh suverenitetiga tahdid solmoqda", deb bayonot berdi. AQSh sudyalar va prokurorlarga nisbatan vizaviy cheklovlar hamda sanksiyalar joriy etishni rejalashtirmoqda. Shu bilan birga, XJS bosh prokurori Karim Xon jinsiy shilqimlik va xizmat vakolatini suiisteʼmol qilishga oid ayblovlar yuzasidan ichki tekshiruvga tortilgan. U ayblovlarni rad etmoqda.

Karim Xon avval Vladimir Putin, shuningdek, Binyamin Netanyahu va Yoav Galantga nisbatan hibsga olish orderlarini soʻragani bilan tanilgan. Uning lavozimi boʻyicha qaror 24 iyul kuni qabul qilinishi kutilmoqda. Yevropa Ittifoqi esa XJSni qoʻllab-quvvatlab, Ukraina, Gʻazo va Sudan boʻyicha tergovlarni davom ettirish muhimligini taʼkidladi.

Nega xalqaro jinoyat odil sudlovining asosiy instituti global siyosiy qarama-qarshilik markaziga aylandi?

Yaqin yillargacha Gaagada joylashgan Xalqaro jinoyat sudi (XJS) xalqaro huquqning mukammal boʻlmasa-da, barqaror va nufuzli instituti sifatida qabul qilinar edi. Bugun esa u bir vaqtning oʻzida boshqaruv inqirozi, dunyoning eng qudratli davlatlaridan biri tomonidan koʻrsatilayotgan mislsiz siyosiy bosim va xalqaro hamjamiyatning muayyan qismida ishonchning pasayishi kabi bir nechta jiddiy sinovlarga duch kelmoqda. Bosh prokuror Karim Xonga qarshi ilgari surilgan ayblovlar, AQShning XJS sudyalari va prokurorlariga nisbatan sanksiyalar qoʻllash tashabbusi hamda Rossiya va Isroilga oid tergovlar ekspertlar oʻrtasida muhim bir savolni kun tartibiga olib chiqdi: sud oddiy institutsional inqirozni boshdan kechirmoqdami yoki xalqaro jinoyat odil sudlovining asosiy mexanizmlaridan birini zaiflashtirishga qaratilgan maqsadli siyosiy kampaniya amalga oshirilmoqdami?

Bu savolga hozircha aniq javob yoʻq. Ammo bir narsa ravshan: bugungi kunda Xalqaro jinoyat sudining taqdiri faqat xalqaro huquq normalariga emas, balki zamonaviy geosiyosat mantigʻiga ham bogʻliq boʻlib qolmoqda.

XX asr fojialari saboqlaridan tugʻilgan sud

Xalqaro jinoyat sudining tarixi uning rasman tashkil etilishidan ancha avval boshlangan. Ikkinchi jahon urushi tugagach, Nyurnberg va Tokio tribunallari tarixda ilk bor davlat rahbarlari ham harbiy jinoyatlar, insoniyatga qarshi jinoyatlar va genotsid uchun shaxsan jinoiy javobgarlikka tortilishi mumkinligi tamoyilini shakllantirdi. Biroq bu tribunallar urush gʻoliblari tomonidan tashkil etilgan boʻlib, doimiy xalqaro sud organlari emas edi.

Faqat «sovuq urush» tugagach, doimiy xalqaro jinoyat sudini tashkil etish gʻoyasi amaliy tus oldi. Sobiq Yugoslaviyadagi qonli mojarolar va Ruandadagi genotsid xalqaro hamjamiyatda eng ogʻir xalqaro jinoyatlar uchun aybdorlarni javobgarlikka tortishning universal mexanizmi yoʻqligini yana bir bor namoyon qildi.

1998 yilda Rim shahrida oʻtkazilgan diplomatik konferensiyada 120 davlat vakillari Rim statutini qabul qildi. Mazkur hujjat Xalqaro jinoyat sudini tashkil etishning huquqiy asosiga aylandi. Zarur miqdordagi davlatlar tomonidan ratifikatsiya qilingach, 2002 yil 1 iyuldan boshlab XJS rasman oʻz faoliyatini boshladi.

Sudga misli koʻrilmagan vakolatlar berildi. U genotsid, insoniyatga qarshi jinoyatlar, harbiy jinoyatlar va keyinchalik agressiya jinoyati boʻyicha tergov oʻtkazish huquqiga ega boʻldi. Ilk bor tarixda davlatlarni emas, balki muayyan shaxslarni xalqaro jinoiy javobgarlikka torta oladigan doimiy sud instituti tashkil etildi. Aynan shu mustaqillik keyinchalik sudning eng katta afzalligi bilan birga, eng katta muammosiga ham aylandi.

Nega yirik davlatlar XJSni toʻliq qabul qilmadi?

Yuqori xalqaro nufuziga qaramay, Xalqaro jinoyat sudi hech qachon haqiqatan ham universal institutga aylana olmadi.

AQSh prezident Bill Klinton vakolatlarining soʻnggi kunlarida Rim statutini imzolagan boʻlsa-da, Senat uni hech qachon ratifikatsiya qilmadi. Keyinchalik Jorj Bush maʼmuriyati AQShning imzosini rasman qaytarib oldi. Vashington bu qarorni amerikalik harbiy xizmatchilar siyosiy sabablarga koʻra sud taʼqibiga uchrashi mumkinligi haqidagi xavotirlar bilan izohladi.

2002 yilda AQSh Kongressi «Amerika harbiy xizmatchilarini himoya qilish toʻgʻrisidagi qonun»ni (American Service-Members' Protection Act) qabul qildi. Tanqidchilar bu hujjatni hatto norasmiy tarzda «Gaagaga bostirib kirish toʻgʻrisidagi qonun» (Hague Invasion Act) deb ham atashdi. Qonun AQSh fuqarolarini XJS yurisdiksiyasidan himoya qilish boʻyicha keng vakolatlarni nazarda tutar, hatto nazariy jihatdan prezidentga sud qarori asosida hibsga olingan amerikaliklarni ozod qilish uchun harbiy kuch ishlatish imkoniyatini ham berar edi. Amalda bunday ssenariy deyarli mumkin emasligiga qaramay, mazkur qonun Vashingtonning sudga nisbatan qanchalik ehtiyotkor munosabatda boʻlganini yaqqol koʻrsatdi.

Rossiya ham Rim statutini imzolagan, ammo hech qachon uni ratifikatsiya qilmagan. 2016 yilda XJS prokuraturasi Qrimning anneksiyasini Rossiya va Ukraina oʻrtasidagi xalqaro qurolli mojaro sifatida baholagandan soʻng, Moskva Rim statutidan chiqishini eʼlon qildi.

Isroil ham Rim statuti ishtirokchisi emas. Isroil rasmiylari uzoq yillardan beri Falastin toʻlaqonli davlat maqomiga ega emasligini taʼkidlab, shu bois XJS Falastin hududlarida yurisdiksiyaga ega emasligini ilgari surib keladi. Bu pozitsiya prokuratura hamda xalqaro huquq sohasidagi koʻplab ekspertlarning qarashlaridan farq qiladi.

Natijada gʻalati vaziyat shakllandi: bugungi kunda XJSning eng shov-shuvli tergovlari tegishli boʻlgan AQSh, Rossiya va Isroil kabi davlatlarning hech biri sud yurisdiksiyasini tan olmaydi.

Karim Xon davri

2021 yilda britaniyalik huquqshunos Karim Xon Xalqaro jinoyat sudining bosh prokurori etib saylanganida, koʻpchilik uning asosiy vazifasi sudning obroʻsini mustahkamlash boʻladi, deb hisoblagan edi.

Dastlab voqealar aynan shunday rivojlandi. Rossiyaning Ukrainaga qarshi keng koʻlamli harbiy harakatlari boshlanganidan soʻng Karim Xon prokuratura tarixidagi eng yirik tergov guruhini shakllantirdi. 2023 yil mart oyida XJS Rossiya prezidenti Vladimir Putin hamda Bolalar huquqlari boʻyicha vakil Mariya Lvova-Belovaga nisbatan ukrainalik bolalarni Rossiyaga noqonuniy deportatsiya qilish gumoni bilan hibsga olish orderini chiqardi. Bu qaror tarixiy ahamiyat kasb etdi. Ilk bor BMT Xavfsizlik Kengashining doimiy aʼzosi boʻlgan davlatning amaldagi rahbari xalqaro jinoiy taʼqib obʼektiga aylandi.

Biroq haqiqiy siyosiy boʻron oradan bir yil oʻtib boshlandi. 2024 yil may oyida Karim Xon prokuratura nafaqat HAMAS rahbarlariga, balki Isroil Bosh vaziri Binyamin Netanyahu va oʻsha paytdagi mudofaa vaziri Yoav Galantga nisbatan ham hibsga olish orderlari berishni soʻrayotganini maʼlum qildi. Prokuratura fikricha, Gʻazo sektoridagi harbiy harakatlar davomida ular harbiy jinoyatlar hamda insoniyatga qarshi jinoyatlar sodir etgan boʻlishi mumkinligiga yetarli asoslar mavjud. Bu tashabbus misli koʻrilmagan siyosiy reaksiyaga sabab boʻldi. Isroil ayblovlarni qatʼiy rad etdi va ularni siyosiy tusdagi qaror deb baholadi. Vashington ham prokuratura harakatlarini qattiq tanqid qildi, garchi AQSh avvaldan xalqaro jinoyatlar uchun javobgarlik prinsipini qoʻllab-quvvatlashini taʼkidlab kelgan boʻlsa ham.

Aynan shu voqealardan keyin Xalqaro jinoyat sudiga nisbatan tashqi siyosiy bosim sezilarli darajada kuchaydi. AQShda sud xodimlariga qarshi sanksiyalar joriy etish haqida yana ochiqchasiga gapirila boshlandi, ayrim amerikalik siyosatchilar esa ittifoqchi davlatlarni Gaaga sudi bilan hamkorlikni cheklashga chaqirdi.

Shu bilan bir vaqtning oʻzida Karim Xonning oʻzi ham jinsiy shilqimlik va xizmat vakolatini suiisteʼmol qilishga oid ayblovlar yuzasidan ichki tekshiruv markazida qoldi. U barcha ayblovlarni qatʼiy rad etib, ular oʻz faoliyatini obroʻsizlantirishga qaratilgan boʻlishi mumkinligini bildirdi. Hozircha mustaqil tergov davom etmoqda va yakuniy xulosalar chiqarilgani yoʻq.

Shunday qilib, Xalqaro jinoyat sudidagi ichki inqiroz misli koʻrilmagan tashqi siyosiy bosim bilan bir vaqtga toʻgʻri keldi. Bu shunchaki tasodifmi yoki ancha chuqurroq geosiyosiy jarayonlarning ifodasimi — bu savolga javob berish uchun keyingi voqealarni tahlil qilish zarur.

Geosiyosat odil sudlovga qarshi

Agar Xalqaro jinoyat sudi (XJS) inqirozining birinchi qismi institutsional xususiyatga ega boʻlib, bosh prokuror Karim Xonga nisbatan olib borilayotgan ichki tekshiruv bilan bogʻliq boʻlsa, ikkinchi qismi ancha keng qamrovlidir. Bu yerda gap xalqaro huquq bilan katta siyosiy, harbiy va iqtisodiy qudratga ega davlatlar manfaatlarining toʻqnashuvi haqida ketmoqda. Shu nuqtai nazardan asosiy savol tugʻiladi: XJSning zaiflashishidan kim manfaatdor va sudga qarshi maqsadli xalqaro kampaniya haqida gapirish mumkinmi?

AQSh: eski siyosat, yangi vaziyat

Vashington va Xalqaro jinoyat sudi oʻrtasidagi munosabatlar har doim murakkab boʻlgan. AQSh genotsid, harbiy jinoyatlar va insoniyatga qarshi jinoyatlarni sodir etgan shaxslarni javobgarlikka tortish gʻoyasini qoʻllab-quvvatlagan. Biroq u oʻz fuqarolari yoki harbiy xizmatchilari AQSh roziligisiz XJS yurisdiksiyasiga tushishiga doimo qarshi chiqqan.

Bu yondashuv turli prezidentlar davrida saqlanib qoldi, faqat uslubi oʻzgardi. Barak Obama maʼmuriyati ayrim hollarda, jumladan Liviya va Uganda boʻyicha tergovlarda, sud bilan hamkorlik qildi. Jo Bayden maʼmuriyati esa Ukrainadagi ehtimoliy harbiy jinoyatlar yuzasidan tergovlarni qoʻllab-quvvatladi va Vladimir Putinga nisbatan chiqarilgan hibs orderini ijobiy baholadi.

Biroq Gaza sektoridagi voqealar boʻyicha tergov Isroil rahbariyatiga nisbatan ham qoʻllanila boshlaganidan keyin Vashingtonning munosabati keskin oʻzgardi. Karim Xon Binyamin Netanyahu va Yoav Galantga nisbatan hibs orderlari berishni soʻragach, AQSh sud oʻz vakolatidan chiqib ketganini maʼlum qildi. Keyinchalik sudyalar va prokurorlarga qarshi sanksiyalar, vizaviy cheklovlar hamda boshqa bosim choralari haqida ochiq muhokamalar boshlandi. Yuridik nuqtai nazardan bu pozitsiya maʼlum darajada qarama-qarshi koʻrinadi. Agar Ukraina ishida XJS qonuniy institut sifatida tan olinsa, nima uchun xuddi shu mexanizm Gʻazo boʻyicha qoʻllanilganda qabul qilinmaydi? Bu ikki xil yondashuv bugungi kunda AQSh tashqi siyosatini tanqid qiluvchilarning asosiy dalillaridan biriga aylangan.

Isroil: xalqaro bosimni yumshatishga intilish

Isroil uchun Xalqaro jinoyat sudining qarorlari nafaqat huquqiy, balki katta siyosiy ahamiyatga ham ega. Isroil hukumati koʻp yillardan beri XJS yurisdiksiyasini tan olmaydi. Rasmiy Tel-Avivning taʼkidlashicha, Falastin toʻliq davlat sifatida xalqaro huquq subʼektlariga qoʻyiladigan talablarga javob bermaydi. Shuningdek, Isroil oʻz milliy sud tizimi mustaqil va samarali ishlayotganini, shu sababli xalqaro sud aralashuviga ehtiyoj yoʻqligini ilgari suradi.

Biroq Netanyahu va Galantga nisbatan ehtimoliy hibs orderlari Isroil uchun jiddiy diplomatik oqibatlarga olib kelishi mumkin. Rim statutiga aʼzo boʻlgan 125 davlat nazariy jihatdan bunday shaxslar oʻz hududiga kirgan taqdirda ularni hibsga olish majburiyatiga ega boʻladi. Amaliyotda bu masala har doim ham bir xil hal etilmagan boʻlsa-da, bunday qarorlar xalqaro safarlar va siyosiy aloqalarga jiddiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Shu bois Isroil obʼektiv ravishda XJSning siyosiy taʼsiri va xalqaro nufuzi pasayishidan manfaatdor hisoblanadi.

Biroq bu yerda muhim farqni unutmaslik lozim. Manfaatdorlik boshqa, bevosita aralashuv boshqa masala. Hozirgi kunga qadar Isroil Karim Xon atrofidagi ichki inqirozni tashkil etgani yoki unga taʼsir koʻrsatganini tasdiqlovchi ochiq dalillar mavjud emas. Shuning uchun bunday daʼvolarni fakt sifatida emas, balki siyosiy taxmin sifatida baholash toʻgʻri boʻladi.

Sud nufuzining pasayishidan kim manfaatdor?

2023 yil mart oyida Vladimir Putinga nisbatan hibsga olish orderi chiqarilgandan keyin Moskva XJS qarorlarini tan olmasligini maʼlum qildi. Rossiya Tergov qoʻmitasi Karim Xon va qaror qabul qilgan sudyalarga nisbatan jinoyat ishlarini qoʻzgʻatdi. Rossiya nuqtai nazaridan, Xalqaro jinoyat sudi xolislikni yoʻqotgan va Gʻarb siyosiy bosimining vositasiga aylangan. Shu nuqtai nazardan qaraganda, sud nufuzining pasayishi Rossiya manfaatlariga ham mos keladi. Agar xalqaro hamjamiyat XJS qarorlariga kamroq ishona boshlasa, Putinga nisbatan chiqarilgan orderning siyosiy taʼsiri ham kamayadi.

Biroq bu yerda ham aynan shu huquqiy mezon amal qiladi. Rossiyaning sud obroʻsining pasayishidan manfaatdor ekani boshqa, uning Karim Xonga qarshi ichki inqirozni tashkil etganini isbotlash boshqa masala. Bugungi kungacha bunday ayblovlarni tasdiqlaydigan ochiq va ishonchli dalillar mavjud emas.

Karim Xon ishi: qasos uchun tuhmatmi yoki institutsional inqirozmi?

Karim Xonga qarshi ilgari surilgan ayblovlar butun sud uchun jiddiy sinovga aylandi. Agar mustaqil tekshiruv xizmat vakolatini suiisteʼmol qilish holatlarini tasdiqlasa, bu XJS prokuraturasi obroʻsiga katta zarba boʻladi. Agar aksincha, ayblovlar tasdiqlanmasa, unda savol tugʻiladi: nima uchun ular aynan prokuratura Rossiya va Isroil rahbariyatiga nisbatan eng bahsli qarorlarni qabul qilayotgan paytda paydo boʻldi?

Har ikki holatda ham sud maʼlum darajada obroʻ yoʻqotadi. Har qanday sud tizimi uchun ishonch eng muhim kapital hisoblanadi. Shuning uchun hatto Karim Xon toʻliq oqlangan taqdirda ham, uning atrofidagi mojaro XJS tanqidchilari tomonidan sudning mustaqilligiga shubha uygʻotuvchi omil sifatida keltirilishi mumkin.

Yevropa Xalqaro sudning asosiy tayanchiga aylanmoqda

AQSh bosimi kuchayib borayotgan bir paytda Yevropa Ittifoqining pozitsiyasi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Yevropa davlatlarining aksariyati Rim statuti ishtirokchilari hisoblanadi va Xalqaro jinoyat sudini zamonaviy xalqaro huquq tizimining asosiy institutlaridan biri sifatida baholaydi.

Vashington tanqidlaridan keyin Bryussel bir necha bor sud mustaqilligini himoya qilishini maʼlum qildi hamda Ukraina, Gʻazo va Sudan boʻyicha tergovlar siyosiy bosimdan qatʼi nazar davom etishi lozimligini taʼkidladi. Yevropa uchun XJSning saqlanib qolishi — bu alohida davlatlar manfaatini emas, balki xalqaro huquq ustuvorligi tamoyilini himoya qilish demakdir.

Aslida kim yutadi?

Bugungi inqirozni tahlil qilishda bitta asosiy aybdorni topishga intilish tabiiy. Ammo xalqaro siyosat bunday sodda emas.

XJSning zaiflashishi bir vaqtning oʻzida bir nechta davlatlar manfaatlariga mos keladi. Rossiya uchun bu Putinga nisbatan chiqarilgan orderning siyosiy taʼsirini kamaytirish imkonidir. Isroil uchun — Gʻazo boʻyicha xalqaro bosimni yumshatish imkoniyati. AQSh uchun esa — davlat suvereniteti haqidagi oʻz konsepsiyasini va yaqin ittifoqchilarini tashqi yurisdiksiyadan himoya qilish vositasi.

Shuningdek, ilgari XJSni asosan Afrika davlatlariga nisbatan bir tomonlama yondashuvda ayblab kelgan ayrim Global Janub mamlakatlari ham bugungi inqirozni oʻz tanqidlarining tasdigʻi sifatida qabul qilishi mumkin. Shu sababli bugun yagona «maxfiy markaz» yoki «koʻrinmas qoʻl» haqida emas, balki turli davlatlar manfaatlarining obʼektiv mos kelishi haqida gapirish toʻgʻriroq boʻladi.

Kelajakda nima kutish mumkin?

Yaqin yillarda bir nechta ehtimoliy ssenariy kuzatilishi mumkin.

Birinchi ssenariy — islohotlar. Agar Rim statuti ishtirokchi davlatlari prokuratura mustaqilligini yanada mustahkamlab, sud faoliyatining shaffofligini oshira olsa, XJS oʻz oʻrnini saqlab qoladi. Biroq ishonchni qayta tiklash uzoq vaqt talab qiladi.

Ikkinchi ssenariy — asta-sekin marginallashuv. Agar siyosiy bosim kuchaysa va yangi davlatlar Rim statutidan chiqishni boshlasa, sud formal jihatdan saqlanib qolishi mumkin, ammo uning xalqaro siyosatga taʼsiri sezilarli darajada kamayadi.

Uchinchi ssenariy — xalqaro huquqning siyosiy qutblashuvi. Dunyo XJS qarorlarini tan oladigan davlatlar va uning yurisdiksiyasini butunlay rad etadigan davlatlarga boʻlinishi mumkin. Bunday holda xalqaro jinoyat odil sudlovi universal huquqiy institut emas, balki geosiyosiy raqobatning yana bir maydoniga aylanadi.

Xulosa

Xalqaro jinoyat sudi bugun faqat bir prokuror yoki bir nechta tergovlar taqdirini emas, balki butun xalqaro huquq tizimining kelajagini hal qilayotgan tarixiy bosqichni boshdan kechirmoqda. Bugungi kunda mavjud faktlar inqiroz aynan Isroil, Rossiya yoki boshqa davlat tomonidan tashkil etilganini tasdiqlamaydi. Bunday xulosaga kelish uchun yetarli huquqiy dalillar mavjud emas.

Biroq boshqa muhim haqiqat ham bor: Xalqaro jinoyat sudining zaiflashishi bir vaqtning oʻzida bir nechta nufuzli davlatlar manfaatlariga xizmat qilishi mumkin. Ularning maqsadlari turlicha boʻlsa-da, natija bitta — sudning siyosiy va huquqiy taʼsirini kamaytirish.

Shu maʼnoda bugungi inqirozni yagona davlatning fitnasi sifatida emas, balki xalqaro munosabatlarda huquq bilan geosiyosat oʻrtasidagi keskin qarama-qarshilikning ifodasi sifatida baholash maqsadga muvofiq. Agar Xalqaro jinoyat sudi bu sinovdan mustaqilligi va nufuzini saqlab chiqqan holda oʻta olsa, u xalqaro huquqning yanada mustahkam institutiga aylanishi mumkin. Agar siyosiy bosim ustun kelsa, insoniyat ikkinchi jahon urushi fojialaridan keyin barpo etilgan xalqaro jinoyat odil sudlovi tizimining sekin-asta zaiflashishiga guvoh boʻlishi ehtimoldan xoli emas.

Tarix shuni koʻrsatadiki, xalqaro sudlar davlatlar qonun ustuvorligini siyosiy manfaatlardan ustun qoʻyishga tayyor ekan, samarali faoliyat yuritadi. Bugun aynan shu tamoyil 2002 yilda tashkil etilgan Xalqaro jinoyat sudi tarixidagi eng jiddiy sinovlardan birini boshdan kechirmoqda.

Abulfayz Sayidasqarov