Mixail Fyodorov isteʼfosi: Ukraina elitasida kutilmagan ziddiyat

Ukraina toʻliq koʻlamli urush boshlanganidan beri eng jiddiy ichki siyosiy sinovlardan birini boshdan kechirmoqda. Prezident Vladimir Zelenskiyning mudofaa vaziri Mixail Fyodorovni lavozimidan ozod etish haqidagi qarori mamlakatning turli hududlarida norozilik namoyishlarini keltirib chiqardi hamda Gʻarb davlatlari va xalqaro hamkorlar eʼtiborini tortdi. Namoyishlar nafaqat Kiyevda, balki Lvov, Dnepr, Odessa, Ternopol, Ivano-Frankovsk, Chernigov va boshqa shaharlarda ham boʻlib oʻtgan.

Bu voqealarning ahamiyati faqatgina namoyishlar koʻlami bilan cheklanmaydi. Harbiy holat amal qilayotgan Ukrainada prezidentning kadrlar siyosatiga qarshi ommaviy chiqishlar nisbatan kam uchraydi. Shu bois mazkur holat mamlakat ichida ham, xorijda ham jiddiy siyosiy voqea sifatida baholanmoqda.

Nega aynan Fyodorov?

Mixail Fyodorov Mudofaa vazirligiga nisbatan yaqinda tayinlangan boʻlsa-da, qisqa vaqt ichida armiyani texnologik jihatdan modernizatsiya qilish tarafdori sifatida tanildi. Ungacha u, avvalo, davlat boshqaruvini raqamlashtirish sohasidagi faoliyati bilan mashhur edi. Mudofaa vazirligida esa asosiy eʼtiborni uchuvchisiz tizimlar, raqamli boshqaruv, harbiy xaridlarni shaffoflashtirish hamda boshqaruv mexanizmlarini isloh qilishga qaratdi.

Fyodorov oʻzining xayrlashuv murojaatida asosiy yutuqlar sifatida mudofaa sohasiga innovatsiyalarni joriy etish, harbiy texnologiyalarni rivojlantirish va tarkibiy islohotlarni boshlashni qayd etdi. Shu bilan birga, u vazirlikni NATO standartlariga mos ravishda toʻliq qayta tashkil etishga ulgurmaganini ham tan oldi. Aynan ushbu islohotlarning yakuniga yetmagani keyingi siyosiy bahslarning markaziy mavzularidan biriga aylandi.

Isteʼfo sababi

Fyodorovning lavozimdan ketishi yuzasidan rasmiy izohlar uning oʻzi va mustaqil tahlilchilar bildirgan fikrlardan maʼlum darajada farq qiladi.

Prezident Vladimir Zelenskiyning taʼkidlashicha, qarorga Mudofaa vazirligi siyosiy rahbariyati bilan Qurolli kuchlar qoʻmondonligi oʻrtasidagi hamkorlik samaradorligining pasayishi sabab boʻlgan. Shuningdek, Ukraina yetakchisi Fyodorovning mudofaa boʻlimlari – “voyenkomat”larni isloh qilishidan koʻngli toʻlmagan. Bundan tashqari, asosiy omillardan biri Fyodorov hamda Ukraina Qurolli kuchlari Bosh qoʻmondoni Aleksandr Sirskiy oʻrtasidagi jiddiy kelishmovchiliklar boʻlgan.

Fyodorovning oʻzi ham bunday qarama-qarshiliklar mavjudligini amalda tasdiqladi. U harbiy boshqaruv tizimini isloh qilish zarurligini taʼkidlab, yuqori qoʻmondonlik tarkibini yangilash taklifini ilgari surganini maʼlum qildi. Uning fikricha, armiya ichidagi qarshiliklar islohotlarning toʻliq amalga oshishiga asosiy toʻsiq boʻlgan.

Shu nuqtai nazardan qaraganda, gap faqatgina ayrim islohotlarning muvaffaqiyatsizligi haqida emas. Asosiy masala urushni boshqarish boʻyicha ikki xil yondashuv — texnologiyalarga tayangan tezkor modernizatsiya modeli hamda mavjud harbiy boshqaruv vertikalini saqlab qolish modeli oʻrtasidagi qarama-qarshilikda boʻlishi mumkin.

Kutilmagan namoyishlar

Urush boshlanganidan buyon Ukraina jamiyati davlat institutlari atrofida yuqori darajada birlashganini namoyon qilib kelmoqda. Shu sababli bu safargi ommaviy namoyishlar koʻplab kuzatuvchilar uchun kutilmagan holat boʻldi.

Namoyishlar asosan ijtimoiy tarmoqlar orqali tashkil etilgan boʻlib, ularda fuqarolik jamiyati vakillari, koʻngillilar, front qatnashchilari hamda mudofaa sohasidagi islohotlarni qoʻllab-quvvatlovchilar ishtirok etgan. Eʼtiborli jihati shundaki, namoyishchilar davlat siyosatiga emas, balki aynan oʻzlari samarali islohotchi deb hisoblagan vazirning isteʼfosiga qarshi chiqqanlar.

Namoyishlar tinch tarzda oʻtgani, prezident Zelenskiy esa fuqarolarning oʻz fikrini erkin bildirish huquqini ochiq tan olgani ham muhim ahamiyatga ega. Bu holat hatto urush sharoitida ham Ukraina siyosiy tizimida jamoatchilik muhokamasi va fuqarolik faolligi saqlanib qolayotganini koʻrsatadi.

Kadrlar masalasi — tizimli muammo sifatida

Fyodorovning isteʼfosi hukumat tarkibidagi boshqa muhim oʻzgarishlar ortidan sodir boʻldi. Bundan bir necha kun avval bosh vazir Yuliya Sviridenko ham lavozimini tark etgan edi.

Bunday qisqa vaqt ichida davlat boshqaruvining eng yuqori boʻgʻinlarida ketma-ket amalga oshirilayotgan oʻzgarishlar ijro hokimiyati barqarorligi haqida tabiiy savollarni keltirib chiqarmoqda.

Bir tomondan, bu qarorlar urush sharoitida davlat boshqaruvini yanada samarali qilishga qaratilgan navbatdagi qayta tashkil etish sifatida baholanishi mumkin.

Ikkinchi tomondan esa, rahbarlarning tez-tez almashishi institutsional izchillikka salbiy taʼsir koʻrsatishi mumkin. Chunki har bir yangi rahbar oʻz jamoasini shakllantiradi, ustuvor yoʻnalishlarni qayta belgilaydi va avval boshlangan loyihalarni qayta koʻrib chiqadi.

Shu sababli bir qator siyosiy tahlilchilar bu jarayonlarni Ukraina davlat boshqaruv tizimining urush davriga mos yangi modelni izlash bosqichi sifatida baholamoqda.

Ichki siyosiy kurash yoki boshqaruv zarurati?

Xoʻsh, Ukrainadagi soʻnggi kadrlar oʻzgarishi oddiy maʼmuriy qarormi yoki hokimiyat ichidagi turli taʼsir markazlari oʻrtasidagi kurashning namoyon boʻlishimi? Hozircha ichki siyosiy guruhlar oʻrtasida muvofiqlashtirilgan va rejalashtirilgan qarama-qarshilik mavjudligini tasdiqlovchi ochiq dalillar yoʻq.

Biroq voqealar ketma-ketligi siyosiy rahbariyat, harbiy qoʻmondonlik va armiyani tezkor modernizatsiya qilish tarafdorlari oʻrtasida jiddiy qarashlar farqi borligini koʻrsatmoqda. Mixail Fyodorov oʻz chiqishlarida harbiy tizim ichida islohotlarga qarshilik mavjudligini bir necha bor taʼkidlagan. Shu bilan birga, prezident Vladimir Zelenskiy Aleksandr Sirskiyni qoʻllab-quvvatlab, amaldagi harbiy boshqaruv vertikalini saqlab qolish tarafdori ekanini namoyon qildi. Demak, Zelenskiy siyosiy jihatdan mashhur boʻlgan va islohotlar tarafdori sifatida koʻrilgan vazirning ketishi evaziga harbiy boshqaruvdagi barqarorlikni birinchi oʻringa qoʻygan.

Biroq yangi maʼlumotlarga koʻra, Zelenskiy Ukraina qurolli kuchlari bosh qoʻmondoni Sirskiyni isteʼfoga chiqarish haqida oʻylamoqda. Bu Fyodorovni mudofaa vaziri lavozimidan ozod etilishiga qarshi boʻlgan noroziliklar fonida yuz bergan, deya xabar berdi Financial Times. Shuningdek, Ukraina Oliy Radasi deputatlari Zelenskiyga Sirskiyni isteʼfoga chiqarish boʻyicha soʻrovnoma yuborishni rejalashtirgan. Lekin bu tashabbusni kamida 226 nafar deputat imzolashi kerak.

Yevropaning munosabati

Ukrainadagi kadrlar oʻzgarishi nafaqat ichki siyosiy maydonda, balki Yevropa hamkorlari orasida ham qiziqish uygʻotdi. Yevropa Ittifoqi va uning aʼzo davlatlari uchun asosiy masala — shaxslar emas, balki Ukraina bilan amalga oshirilayotgan strategik dasturlarning davomiyligidir. Fyodorov lavozimidan ketishidan oldin Ukraina mudofaa sanoati va Yevropa mamlakatlari oʻrtasidagi hamkorlikni kengaytirishga qaratilgan bir qator tashabbuslarda ishtirok etgan.

Yevropalik hamkorlarni, avvalo, Ukraina mudofaa korxonalarining Yevropa dasturlariga kirishi davom etadimi, yoʻqmi, qoʻshma ishlab chiqarish loyihalari saqlanib qoladimi, harbiy mahsulotlar xarid qilish jarayonlaridagi ochiqlik va shaffoflik taʼminlanadimi, degan masalalar qiziqtiradi. Biroq hozircha bu kelishuvlar faqat bitta vazir shaxsiga bogʻliq ekani haqida xulosa qilishga asos yoʻq. Koʻplab xalqaro dasturlar davlatlararo kelishuvlarga asoslanadi va rahbarlar almashinuvidan keyin ham davom etishi mumkin.

Shu bilan birga, har qanday yuqori darajadagi kadrlar oʻzgarishi hamkorlarda maʼlum darajada ehtiyotkorlik paydo qilishi tabiiy. Zero, xalqaro hamkorlar uchun eng muhim omil — siyosiy qarorlarning oldindan bashorat qilinishi va qabul qilingan majburiyatlarning bajarilishidir.

Yangi mudofaa vaziri masalasi

Fyodorovdan keyingi eng ehtimoliy nomzod sifatida Ukraina ichki ishlar vaziri Igor Klimenko nomi tilga olindi. Agar bu tayinlov amalga oshsa, u davlat boshqaruvida kuch tuzilmalari rolining yanada kuchayishini anglatishi mumkin. Ichki ishlar tizimi rahbarining mudofaa sohasiga oʻtishi davlat xavfsizligi, tartib-intizom va markazlashgan boshqaruv masalalariga ustuvor ahamiyat berilayotganidan dalolat berishi ehtimol.

Biroq bu avtomatik ravishda islohotlar toʻxtaydi degani emas. Yangi rahbar avval boshlangan ayrim jarayonlarni saqlab qolishi, biroq ularning amalga oshirish usuli va surʼatlarini oʻzgartirishi mumkin. Asosiy savol — yangi rahbar armiyani modernizatsiya qilish jarayoni bilan mavjud harbiy boshqaruv tizimi oʻrtasida muvozanatni taʼminlay oladimi, yoʻqmi?

Asosiy xavotirlar

Hozirgi vaziyatda eng katta xavf vazirning almashishi emas, balki noaniqlikning paydo boʻlishidir.

Birinchi navbatda, mudofaa sohasidagi islohotlar vaqtincha sekinlashishi mumkin. Yangi rahbarga oʻz jamoasini shakllantirish, ish uslubini belgilash va boshlangan dasturlarni tahlil qilish uchun vaqt kerak boʻladi.

Ikkinchi xavotir xalqaro hamkorlar bilan munosabatlarda ishonch masalasi bilan bogʻliq. Ukrainani qoʻllab-quvvatlayotgan davlatlar uchun eng muhim talablardan biri — qarorlarning uzluksizligi va mablagʻlardan samarali foydalanish kafolatidir.

Uchinchi omil — jamoatchilik ishonchi hisoblanadi. Agar aholi kadrlar almashinuvini zarur boshqaruv qarori emas, balki ichki siyosiy kelishmovchiliklar natijasi sifatida qabul qila boshlasa, davlat institutlariga ishonch pasayishi mumkin.

Inqiroz nimani oshkor qildi?

Asosiy xulosa shundan iboratki, Ukraina siyosiy tizimi urush davrining yangi bosqichiga oʻtmoqda. Urushning dastlabki davrida asosiy vazifa davlat va jamiyatni yagona maqsad atrofida birlashtirish boʻlgan boʻlsa, endi turli boshqaruv modellari oʻrtasidagi farqlar tobora koʻproq namoyon boʻlyapti.

Bir tomonda - armiyani texnologiyalar asosida yangilash, boshqaruv tizimini tezkor oʻzgartirish, yangi avlod harbiy sanoatini shakllantirish tarafdorlari bor.

Ikkinchi tomonda esa - mavjud harbiy vertikalni saqlash, qaror qabul qilish tizimini markazlashtirish, urush sharoitida barqarorlikni birinchi oʻringa qoʻyish tarafdorlari turibdi.

Mixail Fyodorovning isteʼfosi ana shu ikki yondashuv oʻrtasidagi ziddiyatning ramziga aylandi.

Voqealar qanday rivojlanadi?

Yaqin istiqbol uchun eng ehtimoliy ssenariy — yangi rahbariyat shakllangandan keyin vaziyatning asta-sekin barqarorlashishi boʻladi. Chunki Ukraina davlat institutlari hali ham ishlash qobiliyatini saqlab qolmoqda, prezident hokimiyati esa muhim siyosiy qarorlarni qabul qilish uchun yetarli vakolatlarga ega. Biroq oʻrta muddatli istiqbol uchta asosiy omilga bogʻliq boʻladi.

Birinchi omil — texnologik modernizatsiya siyosati davom etadimi yoki yoʻqmi.

Ikkinchi omil — yangi rahbariyat harbiy qoʻmondonlik bilan munosabatlarni qanday yoʻlga qoʻya oladi.

Uchinchi omil — Gʻarb hamkorlari Ukraina mudofaa siyosatidagi izchillikka qanchalik ishonch hosil qiladi.

Agar yangi jamoa avval boshlangan islohotlarni davom ettirsa va xalqaro hamkorlar bilan munosabatlarda barqarorlikni taʼminlasa, hozirgi inqiroz siyosiy tizimning moslashuv jarayoni sifatida tarixda qolishi mumkin. Lekin kadrlar almashinuvi turli taʼsir markazlari oʻrtasidagi uzoq davom etadigan kurashga aylansa, Ukraina davlat boshqaruvi samaradorligi jiddiy sinovlarga duch kelishi mumkin.

Yakuniy xulosa: Ukraina siyosiy tizimi uchun asosiy sinov

Mixail Fyodorovning isteʼfosi faqatgina bir vazirning almashishi bilan cheklanadigan oddiy kadrlar qarori emas. Bu voqea Ukraina davlat boshqaruv tizimida urush sharoitida shakllanayotgan yangi muvozanatlarni namoyon etuvchi muhim siyosiy belgi sifatida koʻrilishi mumkin.

Maʼlumki, har qanday urush sharoitida davlatning eng muhim resurslaridan biri — jamiyat ishonchidir. Harbiy texnika, moliyaviy yordam va xalqaro qoʻllab-quvvatlash qanchalik muhim boʻlmasin, davlat institutlariga boʻlgan ishonch zaiflashsa, boshqaruv samaradorligi pasayishi mumkin. Fyodorov atrofidagi vaziyat shu jihatdan alohida ahamiyatga ega. Uni qoʻllab-quvvatlaganlar uni yangi avlod islohotchisi, raqamli texnologiyalar va innovatsiyalar tarafdori sifatida koʻrdilar. Uning tanqidchilari esa urush davrida asosiy eʼtibor boshqaruv barqarorligi va harbiy vertikalning birligini saqlashga qaratilishi kerakligini taʼkidladilar.

Demak, bahs bir shaxs haqida emas, balki davlat boshqaruvining qaysi modeli samarali ekani haqida ketmoqda.

Umuman olganda, Mixail Fyodorvning isteʼfosi Ukraina uchun muhim siyosiy signal boʻldi.

Bu voqea mamlakat ichida turli boshqaruv yondashuvlari oʻrtasidagi farqlar kuchayganini, davlat tizimida yangi muvozanat izlanayotganini va jamiyat davlat qarorlariga nisbatan yanada faol munosabat bildirishni boshlaganini koʻrsatdi.

Biroq, mazkur holatni hali tizimli siyosiy inqiroz sifatida baholashga asos yoʻq. Ukrainadagi davlat institutlari oʻz faoliyatini davom ettirmoqda, xalqaro hamkorlik mexanizmlari saqlanib qolmoqda va hokimiyat qaror qabul qilish salohiyatini yoʻqotmagan.

Shu nuqtai nazardan, asosiy masala — yangi siyosiy sharoitda islohotlar zarurati bilan davlat boshqaruvidagi barqarorlikni taʼminlash oʻrtasidagi muvozanatni topishdan iborat. Keyingi qarorlar mamlakat ichki siyosiy barqarorligi, jamoatchilik ishonchi va davlat institutlarining samaradorligi uchun hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi.

Abulfayz Sayidasqarov