Arab monarxiyalari yangi mudofaa tizimini shakllantirmoqchimi?

Joriy yilning 17 iyul kuni Pokiston va Quvayt mudofaa sohasidagi hamkorlik toʻgʻrisidagi kelishuvni kengaytirish boʻyicha muzokaralarni qayta boshladi. Bu kelishuv investitsiyalar va energetika sohasidagi hamkorlik evaziga yanada yaqin harbiy hamkorlikni nazarda tutishi mumkin.

Quvayt Pokistonning Saudiya Arabistoni bilan tuzgan kelishuviga oʻxshash keng koʻlamli harbiy sheriklikdan manfaatdor. Biroq Islomobod hozircha amirlik hududiga jangovar boʻlinmalarni joylashtirish imkoniyatini koʻrib chiqayotgani yoʻq. Pokiston ehtimoliy bitim doirasida energetik xavfsizlik sohasida qoʻllab-quvvatlov olishni, jumladan, yoqilgʻi omborlarini barpo etish va Quvaytdan neft mahsulotlari yetkazib berish hajmini kengaytirishni maqsad qilgan.

Bunday kelishuvlarning rivojlanishi Fors koʻrfazi davlatlarining Eron atrofidagi keskinlik kuchayib borayotgan bir paytda xavfsizlik sohasidagi sheriklarini diversifikatsiya qilishga intilayotganini aks ettiradi. Biroq muzokaralarning keyingi taqdiri koʻp jihatdan mintaqadagi vaziyat hamda AQSh–Eron inqirozining rivojlanish dinamikasiga bogʻliq boʻladi.

Tendensiyami yoki strategiya?

Oʻtgan yilning 17 sentabr kuni esa Saudiya Arabistoni va Pokiston oʻzaro mudofaa toʻgʻrisidagi paktni imzolagan edi. Reuters agentligining Pokiston davlat televideniyesiga tayanib xabar berishicha, mazkur hujjat xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni mustahkamlashga qaratilgan. Kelishuvga muvofiq, tomonlardan biriga qilingan hujum har ikki davlatga qarshi tajovuz sifatida baholanadi.

Taʼkidlash kerak, mazkur jarayonlar oddiy ikki tomonlama munosabatlarning rivojlanishidan koʻra ancha keng qamrovli geosiyosiy jarayonni anglatadi. Bu voqealar Yaqin Sharqda xavfsizlikning yangi arxitekturasi shakllanayotganini, unda Pokiston tobora muhim oʻrin egallab borayotganini koʻrsatmoqda.

Rasman mazkur kelishuvlar biror davlatga qarshi qaratilmagan. Biroq ularning paydo boʻlishi Eron atrofidagi keskinlikning kuchayishi, Isroil va Eron oʻrtasidagi qurolli toʻqnashuvlar, AQShning Eron obʼektlariga bergan zarbalari hamda arab monarxiyalarida Vashingtonning uzoq muddatli xavfsizlik kafolatlariga nisbatan ishonch pasayib borayotgan davrga toʻgʻri keldi.

Nega aynan Pokiston?

Saudiya Arabistoni va Pokiston oʻrtasidagi harbiy hamkorlik bir necha oʻn yillik tarixga ega. 1970-yillardan boshlab pokistonlik harbiy mutaxassislar Saudiya qurolli kuchlarini tayyorlashda ishtirok etib kelgan. Turli davrlarda minglab pokistonlik harbiylar qirollikda instruktor va maslahatchi sifatida xizmat qilgan. Shuningdek, ikki davlat muntazam ravishda qoʻshma harbiy mashgʻulotlar oʻtkazib, razvedka maʼlumotlari bilan almashgan va mudofaa sohasida doimiy maslahatlashuvlar olib borgan.

Bugungi kunda Pokiston islom dunyosidagi eng yirik va jangovar qobiliyatga ega armiyalardan biriga ega. Mamlakat rivojlangan harbiy-sanoat majmuasi, zamonaviy harbiy aviatsiya, raketa texnologiyalari va eng muhimi — rasman yadro quroliga ega yagona islom davlati hisoblanadi. Aynan shu omillar uni Fors koʻrfazi mamlakatlari uchun alohida ahamiyatga ega strategik sherikka aylantirmoqda.

Ar-Riyod uchun Islomobod bilan hamkorlik AQSh yordamiga toʻliq tayanishdan voz kechmagan holda xavfsizlik tizimini diversifikatsiya qilish imkonini beradi. Pokiston uchun esa bu kelishuv investitsiyalar jalb qilish, neft va boshqa energetik resurslarni imtiyozli shartlarda olish hamda boy arab davlatlari bilan iqtisodiy hamkorlikni yanada kengaytirish imkoniyatini yaratadi.

Nega kelishuv aynan hozir imzolandi?

Bu jarayonga asosiy turtki 2025 yildagi voqealar boʻldi. Isroil va Eron oʻrtasidagi harbiy qarama-qarshilik, oʻzaro raketa va aviatsiya zarbalari, Tehronning Amerika bazalarini nishonga olish bahonasida oʻz arab qoʻshnilarini bombalayotgani, AQShning mojaroga aralashishi hamda Tehron yaratgan va qoʻllaydigan shia jangarilarining mintaqadagi obʼektlarga hujumlari arab davlatlariga mahalliy inqiroz juda qisqa vaqt ichida butun mintaqaviy urushga aylanib ketishi mumkinligini yana bir bor namoyon qildi.

Shu bilan birga, Fors koʻrfazi mamlakatlarida AQShning kelajakdagi xavfsizlik siyosatiga nisbatan noaniqlik kuchaydi. Vashington mintaqada harbiy ishtirokini saqlab qolayotgan boʻlsa-da, u xavfsizlik uchun masʼuliyatning muayyan qismini oʻz ittifoqchilari zimmasiga bosqichma-bosqich oʻtkazishga intilayotganini namoyish etmoqda.

Aynan shunday sharoitda Saudiya Arabistoni qoʻshimcha xavfsizlik kafolatlarini izlay boshladi. Pokiston esa oʻzining harbiy salohiyati, arab davlatlari bilan uzoq yillik aloqalari hamda mintaqada hududiy daʼvolari mavjud emasligi tufayli bunday hamkorlik uchun deyarli ideal nomzodga aylandi.

Shartnoma nimani nazarda tutadi?

Ochiq manbalarda eʼlon qilingan maʼlumotlarga koʻra, mazkur shartnomaning asosiy tamoyili shundan iboratki, tomonlardan biriga qarshi qilingan qurolli hujum ikkinchi tomon xavfsizligiga ham tahdid sifatida baholanadi. Hujjat mudofaa va xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni kengaytirish, razvedka maʼlumotlari bilan almashish, harbiy kadrlarni tayyorlash hamda inqirozli vaziyatlarda harakatlarni muvofiqlashtirishni nazarda tutadi.

Shu bilan birga, ushbu kelishuvni NATOga toʻliq oʻxshatib boʻlmaydi. Hozircha yagona harbiy qoʻmondonlikni tashkil etish, avtomatik ravishda urushga kirish mexanizmi yoki doimiy asosda yirik harbiy kontingentlarni joylashtirish haqida maʼlumot berilmagan.

Shu sababli bu hujjatni toʻlaqonli harbiy blok emas, balki ehtimoliy xavf-xatarlarga birgalikda javob berish uchun institutsional asos yaratuvchi strategik sheriklik sifatida baholash toʻgʻriroq boʻladi.

Nega Quvayt Pokistonga qiziqish bildirmoqda?

2026 yil yozida Islomobod va Quvayt oʻrtasida boshlangan muzokaralar Saudiya Arabistoni qoʻllayotgan xavfsizlik modeli boshqa Fors koʻrfazi davlatlarining ham eʼtiborini tortayotganini koʻrsatadi.

Mavjud maʼlumotlarga koʻra, Quvayt oʻz milliy xavfsizligi uchun qoʻshimcha kafolatlarga ega boʻlishni istamoqda. Pokiston esa uzoq muddatli energetik hamkorlik, neft mahsulotlarini barqaror yetkazib berish, strategik yoqilgʻi zaxiralarini tashkil etish hamda arab investitsiyalarini jalb qilishdan manfaatdor.

Eʼtiborli jihati shundaki, Islomobod hozircha oʻz jangovar boʻlinmalarini Quvayt hududida doimiy joylashtirishga rozilik bildirmagan. Bu Pokiston tashqi siyosatining muhim xususiyatini koʻrsatadi. Mamlakat arab davlatlari bilan strategik hamkorlikni rivojlantirishga intilayotgan boʻlsa-da, oʻzini biror ehtimoliy mintaqaviy mojaroga avtomatik tarzda jalb qilishi mumkin boʻlgan majburiyatlarni zimmasiga olishdan ehtiyot boʻlmoqda.

Eronga qarshi tuzilgan ittifoqmi?

Rasman — yoʻq. Hozirgacha eʼlon qilingan hech bir rasmiy hujjatda Eron tahdid yoki raqib davlat sifatida tilga olinmagan. Biroq geosiyosatda nafaqat hujjat matni, balki uning qaysi sharoitda qabul qilingani ham katta ahamiyatga ega.

Soʻnggi yillarda mintaqada xavfsizlikka oid deyarli barcha tashabbuslar Eron atrofidagi keskinlik kuchaygan davrga toʻgʻri keldi. Isroil va Eron oʻrtasidagi qurolli qarama-qarshilik, AQSh bilan munosabatlarning yanada taranglashishi hamda Fors koʻrfazi davlatlarining xavotirlari yangi mudofaa kelishuvlarining paydo boʻlishiga turtki boʻldi.

Shu bois xalqaro munosabatlar sohasidagi koʻplab tahlilchilar mazkur bitimlarni Eronni rasman nishonga olmagan boʻlsa-da, uning harbiy-siyosiy imkoniyatlarini jilovlashga qaratilgan kengroq strategiyaning bir qismi sifatida baholamoqdalar. Bunday hamkorlik ehtimoliy agressiya narxini oshirish, arab davlatlari oʻrtasidagi muvofiqlashuvni kuchaytirish hamda tashqi tahdidlarga qarshi umumiy salohiyatni mustahkamlashga xizmat qilishi mumkin.

Eron qanday munosabat bildirmoqda?

Tehron bu jarayonlarni diqqat bilan kuzatib bormoqda. Biroq uning munosabati hozircha nisbatan ehtiyotkor va vazmin boʻlib qolmoqda.

Buning bir nechta sababi bor. Avvalo, Pokiston Eronning bevosita qoʻshnisi hisoblanadi. Ikki mamlakat qariyb 900 kilometrlik umumiy chegaraga ega boʻlib, chegara xavfsizligi, terrorizm, narkotrafik va qurolli ekstremistik guruhlarga qarshi kurash sohasida oʻzaro manfaatlarga ega.

Ikkinchidan, Tehron Pokistonni ochiq raqibga aylantirishdan manfaatdor emas. Aksincha, Eron Islomobod bilan amaliy va pragmatik munosabatlarni saqlab qolishga intilmoqda. Chunki Pokiston nafaqat Janubiy Osiyo, balki butun musulmon dunyosida muhim siyosiy va harbiy oʻrin tutadi. Shu sababli Eron rasmiy bayonotlarida odatda Pokistonni tanqid qilishdan koʻra, tashqi harbiy bloklar va mintaqada kuchlar muvozanatini oʻzgartirishi mumkin boʻlgan har qanday harbiy-siyosiy tuzilmalarga nisbatan umumiy xavotir bildirishga koʻproq urgʻu bermoqda.

Nega Pokiston Eron bilan toʻgʻridan-toʻgʻri mojaroga kirishni istamaydi?

Saudiya Arabistoni bilan yaqin strategik munosabatlarga qaramay, Pokiston tashqi siyosatda anʼanaviy ravishda muvozanatli yondashuvni saqlab kelmoqda.

Ayrim arab davlatlaridan farqli ravishda, Islomobod hech qachon Eron bilan siyosiy va iqtisodiy aloqalarni toʻliq uzmagan. Buning bir nechta muhim sabablari mavjud.

Avvalo, ikki mamlakat umumiy davlat chegarasiga ega. Chegara xavfsizligi, terrorizm, narkotrafik va noqonuniy qurol savdosiga qarshi kurash har ikki tomon uchun ham ustuvor vazifalardan hisoblanadi.

Ikkinchidan, Pokiston va Eron oʻrtasida iqtisodiy hamkorlik ham muhim ahamiyat kasb etadi. Xususan, energetika, savdo va transport sohalaridagi hamkorlik ikki davlat manfaatlariga xizmat qiladi.

Uchinchidan, Pokiston rahbariyati yaxshi anglaydiki, Eron bilan keng koʻlamli harbiy toʻqnashuv nafaqat ikki davlat, balki butun Janubiy va Gʻarbiy Osiyo xavfsizligiga jiddiy tahdid solishi mumkin. Bunday ssenariy mamlakat iqtisodiyotiga, tashqi savdosiga va ichki barqarorligiga salbiy taʼsir koʻrsatadi.

Shuning uchun Islomobod yangi mudofaa kelishuvlarini rivojlantirar ekan, ehtimoliy mintaqaviy urushga avtomatik ravishda tortilishiga olib keladigan majburiyatlardan ehtiyotkorlik bilan qochishga harakat qilmoqda.

Yaqin Sharqda yangi xavfsizlik tizimi shakllanyaptimi?

Hozircha Yaqin Sharqda NATOga oʻxshash yagona harbiy blok tashkil etilmoqda, deb aytishga asos yoʻq. Biroq soʻnggi voqealar muhim tendensiyani namoyon etmoqda. Fors koʻrfazi davlatlari oʻzaro bogʻlangan ikki tomonlama mudofaa shartnomalari tarmogʻini shakllantirishga kirishmoqda.

Agar kelgusida Birlashgan Arab Amirliklari, Bahrayn, Qatar yoki boshqa arab davlatlari ham Pokiston bilan shunga oʻxshash kelishuvlarni imzolasa, mintaqada mutlaqo yangi xavfsizlik modeli yuzaga kelishi mumkin. Bu model yagona harbiy ittifoq emas, balki umumiy manfaatlar asosida oʻzaro bogʻlangan strategik sherikliklar tizimi boʻladi.

Bunday holatda AQSh mintaqadagi asosiy tashqi hamkor sifatida qolishi mumkin. Biroq u endi xavfsizlikning yagona kafolatchisi boʻlmaydi. Mintaqa davlatlari oʻz mudofaa salohiyatini mustahkamlash uchun yangi hamkorlar bilan munosabatlarni kengaytirishga intiladi.

Mintaqaviy kuchlar muvozanati qanday oʻzgarmoqda?

Yuqorida zikr etilgan jarayonlarning eng muhim natijalaridan biri Pokistonning geosiyosiy ahamiyati sezilarli darajada ortib borayotganidir.

Agar avval Islomobod asosan Janubiy Osiyo siyosati doirasida baholangan boʻlsa, bugun u asta-sekin Yaqin Sharq xavfsizligi tizimining muhim ishtirokchisiga aylanmoqda. Saudiya Arabistoni uchun - bu kuchli harbiy sherikning paydo boʻlishini anglatadi. Quvayt uchun — milliy xavfsizlik kafolatlarini diversifikatsiya qilish imkoniyatidir. AQSh uchun — mintaqada xavfsizlik yukining muayyan qismini ittifoqchilar bilan boʻlishish imkoniyatidir. Xitoy uchun esa bu Fors koʻrfazidan energiya resurslari yetkazib berish yoʻllarining barqarorligini saqlash nuqtai nazaridan muhim ahamiyatga ega.

Eron uchun esa vaziyat ancha murakkablashmoqda. Rasman mazkur kelishuvlar unga qarshi qaratilmagan boʻlsa-da, ular arab davlatlari bilan Pokiston oʻrtasidagi harbiy muvofiqlashuvni kuchaytirib, mintaqadagi strategik kuchlar muvozanatiga taʼsir koʻrsatishi mumkin.

Xulosa va prognoz

Yaqin yillarda eng ehtimoliy ssenariy — Pokiston bilan Fors koʻrfazi davlatlari oʻrtasidagi mudofaa hamkorligining yanada kengayishidir.

Shu bilan birga, Islomobod ehtimol katta ehtiyotkorlik bilan harakat qiladi. U bir tomondan arab monarxiyalari bilan strategik sheriklikni chuqurlashtirishga intilsa, ikkinchi tomondan Eron bilan qoʻshnichilik munosabatlarini saqlab qolishga harakat qiladi. Arab davlatlari uchun bunday yondashuv keskin harbiy blok tuzmasdan turib xavfsizlikni mustahkamlash imkonini beradi.

Eron uchun esa bu yangi diplomatik chaqiriqdir. Tehron mintaqa davlatlari bilan muloqotni faollashtirishi va ikki tomonlama mudofaa kelishuvlarining keng qamrovli antiiqron koalitsiyasiga aylanib ketishining oldini olishga intilishi ehtimol.

Shunday qilib, bugungi kunda gap yangi «arab NATOsi» tashkil etilayotgani haqida emas. Asosiy tendensiya — harbiy hamkorlik, energetik oʻzaro bogʻliqlik va iqtisodiy manfaatlarga asoslangan koʻp pogʻonali xavfsizlik tizimining shakllanishidir. Agar ushbu jarayon izchil davom etsa, Pokiston nafaqat Janubiy Osiyoning yetakchi harbiy davlatlaridan biri, balki Fors koʻrfazi mamlakatlari xavfsizligini taʼminlashda muhim tashqi sheriklardan biriga aylanishi mumkin. Bu esa Yaqin Sharqdagi geosiyosiy muvozanat va mintaqaviy xavfsizlik arxitekturasini yangi bosqichga olib chiqishi ehtimoldan xoli emas.

Abulfayz Sayidasqarov