Issiqni yenggan ixtiro: Konditsioner qanday paydo boʻldi va nega XXI asrning eng muhim texnologiyalaridan biriga aylandi?

Yozning chillasida, Havo harorati 40 darajadan oshib ketgan paytda salqin xona har qanday inson uchun eng rohatbaxsh makondek tuyuladi. Shu bois soʻnggi yillarda anomal issiq kunlar koʻpayib, konditsioner kundalik hayotning ajralmas qismiga aylanmoqda.

Bu bejiz emas. 17 iyul - butun dunyoda konditsionerning tugʻilgan kuni sifatida tilga olinadi. Aynan 1902 yil 17 iyul kuni amerikalik muhandis Uillis Heviland Kerriyer havoning harorati va namligini nazorat qiluvchi birinchi zamonaviy konditsioner tizimini ishlab chiqqan. Uning ixtirosi dastlab insonlarni salqinlatish uchun emas, balki bosmaxonadagi ishlab chiqarish muammosini hal qilish uchun yaratilgan edi. Bir asrdan ortiq vaqt oʻtib esa konditsioner millionlab insonlarning hayoti, mehnat unumdorligi va hatto shaharlar taraqqiyotiga taʼsir koʻrsatgan texnologiyaga aylandi.

Namlik muammosidan tugʻilgan ixtiro

XX asr boshlarida Nyu-Yorkdagi bosmaxonalarning eng katta muammosi issiq emas, balki havodagi namlik edi. Nam havoda qogʻoz kengayar, boʻyoq bir tekis bosilmas va mahsulot sifati yomonlashardi.

1902 yilda 25 yoshli muhandis Uillis Kerriyer havoni sovitish bilan bir vaqtda uning namligini ham boshqarishga qodir tizim yaratdi. Bu texnologiya sovuq suv oʻtkazilgan quvurlar orqali havodagi ortiqcha namlikni kondensatsiya qilish tamoyiliga asoslangan edi. Keyinchalik aynan shu tamoyil butun konditsioner sanoatining asosiga aylandi.

Dastlab bu qurilma fabrikalar, toʻqimachilik korxonalari, dori ishlab chiqarish zavodlari va bosmaxonalarda ishlatildi. Chunki bu sohalarda harorat va namlik mahsulot sifatiga bevosita taʼsir qilardi.

Konditsioner qanday ishlaydi?

Konditsioner xonadagi issiqlikni yoʻq qilmaydi, balki uni tashqariga chiqaradi. Uning asosiy qismlari — kompressor, kondensator, kengaytirish klapani va bugʻlatgichdan iborat.

Kompressorli konditsionerning ishlash jarayoni:

Kompressor sovutuvchi moddani (freon) siqadi va uni qizdiradi. Qizib ketgan freon kondensator orqali oʻtib, issiqligini tashqi havoga beradi. Keyin freon bosimi keskin pasayib, soviydi. Bugʻlatgichda freon xona havosidan issiqlikni yutib, uni sovutadi. Soʻng freon yana kompressorga qaytib, jarayon takrorlanadi. Shu tariqa konditsioner xona havosini doimiy ravishda sovutib turadi.

Bugʻlanish turidagi konditsionerning ishlashi

Bu turdagi konditsionerda freon emas, suv ishlatiladi. Ventilyator issiq havoni nam filtrlar orqali oʻtkazadi. Suv bugʻlanganda havodan issiqlikni oladi va xonaga salqin havo kiradi.

Bunday konditsionerning afzalliklari shundaki, u elektr energiyasini juda kam sarflaydi, tuzilishi sodda, xonaga doim toza tashqi havo kiritadi.

Kamchiliklari esa - nam iqlimda yaxshi samara bermaydi. Xona havosining namligini oshiradi. Ishlashi uchun doimiy suv taʼminoti kerak.

Konditsionerning tarqalishi

Konditsioner ommaviy hayotga kinoteatrlar orqali kirib keldi. 1925 yilda Nyu-Yorkdagi Rivoli teatri konditsioner oʻrnatilgan ilk mashhur kinoteatrlardan biri boʻldi. Yozning jazirama kunlarida minglab odamlar film koʻrishdan ham koʻra, salqin havoda dam olish uchun kinoteatrga kela boshladi.

Bu holat "yozgi blokbaster" madaniyatining shakllanishiga ham turtki bergani haqida tarixchilar koʻp yozadi. Keyinchalik mehmonxonalar, ofis binolari, savdo markazlari va uy-joylarda ham konditsionerlar keng tarqaldi. 1950–1960 yillarga kelib AQShda konditsioner muhim uy-roʻzgʻor texnikasiga aylandi. Bugun esa bu mamlakatdagi uylarining aksariyati konditsioner bilan jihozlangan.

Nega baʼzi davlatlarda tezroq tarqaldi?

Konditsionerdan foydalanish darajasi iqlim, iqtisodiyot va turmush tarziga bogʻliq.

AQSh, Yaponiya, Janubiy Koreya, Xitoy, Saudiya Arabistoni va Birlashgan Arab Amirliklarida konditsionerlar deyarli har bir binoda mavjud. Bu davlatlarda yuqori harorat va iqtisodiy rivojlanish ushbu texnologiyaning ommalashishiga xizmat qildi.

Yevropada esa uzoq yillar iqlim nisbatan salqin boʻlgani uchun konditsionerlarga ehtiyoj kamroq edi. Biroq soʻnggi oʻn yilliklarda issiq toʻlqinlari koʻpayishi natijasida Fransiya, Ispaniya, Italiya va Germaniyada ham konditsioner bozori tez oʻsmoqda.

Oʻzbekistonda esa konditsionerlar ilk bor sovet davrida davlat muassasalari va yirik tashkilotlarda qoʻllanilgan boʻlsa, mustaqillikdan keyin uy-joylarda ham keng tarqala boshladi. Bugun invertor texnologiyasiga ega energiya tejamkor modellarga talab ortib bormoqda.

Avtomobillarga koʻchgan qulaylik

Konditsioner Amerikada ixtiro qilinib, shu yerda avtombillarga ham oʻrnatila boshlandi. Avtomobil va unda harakatlanish amerikaliklarning turmush tarzi va madaniyatidan mustahkam oʻrin olgani bois, 1933 yilda AQShda birinchi marta avtomobillar uchun konditsioner oʻrnatish tizimlari Nyu-Yorkdagi kompaniyalardan biri tomonidan buyurtma asosida oʻrnatiladigan qoʻshimcha jihoz sifatida taklif qilindi. Oʻsha vaqtga kelib konditsionerlar Amerika osmonoʻpar binolarida odatiy jihozga aylangan edi. Asosan, ular eng qimmat va hashamatli limuzinlarga oʻrnatilardi.

Zavod komplektatsiyasida konditsioner tizimi bilan jihozlangan birinchi avtomobil 1939 yilgi Packard modeli boʻldi. Oʻsha paytda konditsioner oʻrnatish - 274 AQSh dollariga narxlangan. Bu mablagʻ oʻsha davrda yangi toʻliq oʻlchamli yengil avtomobil narxining taxminan uchdan bir qismiga teng boʻlgan. Masalan, 1939 yilda Ford avtomobilining narxi 742 AQSh dollaridan boshlangan.

Kapot ostida va salonda joylashgan konditsioner agregatlaridan tashqari, ushbu tizim yukxona hajmining yarmini egallar, samaradorligi past boʻlib, hatto termostat kabi eng sodda avtomatik boshqaruv vositalariga ham ega emas edi. Bundan tashqari, undan foydalanish juda noqulay boʻlgan: konditsionerni ishga tushirish uchun kapotni ochib, kompressor shkiviga tasmani qoʻlda kiydirish talab etilardi.

Shu sababli bu qoʻshimcha jihoz keng ommalashmadi va 1941 yildan keyin uni taklif qilish toʻxtatildi. Biroq oʻsha yilning oʻzida shunga oʻxshash tizimni Cadillac ham taqdim etdi. 1941–1942 model yillarida konditsioner Chrysler kompaniyasining eng qimmat modellari uchun qoʻshimcha jihozlar roʻyxatiga kiritilgan boʻlsa-da, oʻsha davrda konditsioner bilan jihozlangan kamida bitta avtomobil sotilgani haqida aniq maʼlumot mavjud emas.

Oddiy sovutgich emas

Zamonaviy konditsioner faqat havoni sovutmaydi.

U havodagi namlikni meʼyorlashtiradi, chang va allergenlarni filtrlaydi, ayrim modellar bakteriya va viruslarning maʼlum qismini ushlab qolish imkoniga ham ega. Koʻplab invertor konditsionerlari qishda isitish vazifasini ham bajaradi.

Sunʼiy intellekt elementlari bilan jihozlangan yangi modellar xonada odam bor-yoʻqligini aniqlaydi, elektr sarfini avtomatik boshqaradi va smartfon orqali masofadan turib nazorat qilinadi.

Konditsioner hayotimizni qanday oʻzgartirdi?

Iqtisodchilar konditsioner XX asr iqtisodiyotiga eng katta taʼsir koʻrsatgan ixtirolardan biri deb hisoblaydi.

Agar konditsioner boʻlmaganida, AQShning janubiy shtatlari, Fors koʻrfazi mamlakatlari yoki Singapur kabi issiq iqlimli hududlarda bugungi osmonoʻpar binolar, zamonaviy ofislar va data-markazlarning rivojlanishi ancha qiyin kechgan boʻlar edi.

Shifoxonalarda operatsiya xonalari, laboratoriyalar, server markazlari, elektron mikrochiplar ishlab chiqarish korxonalari ham aniq harorat nazoratisiz samarali ishlay olmaydi.

Foydasi ham, zarari ham bor

Konditsioner issiq urishi, suvsizlanish va yuqori harorat bilan bogʻliq xavflarni kamaytirishga yordam beradi. Ayniqsa yoshi kattalar, bolalar va yurak-qon tomir kasalliklari bor insonlar uchun salqin muhit muhim ahamiyatga ega.

Biroq notoʻgʻri foydalanish ayrim muammolarni keltirib chiqarishi mumkin. Haroratning juda past qilib qoʻyilishi organizm uchun keskin harorat farqini yuzaga keltiradi. Vaqtida tozalanmagan filtrlar esa chang, zamburugʻ va bakteriyalarni toʻplab, havo sifatini yomonlashtirishi mumkin.

Mutaxassislar tashqi muhit bilan xona harorati oʻrtasidagi farqni 6–8 darajadan oshirmaslikni, filtrlarni muntazam tozalashni va texnik xizmat koʻrsatishni tavsiya etadi.

Ekologiya uchun tahdid

Konditsionerlar insonga qulaylik yaratsa-da, ular elektr energiyasining yirik isteʼmolchilaridan biri hisoblanadi. Issiq mamlakatlarda yoz oylarida elektr tarmoqlariga tushadigan yuklamaning katta qismi aynan konditsionerlar hissasiga toʻgʻri keladi.

Shuningdek, eski rusumlarda qoʻllanilgan ayrim sovutgich gazlari ozon qatlamiga zarar yetkazgan. Shu sababli bugun ishlab chiqaruvchilar R32 kabi nisbatan ekologik xavfsiz sovutgich agentlarga oʻtmoqda. Energiya tejamkor invertor texnologiyalari ham elektr sarfini sezilarli kamaytirmoqda.

Kelajak konditsionerlari qanday boʻladi?

Mutaxassislar kelajakda konditsionerlar yanada "aqlli" boʻlishini taʼkidlaydi. Ular xonadagi odamlar soniga qarab ishlaydi, ob-havo maʼlumotlari bilan integratsiyalashadi, quyosh energiyasi bilan ishlaydigan modellar koʻpayadi. Olimlar magnitli sovitish kabi kompressorsiz texnologiyalar ustida ham izlanishlar olib bormoqda.

Xulosa

1902 yilda bosmaxona uchun yaratilgan ixtiro bugun insoniyatning eng muhim maishiy texnologiyalaridan biriga aylandi. Konditsioner faqat qulaylik emas — u sogʻliqni saqlash, sanoat, tibbiyot, axborot texnologiyalari va zamonaviy shaharlar infratuzilmasining muhim qismi hisoblanadi.

Global iqlim oʻzgarishi va issiq toʻlqinlari kuchayib borayotgan bir davrda konditsionerlarga ehtiyoj yanada ortishi kutilmoqda. Biroq bu jarayon energiya tejamkor texnologiyalar, ekologik xavfsiz sovutgichlar va oqilona foydalanish madaniyatini ham talab qiladi.

Shu maʼnoda, 17 iyul nafaqat bir ixtirochining muvaffaqiyatini, balki insoniyatning iqlim sharoitiga moslashish yoʻlidagi eng muhim texnologik yutuqlaridan birini eslash kunidir.

Abulfayz Sayidasqarov