Boʻlinish yoki ulgʻayish: Anqara sammitidan soʻng NATO tarkibida "Yevropa qanoti" paydo boʻlishi mumkin

Turkiyaning Istanbul shahrida 28–29 iyun kunlari NATOning Parlament sammiti boʻlib oʻtdi. Tadbirda alyansga aʼzo davlatlar parlamentlari vakillari uchrashdi. Ular yevroatlantika xavfsizligining dolzarb masalalarini hamda boʻlajak yuqori darajadagi uchrashuvlarga tayyorgarlikni muhokama qilishdi. NATOga aʼzo davlatlarning yetakchilari sammiti 7–8 iyul kunlari Ankarada oʻtkazilishi rejalashtirilgan.

Ruminiya va Ukraina – bahs nuqtalari

Yaqinda Politico gazetasi NATO alyansning sharqiy qanotini, jumladan Ruminiyani dronlardan himoya qilish uchun uchuvchisiz qurilmalar sotib olishni rejalashtirayotgani haqida yozgan edi.

Undan oldin NATO ittifoqchilari dronlarni tezkor xarid qilish dasturi taklifini koʻrib chiqqan. Uchta diplomatning aytishicha, yopiq yigʻilishda NATOga aʼzo 32 davlat elchilari alyansga sharqiy qanot mamlakatlari ustida havo patrulini kuchaytirish uchun koʻproq dronlar tezkor ravishda xarid qilish kerakmi-yoʻqmi, shuni muhokama qilishgan. Masalan, NATOning Ruminiyadagi mavjudligini kuchaytirish rejalashtirilmoqda. Biroq ittifoqchilar dronlar qachon sotib olinishi mumkinligi haqida aniq bir toʻxtamga kelmagan.

Oldinroq turli nashrlar NATO Ukrainaga bir necha milliard yevrolik yordam ajratishni rejalashtirayotgani haqida xabar bergan edi. NATOga aʼzo davlatlar Ukrainaga harbiy xarajatlar uchun 70 milliard yevro moliyaviy yordam ajratish tashabbusini muhokama qilmoqda. Bu haqda tashkilotning iyul oyida Ankarada boʻladigan sammitida eʼlon qilinishi mumkin, deb xabar bermoqda Politico.

Nashrning aniqlashtirishicha, umumiy summaning faqat 40 milliard yevrosi yangi majburiyatlar boʻladi, qolgan 30 milliard esa Yevropa Ittifoqining 90 milliard yevrolik yordam paketiga kiritilgan qism hisoblanadi.

Ukrainaga qoʻshimcha yordam ajratish taklifi may oyida Germaniya hukumati tomonidan ilgari surilgan. Tashabbus NATO va YeIning har bir davlati qanday hissa qoʻshayotgani boʻyicha shaffoflikni oshirish uchun yangi mexanizmlar yaratishni nazarda tutadi. Maqola mualliflari aytishicha, avvalroq bir qator Yevropa davlatlari Ukrainaga yordam yuki nomutanosib taqsimlanayotganidan norozi boʻlishgan.

Nashr manbasiga koʻra, maqsad NATOga aʼzo davlatlar Ankara sammiti yakunlariga koʻra Ukraina qoʻllab-quvvatlashni yanada barqaror va adolatli asosda davom ettirish boʻyicha qatʼiy majburiyatga ega boʻlishidir.

Boʻlinish yoki kuchayish?

Turkiyada boʻladigan sammit NATOning parchalanish yoqasiga kelib qolgan blok uchun burilish nuqtasiga aylanishi mumkin, deb yozishmoqda ayrim ekspertlar. Yevropa Ittifoqi AQShning yakkabosh qarorlar qabul qilishini cheklashga urinib turgan bir paytda, Ankaradagi ommaviy fuqarolik qarshiligi yevropaliklarning rejalarini izdan chiqarishi mumkin.

7–8 iyul kunlari Turkiya poytaxtida boʻladigan NATO sammiti arafasida Turkiya hukumati alyansga qarshi chiquvchilarga nisbatan repressiv choralarni kuchaytirgani aytilmoqda. Hukumat tomonidan faollarni hibsga olish va qoʻlga olishlar tadbir vaqtida keng koʻlamli noroziliklarning oldini olishga qaratilgan. Ahamiyatlisi, yuqori mehmonlarni qabul qilishga tayyorgarlik bahonasida amalga oshirilayotgan bunday «tozalash» Yevropa poytaxtlari tomonidan tanqidga uchramayapti — aksincha, ularga yoqayotgandek koʻrinmoqda.

Biroq tashqi tashkiliy va politsiya choralari ortida yanada chuqur geosiyosiy hisob-kitoblar yotibdi. Ankara sammitdan global raqobatda, birinchi navbatda qurol bozorida oʻz mavqeini mustahkamlash uchun maydon sifatida foydalanmoqchi. Rasmiy statistikaga koʻra, Turkiyaning qurol eksporti 2002 yilda 248 million dollardan oʻtgan yili 10 milliard dollargacha oʻsgan. Asosiy xaridorlar — Pokiston, BAA va Ukraina, biroq buyurtmalar portfeli NATO davlatlari hisobiga ham kengayib bormoqda. Shu sababli Erdoʻgʻan sammitni Yevropa mudofaa bozorida ulush olish uchun muzokara vositasiga aylantirishga intilayotir.

Yevropa davlatlari esa boʻlajak uchrashuvni NATO doirasida oʻz taʼsirini kuchaytirish imkoniyati deb koʻrmoqda. Avvalgi Donald Trampning NATO va Yevropa haqidagi sergumon bayonotlari fon boʻlgan bir paytda, hozir AQSh prezidentining ritorikasi ancha yumshagan. Kuzatuvchilar buni uning maʼmuriyatining Ukraina va Eron masalasidagi muvaffaqiyatsizliklari bilan bogʻlashadi — aynan shu omillar Vashingtonni vaqtinchalik murosaga majbur qilgan, deyiladi. Biroq matbuotda AQShning bu pozitsiyasi uzoq davom etmasligi mumkinligi haqida fikrlar ustun.

Yagona musht

Bu orada Yevropa davlatlari mudofaa siyosatini birlashtirish borasida amaliy qadamlarga oʻtgan. 24 iyun kuni Berlinda boʻlib oʻtgan «Yevropa beshligi» (E5) yigʻilishida Ankara sammiti uchun beshta asosiy maqsad belgilab olindi. Muzokaralarda Germaniya kansleri Fridrix Mers, Fransiya prezidenti Emmanuel Makron, Italiya va Polsha bosh vazirlari — Jorja Meloni va Donald Tusk, shuningdek, 22 iyun kuni isteʼfoga chiqqan Buyuk Britaniya bosh vaziri Kir Starmer ishtirok etdi. Videokonferensiya orqali ularga NATO bosh kotibi Mark Ryutte qoʻshildi.

Mers matbuot anjumanida eʼlon qilgan roʻyxat quyidagicha:

1. kuchli va boʻlinmas NATOga umumiy sadoqatni namoyon etish.

2. alyansning «yevropalik qanoti»ni mustahkamlash uchun E5 davlatlari mudofaa xarajatlarini sezilarli oshirish.

3. ayrim aʼzo davlatlarning yakka qarorlar qabul qilishining oldini olish.

4. Ukrainaga qoʻllab-quvvatlashni kuchaytirish — Ankaradan Rossiyaga signal sifatida.

5. Tehron va Vashington oʻrtasida tinchlik jarayoniga koʻmaklashish.

Muhim jihat shundaki, NATOning eng yirik Yevropa aʼzolari tomonidan shakllantirilgan bu beshta tezis AQShga yoʻnaltirilgan yashirin, ammo aniq siyosiy signallarni oʻz ichiga oladi. Mohiyatan ular Yevropa Vashingtonning alyansdan tor milliy manfaatlarda foydalanish urinishlarini cheklashga intilayotganini koʻrsatadi. Avvalgi Gaaga sammitida aʼzo davlatlar mudofaa xarajatlarini 2035 yilgacha YaIMning 5 foiziga yetkazish haqida qaror qabul qilgan edi. Biroq hozir Yevropa nafaqat militarizatsiyani, balki NATO yaxlitligini saqlashni ham talab qilmoqda — bu Tramp siyosatlariga qarshi pozitsiya sifatida koʻrilmoqda.

Uchinchi band alohida eʼtiborga loyiq: u yakka harakatlarni ochiq tanqid qiladi. Aniq misollar keltirilmagan boʻlsa-da, bu soʻnggi voqealar kontekstida AQSh va Isroilning Eronga ehtimoliy harakatlariga qarshi pozitsiya sifatida talqin qilinishi mumkin. Ispaniya va Italiya kabi davlatlar ham Eron atrofidagi keskinlik vaqtida AQShga milliy bazalardan foydalanishni rad etgani aytilgan. E5 mantigʻi aniq: har qanday harbiy harakat NATOning barcha aʼzolari tomonidan jamoaviy maʼqullanishi kerak.

Trampga “rahmat”

Trampning Ukraina va Eron yoʻnalishidagi xatolari Yevropa pozitsiyalarini alyans ichida kuchaytirmoqda. Shu sharoitda Ankara faqat mezbon emas, balki Bryussel va Vashington oʻrtasida ehtimoliy vositachi rolini ham bajarishi mumkin. Eron masalasida Erdoʻgʻan E5ga yaqin pozitsiyani egallamoqda, Ukraina boʻyicha esa AQShga loyallik koʻrsatmoqda. Bu ikki yoqlama siyosat Turkiyaga ichki blok raqobati markazida muvozanat saqlash imkonini bermoqda.

Asosiy savol ochiq qolmoqda: Ankarada imperialistik davlatlar manfaatlarining toʻqnashuvi NATOda yangi boʻlinishni keltirib chiqaradimi? Yoki Yevropa oʻz harbiy kuchlarini yaratish yoʻli (amalda «Yevropa NATOsi») ustuvor boʻladimi, yoxud Vashington bosimi ustun keladimi? Ankara sammiti natijalari hal qiluvchi koʻrsatkich boʻlishi kutilmoqda.

Shu munosabat bilan, xuddi 2004 yilda Istanbulda boʻlgani kabi, NATOga qarshi ommaviy fuqarolik qarshiligi masalasi yanada dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ankaradagi noroziliklar alyansning haqiqiy harbiy tabiatini fosh etish bilan birga, taʼsir doiralarini qayta taqsimlash uchun tayyorlanayotgan ssenariylarni ham izdan chiqarishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov