Kosmosdan nazorat: Oʻzbekiston suv xavfsizligida yangi davr boshlanmoqda

Insoniyat tarixi koʻpincha neft, gaz yoki oltin uchun kurashlar bilan izohlanadi. Ammo XXI asrga kelib strategik ahamiyatga ega resurslar roʻyxatida yana bir boylik tobora yuqori oʻringa chiqmoqda — bu suvdir. Agar oʻtgan asr sanoat va energiya asri boʻlgan boʻlsa, bugungi davrni suv xavfsizligi asri deb atash mumkin.

Iqlim oʻzgarishi, aholi sonining oʻsishi va suv resurslariga boʻlgan bosim kuchayib borayotgan sharoitda mamlakatlar endi daryolar va suv omborlarini oddiy gidrotexnik inshoot sifatida emas, balki aniq maʼlumotlar asosida boshqarilishi lozim boʻlgan muhim milliy aktiv sifatida koʻrmoqda. Bu jarayonda esa inson koʻzi yetib bormaydigan joylarga texnologiyalar yetib bormoqda.

Yangi texnologiyalar yordami

Bugun sunʼiy yoʻldoshlar faqat koinotni emas, Yerdagi hayotni ham kuzatmoqda. Kosmosdan olinayotgan maʼlumotlar fermer dalasidan tortib yirik suv omborlarigacha boʻlgan obʼektlarni tahlil qilish imkonini bermoqda. Oʻzbekistonda Ohangaron suv omborida amalga oshirilayotgan kosmik monitoring loyihasi ham ana shu global oʻzgarishlarning amaliy ifodasi boʻlib, suv xoʻjaligini boshqarishning mutlaqo yangi bosqichi boshlanayotganini koʻrsatmoqda.

2026 yil 24 iyun kuni Toshkent viloyatidagi Ohangaron suv omborida tashkil etilgan media-tur oddiy axborot tadbiri emas, balki Oʻzbekistonda suv resurslarini boshqarish sohasida yuz berayotgan muhim texnologik oʻzgarishlarning namoyishi boʻldi. Jurnalistlar va blogerlar ilk bor kosmik monitoring, batimetrik oʻlchovlar va raqamli 3D modellashtirish texnologiyalari qanday ishlayotganini amalda koʻrish imkoniga ega boʻlishdi.

Bir qarashda bu navbatdagi texnik loyihaga oʻxshab koʻrinishi mumkin. Ammo masalaning mohiyati ancha chuqur. Gap nafaqat suv omborini oʻlchash yoki uning hajmini aniqlash haqida ketmoqda. Gap mamlakatning suv xavfsizligi, iqlim oʻzgarishi sharoitida resurslarni saqlash va kelajakda yuzaga kelishi mumkin boʻlgan xavflarni oldindan koʻra bilish haqida bormoqda.

Suv — XXI asrning strategik resursi

Markaziy Osiyo mintaqasi uchun suv masalasi yildan-yilga dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Aholi soni oʻsmoqda, qishloq xoʻjaligi kengaymoqda, iqlim oʻzgarishi esa tabiiy suv zaxiralariga bosimni kuchaytirmoqda.

Oʻzbekistondagi suv omborlari nafaqat sugʻorish tizimining, balki ichimlik suvi taʼminoti va energetika sohasining ham muhim boʻgʻini hisoblanadi. Mamlakat iqtisodiyotining barqarorligi koʻp jihatdan aynan ushbu gidrotexnik inshootlarning samarali ishlashiga bogʻliq.

Shuning uchun suv omborlarining haqiqiy holatini bilish strategik vazifaga aylanib bormoqda.

Avvallari bunday kuzatuvlar asosan gidrologik postlar, joyidagi oʻlchovlar va mutaxassislarning doimiy nazorati orqali amalga oshirilardi. Bu usul oʻz davri uchun samarali boʻlgan boʻlsa-da, uning imkoniyatlari cheklangan edi. Katta hududlarni qamrab olish qiyin, maʼlumot yigʻish jarayoni esa koʻp vaqt talab qilardi. Bugun esa vaziyat oʻzgarmoqda.

Kosmosdan turib suvni oʻlchash mumkinmi?

Koʻpchilik uchun kosmik texnologiyalar deganda sunʼiy yoʻldoshlar, raketa uchirish yoki fazoviy tadqiqotlar koʻz oldiga keladi. Ammo bugun kosmos qishloq xoʻjaligi, ekologiya, transport va suv xoʻjaligining ham muhim vositasiga aylanib ulgurgan. Ohangaron suv omborida amalga oshirilayotgan loyiha ham ana shu yoʻnalishning amaliy namunasidir.

«Oʻzbekkosmos» agentligi va «Oʻzbekgidroenergo» aksiyadorlik jamiyati hamkorligida radiolokatsion sunʼiy yoʻldoshlar orqali suv omborlari holatini muntazam kuzatish tizimi yoʻlga qoʻyilmoqda. Bu texnologiyalar yordamida mutaxassislar toʻgʻonlar holatini kuzatishi, yer yuzasidagi oʻzgarishlarni aniqlashi va hatto xavfli deformatsiyalarni erta bosqichda belgilashi mumkin. Eng muhimi, kuzatuvlar ob-havoga bogʻliq emas. Radiolokatsion sputniklar bulutli havoda ham maʼlumot yigʻish imkoniyatiga ega.

Suv omborining raqamli nusxasi

Media-tur ishtirokchilari uchun eng qiziqarli jarayonlardan biri batimetrik oʻlchovlar boʻldi.

Batimetriya — suv osti relefini oʻrganish va oʻlchash usuli hisoblanadi. Zamonaviy koʻp nurli batimetrik qurilmalar suv tubini yuqori aniqlikda tasvirlab beradi. Bu maʼlumotlar havodan olingan aerokosmik tasvirlar bilan birlashtiriladi va natijada suv omborining toʻliq uch oʻlchamli raqamli modeli yaratiladi. Aslida bu suv omborining virtual nusxasidir. Ushbu model yordamida suv sathi har 10 santimetr oʻzgarganda qancha suv hajmi yigʻilishini aniqlash mumkin. Zarur hollarda aniqlik darajasi hatto 1 santimetrgacha yetkaziladi. Bu esa suv resurslarini boshqarishda mutlaqo yangi imkoniyatlarni ochib beradi.

Loyqa bosish muammosi va koʻrinmas xavf

Suv omborlarining asosiy muammolaridan biri — loyqa oqiziqlari hisoblanadi. Yillar davomida daryolar olib kelgan qum, loy va boshqa choʻkindilar suv omborlari tubida yigʻilib boradi. Natijada omborning foydali hajmi qisqaradi. Tashqaridan qaraganda suv ombori toʻliq koʻrinishi mumkin. Ammo uning haqiqiy sigʻimi yil sayin kamayib borayotgan boʻladi.

Shu bois Prezident qarori asosida respublikadagi 60 ta suv omborida loyqa bilan toʻlish dinamikasini monitoring qilish ishlari boshlangan. Bu nafaqat texnik, balki iqtisodiy ahamiyatga ham ega. Chunki suv omborining haqiqiy hajmini bilish suv taqsimoti, elektr energiyasi ishlab chiqarish va qishloq xoʻjaligi rejalarini toʻgʻri tuzish imkonini beradi.

Dunyo qanday ishlayapti?

Oʻzbekiston bu borada dunyo tajribasidan faol foydalanmoqda.

Masalan, Niderlandiyada kosmik maʼlumotlar suv toshqinlarini boshqarish va gidrotexnik infratuzilmani kuzatish uchun qoʻllaniladi. AQShda NASA va Geologiya xizmati suv resurslarini doimiy monitoring qilib boradi. Yevropa Ittifoqining Copernicus dasturi doirasidagi Sentinel-1 sunʼiy yoʻldoshlari esa butun dunyo boʻylab suv havzalari va toʻgʻonlarni kuzatishda foydalanilmoqda. Italiyada InSAR texnologiyasi yordamida toʻgʻonlar va yirik infratuzilma obʼektlaridagi hatto millimetr darajasidagi deformatsiyalar aniqlanadi.

Oʻzbekistonda ham aynan shu kabi zamonaviy yondashuvlarni joriy etish boshlandi.

Raqamli suv xoʻjaligi sari

Bugungi kunda raqamlashtirish iqtisodiyotning barcha sohalariga kirib bormoqda. Suv xoʻjaligi ham bundan mustasno emas.

Kosmik monitoring tizimi kelajakda suv omborlarining holatini real vaqt rejimida baholash, xavflarni erta aniqlash va boshqaruv qarorlarini tez qabul qilish imkonini beradi. Bu esa suv resurslaridan oqilona foydalanish, favqulodda holatlarning oldini olish va milliardlab soʻmlik iqtisodiy zararlarni kamaytirishga xizmat qilishi mumkin.

Ohangaron suv omboridagi media-tur ana shu oʻzgarishlarning amaliy koʻrinishi boʻldi. Eng muhimi, u kosmos faqat ilmiy laboratoriyalar yoki raketa uchirish maydonlari uchun emasligini koʻrsatdi. Bugun kosmik texnologiyalar yerdagi eng muhim masalalardan biri — suv xavfsizligini taʼminlashga xizmat qilmoqda.

Shu maʼnoda, Ohangaron suv omborida boshlangan ishlar nafaqat bitta obʼektning monitoringi, balki Oʻzbekiston suv xoʻjaligining raqamli kelajagiga qoʻyilayotgan navbatdagi muhim qadam sifatida baholanishi mumkin.

Abulfayz Sayidasqarov